نکتهٔ فقهی: تعریف نذر (روزه نذر)

در متعلق نذر، مطلقاً (همه اقسام) شرط است که مقدور ناذر باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در تمام اقسام نذر، شرط است که متعلق نذر (کاری که نذر می‌شود) برای نذرکننده مقدور باشد. شاخه: خانواده

و از شرایط متعلق نذر است «این‌که اطاعت و عبادت خداى متعال باشد؛ خواه نماز یا روزه یا حج و مانند این‌ها از چیزهایى که در صحت آن قربت معتبر است باشد و خواه امرى باشد که شرع آن را مستحب کرده و تقرب با آن صحیح است مانند زیارت مؤمنین و تشییع جنازه و عیادت بیماران و غیر این‌ها. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): متعلق نذر باید اطاعت و عبادت خداوند متعال باشد، اعم از واجبات، مستحبات، یا ترک محرمات و مکروهات. در مورد مباحات، اگر قصد رجحان خاصی (مانند کسب قدرت برای عبادت) وجود داشته باشد، نذر منعقد می‌شود، در غیر این صورت خیر. شاخه: خانواده

نذر سبب وجوب متعلق‌اش نمی‌شود، بلکه آنچه که با انعقاد نذر بر نذرکننده واجب می‌گردد « وفای به نذر » است نه چیز دیگر؛ و حکم منذور همان است که قبل از نذر داشته است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): با انعقاد نذر، وفای به آن بر نذرکننده واجب می‌شود و نه خودِ متعلق نذر به عنوان یک واجب ذاتی. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

روزه ای را که انسان برای قصد خاصی با صیغه شرعی آن نذر می کند، روزه نذر می گویند.

نذر التزام به کاری است برای خداوند متعال به نحو مخصوص؛ و تنها با خواندن صیغه منعقد می‌شود. منبع: موسوعة الإمام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۲۴، القول فی النذر، مسألة ۱

در متعلق نذر اموری شرط است. ۲. ۱ - مقدور بودن در متعلق نذر، مطلقاً (همه اقسام) شرط است که مقدور ناذر باشد. ۲. ۲ - اطاعت و عبادت خداى متعال بودن و از شرایط متعلق نذر است «این‌که اطاعت و عبادت خداى متعال باشد؛ خواه نماز یا روزه یا حج و مانند این‌ها از چیزهایى که در صحت آن قربت معتبر است باشد و خواه امرى باشد که شرع آن را مستحب کرده و تقرب با آن صحیح است مانند زیارت مؤمنین و تشییع جنازه و عیادت بیماران و غیر این‌ها. پس در هر واجب یا مستحب ولو کفایى باشد درصورتی‌که نذر به فعل آن تعلق پیدا کند و در هر حرام یا مکروه درصورتی‌که به ترک آن تعلق پیدا کند، نذر منعقد مى‌شود. و اما مباح مانند اینکه خوردن غذا یا ترک آن را نذر نماید، پس چنانچه معناى راجحى را از آن قصد نماید مانند اینکه از خوردن آن قصد نماید قدرت بر عبادت پیدا کند یا با ترک آن منع نفس از شهوت را قصد نماید، بدون اشکال منعقد مى‌شود، چنان که در عدم انعقاد نذر در جایى که متعلق آن - چه فعل و چه ترک - به سبب اقتران با بعضى از عوارض مرجوح شود ولو اینکه مرجوحیت آن دنیوى باشد، اشکالى نیست. و اما اگر معناى راجحى را از آن قصد نکند و چیزى عارض نشود که موجب رجحان یا مرجوحیت آن باشد، ظاهراً منعقد نمى‌شود، لیکن ترک احتیاط در آن، سزاوار نیست.» منبع: موسوعة الإمام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۲۶، القول فی النذر، مسألة ۵

۵. ۱ - تکلیف ناذر روزه با نذرِ روزه، روزه بر مکلف واجب مى‌شود. آنچه در معناى نذر است از عهد ، قسم و مانند آن همین حکم را دارد. و حکم منذور همان است که قبل از نذر داشته است. روزه نذر معین و روزه نذر مطلق ‌ تقسیم مى‌شود. ۵.۲. ۱ - روزه نذر معین روزه نذر معین ؛ یعنى نذر روزه در زمانى مخصوص که همانندى ندارد، مانند نذر روزه نخستین جمعه از ماه محرم در سال جارى و یا نذر روزه روز جمعه یا پنج شنبه هر ماه. ۵.۲. ۲ - روزه نذر مطلق روزه نذر مطلق دو گونه است: نذر روزه در زمانى مخصوص که همانند دارد، مانند نذر روزه روز پنج شنبه‌اى یا ماه محرمى و نذر روزه در زمانى بدون تقید آن به روزى خاص، مانند نذر یک روز یا یک ماه روزه، بدون مقید کردن به روز یا ماهى معیّن. ۵. ۳ - وجوب روزه طبق نذر روزه نذر، آنگونه که نذر شده واجب مى‌شود. اگر نذر مطلق باشد، گرفتن یک روز روزه در هر زمان- جز زمانهاى حرام ، همچون عید فطر و قربان -کفایت مى‌کند و اگر نذر مقید به عدد یا زمانى خاص باشد، همان واجب مى‌شود. اگر نذرکند زمانى را روزه بگیرد، در صورتى که مقدار معیّنى از آن را نیت نکرده باشد، باید پنج ماه روزه بگیرد و اگر نذرکند حینى را روزه بگیرد، در صورت عدم قصد زمانى مشخص باید شش ماه روزه بگیرد. ۵. ۴ - تتابع در روزه نذر کسى که نذرکرده یک ماه یاکمتر و یا بیشتر روزه بگیرد، در صورتى که آن را به پى درپى گرفتن ( تتابع ) مقیّدکرده باشد، واجب است آن را پى در پى بگیرد؛ اما اگر شرط تتابع نکرده باشد، بنابر قول مشهور ، مى‌تواند روزه ‌ها را پراکنده بگیرد؛ لیکن برخى قدما در فرض نذر یک ماه روزه به نحو مطلق، تتابع را واجب دانسته و گفته‌اند: اگر بدون عذر در نیمه اول افطار کند، باید دوباره روزه را از سر بگیرد؛ اما اگر در نیمه دوم افطارکند، نیازى به از سر گرفتن روزه نیست، هرچند گناه کرده است. به قول مشهور، در فرض وجوب تتابع یک ماه روزه به سبب نذر، چنانچه پس از پانزده روز پى درپى روزه گرفتن، افطارکند، نیازى به از سر گرفتن روزه نیست؛ لیکن اگر قبل از پانزده روز بدون عذرافطارکند باید روزه را از سربگیرد. کسى که نذرکرده یک ماه پى درپى روزه بگیرد، واجب است آن را از زمانى‌ آغازکندکه بتواند پانزده روز را پى در پى روزه بگیرد. بنابر این، اگر اول ماه ذیحجه شروع کندکفایت نمى‌کند؛ زیرا با فرا رسیدن عید قربان تتابع بر هم مى‌خورد. افطارکردن از روى عذر، مانند بیماری و حیض تتابع را برهم نمى‌زند. چنانچه روزه نذر معیّنِ مقیّد به تتابع فوت شود، آیا در قضا ى آن، تتابع واجب است یا نه؟ مسئله اختلافى است. نظر مشهور عدم وجوب تتابع در قضا است. ۵. ۵ - تعیین مکانى خاص در نذر هرگاه در نذر روزه، گرفتن آن به مکانى خاص مقیّد گردد، مانند آنکه نذرکند ده روز در کربلا روزه بگیرد، آیا گرفتن روزه در آن مکان بر او واجب است یا هر جا بخواهد مى‌ تواند روزه بگیرد؟ مسئله اختلافى است. ۵. ۶ - نذر روزه واجب آیا نذر روزه واجب همچون روزه ماه رمضان صحیح است یا نه؟ اختلاف مى ‌باشد. بنابر قول به صحت آن درصورت افطار دو کفاره واجب مى‌شود. ۵. ۷ - فورى نبودن روزه نذر روزه واجب به نذر در صورت تعیین زمان آن در نذر، باید در همان زمان گرفته شود و تأخیر از آن حرام است؛ از این رو، روزه نذر معین ، واجب مضیق است؛ زیرا زمان به جا آوردن آن تنگ مى‌باشد؛ لیکن چنانچه زمان روزه در نذر تعیین نشود، هر زمان بخواهد مى‌تواند نذر خود را اداکند؛ هرچند افضل فوری اداکردن آن است. چنانکه در صورت روزه گرفتن باطل کردن آن جایز است و واجب نیست آن را به پایان برساند؛ هرچند به تصریح برخى، باطل کردن آن مکروه است. از این رو، روزه نذر غیر معیّن (روزه نذر مطلق) واجب موسع است؛ زیرا وقت آن تا زمانىکه علم یا ظن به مردن یا عارض شدن مانعى همیشگى از روزه حاصل نشود، امتداد دارد. ۵. ۸ - نیّت روزه نذر در روزه نذر مطلق و نیز به قول مشهور، نذر معیّن، تعیین روزه در نیت (قصدکردن روزه نذر) شرط صحت آن است؛ لیکن برخى قدما میان نذر معیّن و نذر مطلق تفاوت قائل شده و تعیین روزه در نیّت را در نذر معیّن، همچون روزه ماه رمضان، شرط ندانسته‌اند. ۵. ۹ - کفّاره افطار روزه نذر افطار روزه نذر مطلق موجب‌ کفّاره نیست؛ لیکن افطار روزه نذر معیّن کفّاره دارد وکفّاره آن بنابر قول مشهور،کفّاره افطار روزه ماه رمضان ( آزادکردن برده یا دو ماه پى درپى روزه گرفتن و یا اطعام شصت فقیر ) است؛ لیکن گروهى کفّاره آن را کفاره شکستن قسم ( اطعام ده فقیر یا پوشاندن آنان و یا آزادکردن یک برده ) دانسته‌اند. ۵. ۱۰ - نذر روزه در سفر گرفتن روزه نذر در سفر صحیح نیست، مگر آنکه نذر مقیّد به سفر یا سفر و حضر باشدکه در این صورت به قول مشهور گرفتن آن در سفر صحیح است. ۵. ۱۱ - احکام اشتراکی روزه نذر معین باروزه ماه مبارک بر روزه نذر معیّن احکام روزه ماه رمضان جارى مى‌شود و از این جهت باهم تفاوت ندارند، مگر در بعضى امور، همچون نیّت تعیین وکفّاره بنابر برخى اقوال، چنانکه گذشت. منبع: غنیة النزوع، ص۱۴۲ · جواهر الکلام ج۱۶، ص۳۵۲ · موسوعة الإمام الخمینی، ج۲۴، العروة الوثقی مع تعالیق الإمام الخمینی، ج۱، ص۱۲۷، کتاب الطهارة، فصل فی غایات الوضوء · موسوعة الإمام الخمینی، ج۲۵، العروة الوثقی مع تعالیق الإمام الخمینی، ج۲، ص۶۰۴، کتاب النکاح، مسألة ۴ · المهذب ج۱، ص۱۹۸ · الدروس الشرعیة ج۱، ص۲۹۲ · الکافی فی الفقه، ص۱۸۶ · جواهر الکلام ج۱۷، ص۸۲ · جواهر الکلام ج۳۵، ص۴۴۰-۴۴۱ · مستند العروة (الصوم) ج۲، ص۲۶۰ · تذکرة الفقهاء ج۶، ص۲۲۹-۲۳۰ · کتاب السرائر ج۳، ص۶۰ · الوسیلة، ص۱۴۴ · الدروس الشرعیة ج۱، ص۲۹۳ · تذکرة الفقهاء ط.القدیمیه ج۲، ص۵۸۰ · جواهر الکلام ج۱۷، ص۶۸ · جواهر الکلام ج۱۶، ص۱۸۹-۱۹۱ · کتاب السرائر ج۱، ص۳۷۰ · جواهر الکلام ج۱۶، ص۲۷۱ · مدارک العروة ج۲۱، ص۳۰