نکتهٔ فقهی: ترتیب ولایت اولیای میت (جد‌)

پدربزرگ پدری و مادری و پدرانشان را جد می گویند و از آن در بابهاى زکات ، حج ، تجارت ، وکالت ، هبه ، وصیت ، نکاح ، طلاق ، ارث ، حدود و قصاص سخن رفته و احکامى مشترک بین جدّ پدرى و مادرى و خصوص جدّ پدرى بر آن مترتب گشته است که به آنها اشاره مى‌شود.

۱. ۱ - نفقه جد نفقه جدّ فقیر در فرض نداشتن فرزند یا فقر وى، بر نوه ، اعم از پسرى و دخترى واجب است ؛ از این رو، نوه نمى‌تواند زکات خ. ر. ب. جدّ فقیرش بدهد. جدّ هرچه هم بالا رود قابل تملک نیست و از نظر طبقات ارث در طبقه دوم قرار دارد و تا زمانى که جدّ پایین‌تر و نزدیک‌تر زنده باشد نوبت به جدّ بالاتر نمى‌رسد. ۱. ۲ - ارث جد با وجود پدر و مادر ، جدّ ارث نمى‌برد؛ لیکن مستحب است در فرضى که سهم والدین افزون بر یک ششم باشد، یک ششم‌ از اصل مال را به عنوان طعمه بین پدر و مادر خود به طور مساوى قسمت کنند. بنابر این، اگر وارث میت فقط پدر و مادر او باشند یک سوم مال به مادر و دو سوم دیگر به پدر مى‌رسد. در این فرض سهم هریک از یک ششم اصل مال بیشتر است. در این صورت اگر میت جدّ و جدّه پدرى و مادرى داشته باشد، عمل به استحباب اقتضا مى‌کند مادر میت نصف سهم خود را که یک ششم اصل ترکه است و پدر میت یک چهارم سهم خود را- که آن نیز یک ششم اصل ترکه است- به پدر و مادر خویش بدهند. اگر وارث میت تنها جدّ پدرى یا مادرى او باشد، همه ارث به او مى‌رسد و چنانچه جدّ پدرى با برادر یا خواهر پدرى و مادرى و یا پدرى میت باشد، همچون برادر میت منظور مى‌شود و بر اساس حکم دو برابر بودن سهم مرد نسبت به زن، مال را میان خود قسمت مى‌کنند. به عنوان مثال اگر وارث میت جدّ پدرى با یک برادر باشد، به هریک نصف مى‌رسد و اگر جدّ پدرى با یک برادر و یک خواهر باشد به هریک از جدّ و برادر میت دو پنجم و به خواهر او یک پنجم داده مى‌شود. اگر وارث، جدّ مادرى و برادر و خواهر مادرى میت باشند، جدّ همچون برادر مادرى منظور و مال به طور مساوى بین ایشان تقسیم مى‌شود و اگر وارث، جدّ و جدّه پدرى و جدّ و جدّه مادرى میت باشند، یک سوم مال به جدّ و جدّه مادرى مى‌رسد که به طور مساوى بین آن دو تقسیم مى‌شود و دو سوم دیگر به جدّ و جدّه پدرى داده مى‌شود که سهم جدّ دو برابر سهم جدّه خواهد بود. همچنین است فرضى که همراه جدّ و جدّه پدرى و جدّ و جدّه مادرى، خواهر و برادر میت نیز وجود داشته باشند. در این فرض یک سوم مال بین جدّ و جدّه مادرى و خواهر و برادر مادرى میت به طور مساوى تقسیم مى‌شود و دو سوم دیگر، به جدّ و جدّه پدرى و خواهر و برادر پدرى میت داده مى‌شود؛ سهم مرد دو برابر سهم زن. اگر با اجداد، زوجه یا زوج میت باشد، پس از پرداخت سهم همسر، یک سوم به‌ جدّ و جدّه مادرى میت و باقى مانده به جدّ و جدّه پدرى پرداخت مى‌شود. اگر وارثان میت اجداد هشتگانه باشند یعنى جد و جدّه پدرى پدر میت و جدّ و جدّه مادرى پدر میت به همراه جدّ و جدّه پدرى مادر میت و جّد و جدّه مادرى مادر میت، بنابر قول مشهور یک سوّم به اجداد مادر داده مى‌شود که به طورى مساوى میانشان تقسیم مى‌گردد و دو سوّم به اجداد پدرى که دو سوّم از آن به جدّ و جدّه پدرى پدر میت و یک سوّم به جدّ و جدّه مادرى پدر میت داده مى‌شود. ۱. ۳ - جد و وصیت جدّ از اهل بیت به شمار مى‌رود؛ از این رو، اگر کسى مالى براى اهل بیت خویش وصیت کند، جدّش را نیز دربر مى‌گیرد. ازدواج جدّ با نوه (دختران دختر و دختران پسر و هرچه پایین‌تر) حرام و باطل است. منبع: جواهر الکلام، ج۳۱، ص۳۶۷ · النهایة، ج۱، ص۱۸۶ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۱۴۱ · جواهر الکلام، ج۳۹، ص۸-۹ · جواهر الکلام، ج۳۹، ص۱۳۹-۱۴۳ · جواهر الکلام، ج۳۹، ص۱۵۲ · جواهر الکلام، ج۳۹، ص۱۵۷ · جواهر الکلام، ج۳۹، ص۱۵۵ · تحریر الوسیلة، ج۲، ص۳۸۴-۳۸۵ · منهاج الصالحین (خوئى)، ج۲، ص۳۶۴-۳۶۵ · کشف اللثام، ج۹، ص۴۳۱ · جواهر الکلام، ج۲۸، ص۳۸۶ · جواهر الکلام، ج۲۹، ص۲۳۸

۲. ۱ - ولایت جد جدّ پدرى همچون پدر بر نوه نابالغ، بالغ غیر رشید و دیوانه ولایت دارد و آنچه از تصرفات براى پدر به جهت ولایت او ثابت است براى جدّ پدرى نیز ثابت خواهد بود . همچنین ولیّ (میت) که مزاحمت او جایز نیست و یا باید از او اذن گرفت، کسی است که با نسب یا سبب از میّت ارث می‌برد و مرتبه ولایت آن‌ها طبق ترتیب طبقات ارث است، بنابراین کسانی که در طبقه اول ارث می‌باشند، مقدم بر طبقه دوم می‌باشند و طبقه دوم مقدم بر سوم است. و در طبقه دوم بنابر وجهی، جد مقدم بر برادران است هرچند که خالی از تامل نیست. ۲. ۲ - موارد اشتراک جد با پدر برای پدر و جد پدری - اگرچه بالا رود - جایز است که با خریدوفروش و اجاره و غیر این‌ها در مال نابالغ تصرف کنند، و هرکدام از آن دو در ولایت، مستقل می‌باشند. و اقوی آن است که در آن‌ها عدالت معتبر نیست. و در نفوذ تصرف آن‌ها، مصلحت شرط نیست، بلکه نبودن مفسده کافی است. لیکن ترک احتیاط - به مراعات نمودن مصلحت - سزاوار نیست. و چنان که برای آن‌ها ولایت انواع تصرفات در مال او هست، همچنین بر خود او در اجاره دادن و تزویج و غیر این‌ها ولایت دارند به جز طلاق ؛ که اختیار آن را ندارند، بلکه باید در انتظار بلوغش بود. و آیا فسخ کردن عقد نکاح - وقتی موجب آن موجود باشد - و بخشیدن مدت در متعه ، ملحق به طلاق است؟ دو وجه، بلکه‌ دو قول است که اقوای آن‌ها ملحق نشدن است.» پس «اگر ولیّ چیزی را برای مولّی علیه با بیع خیار بخرد، سپس قبل از گذشتن مدت و رد ثمن ، محجور بودن او بر طرف شود، ظاهر آن است که رد ثمن با رساندن آن به مولّی علیه، تحقق پیدا می‌کند پس فروشنده به این وسیله (رساندن به مولّی علیه) مالک فسخ می‌شود. و بعد از سلب شدن ولایت از ولیّ، رد به او کفایت نمی‌کند. و اگر یکی از دو ولیّ - مانند پدر - بخرد، آیا با رد ثمن به ولیّ دیگر - مانند جد - فسخ صحیح است یا نه؟ بعید نیست که چنین باشد، مخصوصاً درصورتی‌که در مثال مذکور رد به پدر ممکن نباشد.» جدّ پدرى- علاوه بر موضوع ولایت- در موارد زیر با پدر مشترک است: از روزه‌های مکروه است: روزه مستحبی فرزند، بدون اذن پدرش اگر اسباب اذیّت پدر - به‌خاطر محبت به فرزندش - نشود. و اگر نهی کند، احتیاط نباید ترک شود، اگرچه باعث اذیّت پدر هم نباشد و همچنین است منع مادر. و بنابر احتیاط (واجب) این حکم درباره فرزند هرچند پایین برود (نوه و نبیره) و پدر هرچند بالا برود (جد، جد پدر) جریان دارد، بلکه بهتر است اذن مادر نیز مراعات شود. استحباب مُحرِم کردن نوه غیر ممیز و یا مجنون خود؛ یعنی پدر و جد و وصیّ یکی از آن دو و حاکم شرع و امین او یا وکیل از طرف آنان و مادر - اگرچه ولیّ نیست - اکتفا شود، و سرایت دادن آن ب. غ. ولیّ شرعی از قبیل کسی که سرپرستی بچه را دارد و عهده‌دار کارهای او است، مورد اشکال است گرچه خالی از قرب نیست. عدم جریان حدّ سرقت بر جدّ در جایى که از مال نوه خود دزدى کرده باشد؛ عدم جواز قصاص در مقابل قتل نوه و لزوم عقد هبه به محض بخشیدن چیزى به نوه خود. بین پدر و فرزند ربا نیست. در اینکه بین جدّ و نوه خود ربا هست یا نه، اختلاف است. ۲. ۳ - نفقه نوه فقیر بر جد نفقه نوه فقیر در صورت فقر فرزند و پدر یا نبودن آن دو بر عهده جدّ پدرى- و هرچه بالاتر- است و بنابر مشهور در نبود یا فقر جدّ بر عهده مادر و با نبود یا فقر مادر بر عهده جدّ و جدّه مادرى و هرچه بالاتر است. ۲. ۴ - حضانت نوه توسط جد با نبودن پدر و مادر، جدّ پدرى براى حضانت نسبت به دیگران اولویت دارد. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۷۱، کتاب الطهارة، فصل فی احکام الاموات، القول فی غسل المیت، مسالة۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۴۷، کتاب البیع، القول فی شروط البیع، القول فی شرائط المتعاقدین، مسالة۱۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۵۴، کتاب البیع، القول فی الخیارات، الثالث خیار الشرط، مسالة۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳۲۰، کتاب الصوم، القول فی اقسام الصوم، واما المکروه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۳۵ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳۹۰، کتاب الحج، القول فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۴۸۷-۴۸۸ · جواهر الکلام، ج۲۸، ص۱۷۳ · جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۷۸ · جواهر الکلام، ج۳۱، ص۳۸۱ · جواهر الکلام، ج۳۱، ص۲۹۵

نفقه جدّ فقیر در فرض نداشتن فرزند یا فقر وى، بر نوه ، اعم از پسرى و دخترى واجب است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نفقه جد فقیر در صورت نداشتن فرزند یا فقر وی، بر نوه، اعم از پسری و دختری واجب است. شاخه: خانواده

از این رو، نوه نمى‌تواند زکات خود را به جدّ فقیرش بدهد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نوه نمی‌تواند زکات خود را به جد فقیرش بدهد. شاخه: اموال و مالکیت

اگر وارث میت تنها جدّ پدرى یا مادرى او باشد، همه ارث به او مى‌رسد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر وارث میت تنها جد پدری یا مادری او باشد، همه ارث به او می‌رسد. شاخه: ارث و وصیت

چنانچه جدّ پدرى با برادر یا خواهر پدرى و مادرى و یا پدرى میت باشد، همچون برادر میت منظور مى‌شود و بر اساس حکم دو برابر بودن سهم مرد نسبت به زن، مال را میان خود قسمت مى‌کنند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه جد پدری با برادر یا خواهر پدری و مادری و یا پدری میت باشد، همچون برادر میت منظور می‌شود و بر اساس حکم دو برابر بودن سهم مرد نسبت به زن، مال را میان خود قسمت می‌کنند. شاخه: ارث و وصیت

اگر وارث، جدّ مادرى و برادر و خواهر مادرى میت باشند، جدّ همچون برادر مادرى منظور و مال به طور مساوى بین ایشان تقسیم مى‌شود — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر وارث، جد مادری و برادر و خواهر مادری میت باشند، جد همچون برادر مادری منظور و مال به طور مساوی بین ایشان تقسیم می‌شود. شاخه: ارث و وصیت

اگر وارث، جدّ و جدّه پدرى و جدّ و جدّه مادرى میت باشند، یک سوم مال به جدّ و جدّه مادرى مى‌رسد که به طور مساوى بین آن دو تقسیم مى‌شود و دو سوم دیگر به جدّ و جدّه پدرى داده مى‌شود که سهم جدّ دو برابر سهم جدّه خواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر وارث، جد و جده پدری و جد و جده مادری میت باشند، یک سوم مال به جد و جده مادری می‌رسد که به طور مساوی بین آن دو تقسیم می‌شود و دو سوم دیگر به جد و جده پدری داده می‌شود که سهم جد دو برابر سهم جده خواهد بود. شاخه: ارث و وصیت

ازدواج جدّ با نوه (دختران دختر و دختران پسر و هرچه پایین‌تر) حرام و باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ازدواج جد با نوه (دختران دختر و دختران پسر و هرچه پایین‌تر) حرام و باطل است. شاخه: خانواده

جدّ پدرى همچون پدر بر نوه نابالغ، بالغ غیر رشید و دیوانه ولایت دارد و آنچه از تصرفات براى پدر به جهت ولایت او ثابت است براى جدّ پدرى نیز ثابت خواهد بود . — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): جد پدری همچون پدر بر نوه نابالغ، بالغ غیر رشید و دیوانه ولایت دارد و آنچه از تصرفات برای پدر به جهت ولایت او ثابت است برای جد پدری نیز ثابت خواهد بود. شاخه: خانواده