نکتهٔ فقهی: تعریف فقهی بغی (بغی (مقاله‌دوم))

فقه شیعه قتال با اهل بغی را مشروط به سه شرط دانسته و احکام متفاوتی برای اسیران، فراریان و اموال آنان بیان کرده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فقه شیعه قتال با اهل بغی را مشروط به سه شرط دانسته و احکام متفاوتی برای اسیران، فراریان و اموال آنان بیان کرده است. شاخه: کیفری

در احادیث نیز بغی به معانی تجاوز از حدّ، عدول از حقّ، ظلم، طلب رفعت و گردنکشی و بزرگی‌فروشی است. در بسیاری احادیث ـ که ظاهراً بغی در آنها به معنای ظلم و تکبّر شدید به کار رفته ـ خصلتی ناپسند و مستوجب کیفر دنیوی و اخروی دانسته شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در احادیث، بغی به معانی تجاوز از حدّ، عدول از حقّ، ظلم، طلب رفعت و گردنکشی و بزرگی‌فروشی است و خصلتی ناپسند و مستوجب کیفر دنیوی و اخروی دانسته شده است. شاخه: کیفری

بغی ، در قرآن و فقه به معانی ظلم، تجاوز از حق، فساد، طلب و کبر آمده است. بغی و مشتقاتش ۹۶ بار در قرآن به کار رفته و بیشتر به معنای نکوهیده ظلم و تجاوز است. در فقه، بغی اصطلاحاً به «خروج از اطاعت امام عادل» گفته می‌شود که مستند آن آیه ۹ سوره حجرات است. در احادیث و نهج‌البلاغه ، بغی به معنای عصیان و سرکشی در برابر امام و حاکم اسلامی به کار رفته است.

بَغْی ، واژه‌ای قرآنی و فقهی به معانی ظلم، فساد، طلب و خواستن، فجور، حسد، کِبْر و خود بزرگ‌بینی، تطاول و تجاوز از حدّ یا حقّ. برخی از این معانی، از جمله طلب و حسد و کبر، معنای اصلی آن شمرده شده است. منبع: ج۴، ص۴۵۳، قم ۱۴۱۴

• بغیِ ناپسند، که تجاوز از حق به سوی باطل یا شبهات است. و این بدان معناست که بغی همیشه ناروا نیست. منبع: ج۱، ص۱۳۶، ذیل واژه، چاپ محمد سید کیلانی، تهران، تاریخ مقدمه ۱۳۳۲ش · ج۱، ص۵۷، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ۱۳۷۸ · یونس/سوره۱۰، آیه۲۳

بغی و مشتقّات آن ۹۶ بار در قرآن کریم به کار رفته است و در فرهنگنامه‌های لغات قرآن و منابع تفسیری بیشتر به معانی یاد شده (رجوع کنید به آغاز مقاله) دیده می‌شود. و به معنای طلب، معمولاً به صیغه ثلاثی مجرّد مضارع (مانند یَبْغُون ) یا یکی از مشتقّاتِ باب افتعال ( ابتغاءَ مرضاة الله ) آمده است، در حالی که بغی به معنای ظلم و تجاوز از حدّ یا حقّ، بیشتر به صورت فعل ثلاثی مجرّد ماضی (بَغَی، بَغَتْ) دیده می‌شود. منبع: ذیل واژه، بیروت، بی‌تا · ج۱۴، ص۷۶، بیروت ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸ · ج۱، ص۱۳۶، ذیل واژه، چاپ محمد سید کیلانی، تهران، تاریخ مقدمه ۱۳۳۲ش

از جمله معانی قرآنی بغی، که در فقه ـ به استناد آیه ۹ سوره حجرات و آیات دیگر ـ به صورت اصطلاح خاص درآمده، « خروج از اطاعت امام عادل و برحق » است؛ همچنانکه در برخی آیات واژه «باغی» همراه با «عادی» آمده که درباب مفهوم آن دو، علاوه بر تفاسیر در منابع فقهی نیز بحث شده است. (برای آرای مفسّران و فقها رجوع کنید به باغی (۲) (ببینید: باغی ) )

در احادیث نیز بغی به معانی تجاوز از حدّ، عدول از حقّ، ظلم، طلب رفعت و گردنکشی و بزرگی‌فروشی است. در بسیاری احادیث ـ که ظاهراً بغی در آنها به معنای ظلم و تکبّر شدید به کار رفته ـ خصلتی ناپسند و مستوجب کیفر دنیوی و اخروی دانسته شده است. در برخی منابع علم اخلاق نیز، بغی به مفهوم اخیر یا به‌طور کلی به معنای «عصیان و سرباز زدن از اطاعت کسی که پیروی از وی واجب است»، یکی از پلیدترین انواع کبر شمرده شده است. منبع: ج۷۲، ص۲۷۵‑۲۷۷، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۷۲، ص۲۷۳‑۲۷۹، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۱، ص۴۰۱، چاپ محمود کلانتر، نجف ۱۳۸۷/۱۹۶۷

واژه بغی و مشتقات آن در برخی احادیث، بویژه در سخنان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه ، به معنای عصیان و سرکشی در برابر امام و حاکم اسلامی به کار رفته است؛ از جمله آن حضرت تعبیر «اهل بغی» را درباب محاربان با ایشان یعنی ناکثان ، قاسطان و مارقان به کار برده‌اند (در احادیثی مشهور از پیامبر اکرم (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم) نیز از این وقایع خبر داده شده بود و در نامه‌ای به معاویه ، بدان توسل جسته‌اند. همچنین این حدیث از پیامبر اکرم (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم) مشهور است که « عمّار را گروهی باغی می‌کشند( در باب تعبیر الفئة الباغیة، در نهج‌البلاغه رجوع کنید به: )». این حدیث معیاری برای شناخت حق و باطل در مخاصمات صدر اسلام بوده، به‌گونه‌ای که شهادت عمّار به دست سپاه شام در جنگ صفّین موجب تزلزل لشکر معاویه و بروز مشکلاتی برای وی شد. (ببینید: عمار یاسر ، صفین (مقالات مرتبط) ) بر این‌ اساس، به تصریح بیشتر منابع فقهی و کلامی، در صدق عنوان «باغی» بر برپادارندگان جنگ‌های دوران خلافت ظاهری حضرت علی (علیه‌السلام)، بویژه خوارج ، تردید نمی‌توان کرد. (ببینید: باغی ، خوارج (مقالات مرتبط) ) منبع: خطبه ۱۹۲، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، بی‌تا · ج۹، ص۲۰۶، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، بی‌تا · نامه ۴۸، ج۱۷، ص۱۲، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، بی‌تا · خطبه ۱۳۷، ج۹، ص۳۳، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، بی‌تا · ج۵، ص۶۶۹، چاپ ابراهیم عطوه عوض، بیروت، بی‌تا · ج۱۰، ص۱۰۳‑۱۰۵، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، بی‌تا · ج۲، ص۴۰۷، چاپ محمد کلانتر، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳

مسلماً مشهورترین معنی برای بغی در فقه اسلامی، که درواقع به صورت اصطلاح خاص درآمده است، طغیان و قیام (خروج) در برابر امام یا حاکم مشروع است که از آیه ۹ سوره حجرات مستفاد می‌شود: ( وَ إِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّى تَفِیءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ. ) «هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نبرد برخاستند، باید برای برقراری صلح میان آنها تلاش کرد؛ ولی اگر یکی از دو گروه نسبت به دیگری سرکشی و تعدّی روا دارد ( فَاِنْ بَغَتْ اِحْدَاهُمَا عَلَی الْاُخْرَی ) باید با گروه متجاوز پیکار کرد تا به امر خداوند باز گردد ( فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ اِلَی اَمْرِ اللّهِ ) ». منابع تفسیری برای شأن نزول این آیه ـ که بعدها مستند جنگ‌های امیر مؤمنان (علیه‌السّلام) با معاندان بوده است ـ وجوهی گفته‌اند. منبع: ج۱۶، ص۳۱۵‑۳۲۲، بیروت، بی‌تا

از نظر فقهی، امام ابتدا باغیان را به پیوستن به‌ امّت اسلامی و التزام به اطاعت الهی فرا می‌خواند. اگر آنان نپذیرند و به قتال اصرار ورزند، امام همراه مؤمنان با آنان مقابله می‌کند. به عقیده مذاهب عامه، جز حنفیان ، از آنجا که مقصود فقط دفع شر افراد باغی است، اسیران آنان کشته نمی‌شوند و فراریانشان را نیز نباید تعقیب کرد. همچنین اموال آنان تا هنگامی که به بغی ادامه دهند، نزد امام محبوس خواهد شد. البته بنابر تمامی مذاهب عامه، اگر افراد باغی قبل از تجمع و سنگر گرفتن یا پس از شکست خوردن موجب تلف مال یا جان مردم شوند، مشمول ضَمان می‌گردند. درباب تفاوت بغی با افساد فی الارض و محاربه رجوع کنید به : (ببینید: مفسد فی الارض ، محاربه (مقالات مرتبط) ) منبع: ج۶، ص۱۴۲‑۱۴۳، دمشق ۱۴۰۹/۱۹۸۹ · ج۶، ص۱۴۳، دمشق ۱۴۰۹/۱۹۸۹ · ج۴، ص۱۷۱۹‑۱۷۲۱، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ۱۳۷۸ · ج۱۶، ص۳۱۵‑۳۱۹، بیروت، بی‌تا

۲) از محدوده اقتدار امام خارج شوند و در جایی دیگر، مثلاً بیابان ، گردآیند. ۳) جدایی آنان از امام و جماعت مسلمان به دلیل و تأویلی باشد که آنان را در زمره راهزنان و محاربان قرار دهد.

اهل بغی به دو گروه‌اند: • برخی مانند اصحاب جمل دارای رئیس و تشکیلات منسجم (فِئه) نیستند. • برخی دیگر مانند جنگ‌افروزانِ صفّین رئیس و گروه منسجمی دارند. در حالت نخست، برخلاف حالت دوم، مجروحان کشته نمی‌شوند و فراریان تعقیب نمی‌گردند؛ و در هر صورت، فرزندان آنها اسیر نمی‌شوند. هرگاه باغیان جنگ را رها کنند یا سلاح خود را بیفکنند یا به امام تسلیم شوند، قتال با آنها حرام می‌شود؛ ولی اگر به گروه خود بازگردند، نبرد با آنها و تعقیب و کشتن آنان جایز است. اسیران اهل بغی به دستور امام حبس می‌شوند ولی کشته نمی‌شوند. منبع: ج۲، ص۴۲۶‑۴۳۰، تهران ۱۳۷۷‑ ۱۳۸۲ · ج۵، ص۱۰، تهران ۱۳۶۷ش

دیدگاه اول) ؛ عدم جواز غنیمت. دیدگاه دوم) ؛ جواز غنیمت به شرط استرداد . (برای آرای گوناگون فقها در اینباره رجوع کنید به: ) ۱۲ - فهرست منابع ۱. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. ۷. ۸. ۹. ۱۰. ۱۱. ۱۲. ۱۳. ۱۴. ۱۵. ۱۶. ۱۷. ۱۸. ۱۹. ۲۰. ۲۱. ۲۲. ۲۳. ۲۴. ۲۵. ۲۶. ۲۷. ۲۸. ۲۹. ۳۰. ۳۱. علی بن احمد واحدی نیشابوری، اسباب النزول، بیروت ۱۴۰۲. منبع: ج۶، ص۱۵۵، تهران ۱۳۹۰ · ج۲، ص۴۲۸، تهران ۱۳۷۷‑ ۱۳۸۲ · ج۱، ص۳۰۷ به بعد، بیروت ۱۴۰۳ · ج۴، ص۴۶۲‑۴۶۶، قم ۱۴۱۵