نکتهٔ فقهی: تعریف حق اختصاص

حق اختصاص سلطنت بر چیزی به سبب اختصاص آن به شخص است. از عنوان یاد شده در بابهای تجارت ، وقف ، وصیت و احیاء موات سخن گفته‌اند.

حق اختصاص عبارت است از حق ثابت برای شخص بر چیزی به سبب وجود علقه‌ای غیر از ملکیت بین او و آن چیز م. ب.. منبع: مصباح الفقاهة ج۱، ص۱۴۳

متعلق حق اختصاص عبارت است از آنچه از نظر شرع یا عرف مال به شمار نیاید، مانند مدفوع تحت تصرف انسان ؛ یا مالیت عرفی داشته باشد، لیکن از نظر شرع قابل تملک نباشد، همچون شراب تحت تصرّف مسلمان . در تحریرالوسیله در این باره آمده است: « اعیان نجس - غیر از آنچه که استثنا شد - اگرچه شرعاً با آن‌ها معامله اموال نمی‌شود، لیکن کسی که آن‌ها در دست و تحت استیلای او است، حقّ‌ اختصاص‌ متعلق به آن‌ها، برایش ثابت است. و این حق، یا از حیازت و یا از جهت اینکه اصل آن‌ها مال او بوده و مانند آن ناشی می‌شود، مانند وقتی که حیوانش بمیرد و میته گردد یا انگور او شراب شود. و این حق با ارث و غیر آن قابل انتقال ب. غ. است. پس صحیح است که روی این حق بدون عوض مصالحه کند. لیکن عوض قرار دادن آن خالی از اشکال نیست، بلکه بعید نیست که داخل در کسب ممنوع باشد، ولی اگر مالی را به او ببخشد برای اینکه دست از آن (عین نجس) بردارد و از آن اعراض کند و سپس بخشنده مال، آن را حیازت کند، سالم از اشکال می‌شود، مانند بذل نمودن مال به کسی که در جاهای مشترک، مانند مسجد و مدرسه پیش‌تر جا گرفته، برای آنکه دست از آنجا بردارد و بخشنده مال ساکن آن شود.» دیگر متعلق حق اختصاص چیزی است که به عموم مردم تعلق دارد و همگان در استفاده از آن یکسانند، مانند موقوفات عام ، همچون مساجد ، مدارس ، کاروانسراها و کتاب‌ها، و غیر موقوفات ، از قبیل راه‌ها، بازارها، خیابان‌ها و بوستان‌ها. چنانچه کسی در استفاده از مکانهای یاد شده بر دیگری پیشی گیرد، نسبت به آن حق اولویت پیدا می‌کند و دیگری حق مزاحمت او را ندارد. سومین عنوانی که متعلق حق اختصاص قرار می‌گیرد مباحات - همچون آب دریاها، رودها و پرندگان- بدون مالک است، به شرط آنکه حیازت آن بدون قصد تملک صورت گرفته باشد که بنا بر قول برخی در این صورت حق اختصاص ثابت است. منبع: الفقه علی المذاهب الاربعة ج۲، ص۲۸۲ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۲۴، کتاب المکاسب و المتاجر۲، مسالة۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · التعلیقة علی المکاسب ج۲، ص۱۹۴ · غایة الآمال ج۱، ص۴۷

حق اولویت و اختصاص با اسباب زیر حاصل می‌شود. ۱. حیازت : چنانچه کسی چیزی را که مالیت ندارد- مانند شراب- حیازت کند و آن را به تصرف خود در آورد، نسبت به آن حق اختصاص پیدا می‌کند. البته اگر چیزی علاوه بر عدم مالیت، منفعت حلال قابل اعتنا نیز نداشته باشد، از قبیل مگس و پشه، در ثبوت حق اختصاص به آن اختلاف است. از برخی، در این قسم- که مالیت ندارد- عدم ثبوت حق اختصاص نقل شده است. کسی که بدون قصد تملّک، مباحی از مباحات اصلی، مانند هیزم و علوفه زمین بی مالک را حیازت کرده است، بنابر قول برخی، نسبت به آن، حق اختصاص پیدا می‌کند. ۲. اقطاع : اقطاع زمین با تحقق شرایط آن موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص برای اقطاع شونده می‌شود. ۳. تحجیر: تحجیر ِ (سنگ چینی و مانند آن) زمین موات موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص نسبت به زمین سنگ چینی شده برای تحجیر کننده است. ۴. سبق : پیشی گرفتن بر دیگران در استفاده از مکانهای عمومی و موقوفات عام ، همچون مساجد ، موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص برای پیشی گیرنده م. ب.. ۵. احیا : احیای زمین موات بنابر قول برخی موجب ثبوت حق اختصاص نسبت به حریم آن است. برخی، احیا کننده را مالک حریم دانسته‌اند. احیای زمین موات به قول برخی، از اسباب ثبوت حق اختصاص آن زمین برای احیا کننده است؛ هرچند بنابر قول مشهور ، بلکه اجماع ادعا شده، احیا موجب ملکیت است. منبع: بلغة الفقیه ج۱، ص۳۴ · کتاب المکاسب ج۱، ص۱۶۱ · غایة الآمال ج۱، ص۴۴-۴۵ · القواعد الفقهیة (بجنوردی) ج۱، ص۱۸۲ · احیاء الاراضی الموات ص۲۷۸-۲۷۹ · مسالک الأفهام ج۱۲، ص۴۱۹ · التعلیقة علی المکاسب ج۲، ص۱۹۴ · الانوار اللوامع ج۱۱، ص۱۶۶ · مصباح الفقاهة ج۵، ص۱۲۸

چنانچه مالی از مالیت بیفتد- مانند حیوان مملوکی که به هلاکت برسد- حق اختصاص آن برای مالک باقی است و کسی نمی‌تواند بدون اجازه وی در آن تصرف کند؛ لیکن در صورت تصرف، ضمانی متوجه تصرف کننده نخواهد بود. حق اختصاص قابل اسقاط است و پس از اسقاط، دیگران می‌توانند در آن تصرف کنند؛ و نیز قابل انتقال قهری به دیگری از راه ارث است؛ لیکن در فرضی که متعلق حق اختصاص- به جهت بی ارزشی و نجاست - مالیت نداشته باشد و یا شرعاً قابل تملّک نباشد، در اینکه صلح بر آن- در ازای پرداخت مبلغی- یا عوض قرار دادن آن در معاملات ، جایز و صحیح است یا نه، اختلاف است. حق اختصاصِ حاصل از احیا و تحجیر قابل نقل و انتقال است. البته در قرار دادن آن به عنوان بها (ثمن) در بیع اختلاف است. و در جایز بودن اینکه ثمن، حقی باشد که قابل اسقاط و غیر قابل نقل باشد، مانند حق خیار و حق شفعه اشکال است.» حق اختصاصِ حاصل از پیشی گرفتن در موقوفات عام ، مانند مسجد یا اماکن عمومی از قبیل بازار ، راه و خیابان ، نه قابل انتقال قهری از راه ارث است و نه قابل نقل اختیاری؛ در صحت وصیت به چیزی، برخورداری وصیت کننده از حق اختصاص نسبت به آن کفایت می‌کند. از این رو، وصیت کردن نسبت به سگی که قابل آموزش دیدن برای شکار است- بنابر قول به عدم صحّت تملّک آن- صحیح م. ب.. چنان که به قول برخی، شرط صحت وقف ، ملکیت نیست، بلکه داشتن حق اختصاص به آن نیز در صحت وقف کفایت می‌کند. بنابر این، وقف کردن زمین سنگ چینی (تحجیر) شده نیز صحیح است. به بیان دیگر «در وصیت تملیکی در موصی به شرط است که مال باشد یا حقی باشد که قابل انتقال است مانند حق تحجیر و حق‌ اختصاص‌.» کسی که مالی را غصب کرده و سپس آن مال در دست او از مالیت افتاده- مانند کسی که کوزه‌ای را غصب کرده و کوزه از دستش افتاده و شکسته است- ضامن بدل مال ( عین یا قیمت آن) است؛ لیکن در اینکه پس از پرداخت بدل به مالک ، حق اختصاص نسبت به مالِ از مالیت افتاده برای غاصب ثابت است یا برای مالک، اختلاف است. منبع: مصباح الفقاهة ج۱، ص۱۴۳ · ماوراء الفقه ج۳، ص۳۸۰ · مائة قاعدة فقهیه ص۳۷ · کتاب المکاسب ج۱، ص۱۰۶ · بلغة الفقیه ج۱، ص۱۷ · کتاب المکاسب ج۳، ص۸-۹ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۴۸، کتاب البیع، القول فی شروط العوضین، الاول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · حاشیه بر رساله ارث ص۲۶ · ماوراء الفقه ج۳، ص۲۴۰-۲۴۱ · الوصایا والمواریث ص۹۴ · تکملة العروة الوثقى ج۲، ص۲۰۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۰۴، کتاب الوصیة، مسالة۱۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · مصباح الفقاهة ج۳، ص۲۲۴

صاحب حق اختصاص در استفاده از متعلّق حق سزاوارتر از دیگران است. بنابر این، در موارد ثبوت حق اختصاص هر گونه مزاحمت و کنار زدن صاحب حق و نیز تصرف در متعلق حق بدون اجازه او حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صاحب حق اختصاص در استفاده از متعلق حق خود بر دیگران سزاوارتر است و هرگونه مزاحمت یا تصرف بدون اجازه او حرام است. شاخه: اموال و مالکیت

متعلق حق اختصاص عبارت است از آنچه از نظر شرع یا عرف مال به شمار نیاید، مانند مدفوع تحت تصرف انسان ؛ یا مالیت عرفی داشته باشد، لیکن از نظر شرع قابل تملک نباشد، همچون شراب تحت تصرّف مسلمان . — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق اختصاص می‌تواند به چیزهایی تعلق گیرد که از نظر شرع یا عرف مال به شمار نیایند (مانند مدفوع)، یا مالیت عرفی داشته باشند اما شرعاً قابل تملک نباشند (مانند شراب تحت تصرف مسلمان)، یا به عموم مردم تعلق داشته باشند و کسی در استفاده از آن پیشی گرفته باشد (مانند موقوفات عام و مباحات بدون قصد تملک). شاخه: اموال و مالکیت

اعیان نجس - غیر از آنچه که استثنا شد - اگرچه شرعاً با آن‌ها معامله اموال نمی‌شود، لیکن کسی که آن‌ها در دست و تحت استیلای او است، حقّ‌ اختصاص‌ متعلق به آن‌ها، برایش ثابت است. و این حق، یا از حیازت و یا از جهت اینکه اصل آن‌ها مال او بوده و مانند آن ناشی می‌شود، مانند وقتی که حیوانش بمیرد و میته گردد یا انگور او شراب شود. و این حق با ارث و غیر آن قابل انتقال به غیر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اعیان نجس، اگرچه شرعاً با آنها معامله اموال نمی‌شود، اما کسی که آنها را در دست و تحت استیلای خود دارد، حق اختصاص بر آنها برایش ثابت است. این حق می‌تواند از حیازت یا از این جهت که اصل آنها مال او بوده، ناشی شود و با ارث قابل انتقال است. شاخه: اموال و مالکیت

و برای هیچ‌کس تصرف در این اعیان بدون اذن صاحب حق جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هیچ‌کس حق ندارد بدون اذن صاحب حق در اعیان نجس که حق اختصاص بر آنها ثابت است، تصرف کند. شاخه: اموال و مالکیت

پس صحیح است که روی این حق بدون عوض مصالحه کند. لیکن عوض قرار دادن آن خالی از اشکال نیست، بلکه بعید نیست که داخل در کسب ممنوع باشد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مصالحه بر حق اختصاص بدون عوض صحیح است، اما عوض قرار دادن آن خالی از اشکال نیست و ممکن است داخل در کسب ممنوع باشد. شاخه: اموال و مالکیت

چنانچه کسی چیزی را که مالیت ندارد- مانند شراب- حیازت کند و آن را به تصرف خود در آورد، نسبت به آن حق اختصاص پیدا می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حیازت چیزی که مالیت ندارد (مانند شراب) و به تصرف درآوردن آن، موجب ایجاد حق اختصاص می‌شود. شاخه: اموال و مالکیت

اقطاع : اقطاع زمین با تحقق شرایط آن موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص برای اقطاع شونده می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقطاع زمین با تحقق شرایط آن، موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص برای اقطاع‌شونده می‌شود. شاخه: اموال و مالکیت

تحجیر: تحجیر ِ (سنگ چینی و مانند آن) زمین موات موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص نسبت به زمین سنگ چینی شده برای تحجیر کننده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تحجیر (سنگ‌چینی و مانند آن) زمین موات، موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص نسبت به زمین سنگ‌چینی شده برای تحجیرکننده است. شاخه: اموال و مالکیت

سبق : پیشی گرفتن بر دیگران در استفاده از مکانهای عمومی و موقوفات عام ، همچون مساجد ، موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص برای پیشی گیرنده می‌باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پیشی گرفتن بر دیگران در استفاده از مکان‌های عمومی و موقوفات عام، موجب ثبوت حق اولویت و اختصاص برای پیشی‌گیرنده می‌شود. شاخه: اموال و مالکیت

احیای زمین موات بنابر قول برخی موجب ثبوت حق اختصاص نسبت به حریم آن است. برخی، احیا کننده را مالک حریم دانسته‌اند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): احیای زمین موات بنابر قول برخی موجب ثبوت حق اختصاص نسبت به حریم آن است، هرچند قول مشهور این است که احیا موجب ملکیت است. شاخه: اموال و مالکیت

چنانچه مالی از مالیت بیفتد- مانند حیوان مملوکی که به هلاکت برسد- حق اختصاص آن برای مالک باقی است و کسی نمی‌تواند بدون اجازه وی در آن تصرف کند؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه مالی از مالیت بیفتد (مانند حیوان مملوکی که به هلاکت برسد)، حق اختصاص آن برای مالک باقی است و کسی نمی‌تواند بدون اجازه وی در آن تصرف کند. شاخه: اموال و مالکیت

لیکن در صورت تصرف، ضمانی متوجه تصرف کننده نخواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت تصرف در مالی که از مالیت افتاده و حق اختصاص بر آن باقی است، ضمانی متوجه تصرف‌کننده نخواهد بود. شاخه: اموال و مالکیت

و نیز قابل انتقال قهری به دیگری از راه ارث است؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق اختصاص قابل انتقال قهری به دیگری از راه ارث است. شاخه: اموال و مالکیت