نکتهٔ فقهی: تعریف وقف

در اصطلاح فقها، عبارت از عقدی است که ثمره آن، حبس اصل و تسبیل منافع است، یعنی صرف کردن مال در جهتی که واقف تعیین کرده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): وقف عقدی است که ثمره آن، حبس اصل مال و رها کردن منافع آن برای مصرف در جهتی است که واقف تعیین کرده است. شاخه: اموال و مالکیت

ایستایی اصل: معادل واژه‌ تحبیس در عربی، که از ریشه "حبس" به‌ معنای زندانی کردن و در قید درآوردن و جلوی آزادی چیزی را گرفتن است، زیرا با وقف شدن ملک، آزادی نقل و انتقال ( خرید و فروش ، هبه و غیره) از آن گرفته می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): با وقف شدن ملک، آزادی نقل و انتقال (خرید و فروش، هبه و غیره) از آن گرفته می‌شود. شاخه: اموال و مالکیت

رهایی منافع: معادل واژه‌ تسبیل در عربی، یعنی در راه خدا آزاد گذاردن است، زیرا منافع وقف برای موقوف‌علیهم مباح و آزاد است، تا از آن، انتفاع ب — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): منافع وقف برای موقوف‌علیهم مباح و آزاد است تا از آن انتفاع ببرند. شاخه: اموال و مالکیت

به ویژه در حوزه توسعه آموزش و نیز گسترش فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی، نقشی برجسته ایفا کرد. به همین جهت، نظر اهل تحقیق را متوجه خود ساخت و از آن جمله فقیهان در کتاب‌های فقهی خویش به گفت‌وگو درباره آن پرداختند و از جنبه‌های گوناگون، درباره آن بحث کردند. اولین فقیهان شیعه نیز هر چند به طور مختصر درباره آن به گفت‌وگو پرداختند. منبع: وقف از دیدگاه تاریخی و اصطلاح شناسی فقهی، ص۲۹

اقوام آریایی، به‌ویژه ایرانیان، به پیروی از آیین و کیش خود، دارای موقوفات و نذورات بسیاری برای نگهداری معابد و آتشکده‌های خود بوده‌اند. در این دوران، عمده‌ترین زمین‌های فئودالی، املاک خالصه وقفی بوده و در دوره هخامنشیان ، معابد بر املاک وسیعی تسلط داشتند که این زمین‌ها از طرف پادشاه و یا بزرگان و فئودال‌های محلی به‌منظور جلب پیشوایان مذهبی به پرستشگاه‌ها هدیه می‌شد. کشاورزانی که در این قبیل زمین‌ها به کشت و زرع مشغول بودند، سهم مالکانه را می‌باید به هیربد یا کاهن بزرگ می‌دادند. سلوکیان و اشکانیان نیز این شیوه را محترم می‌شمردند. پاره‌ای از این موقوفات، هم اکنون نیز در نزد زرتشتیان برخی از شهرهای ایران، مثل یزد و کرمان باقی و دایر است. منبع: احکام وقف و اثرات آن در اجتماع، ص۲۲ · جایگاه وقف در فرایند توسعه‌ اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، ص۷۷-۸۲ · رساله الامام، ج۳، ص۲۷۵ · احکام وقف در شریعت اسلام، ص۳۷-۳۸ · انفع الوسائل فی تجرید المسائل (الطرسوسیه)، ص۱۶۸ · مقدمه‌ای بر فرهنگ وقف، ص۱۱

۵. ۱ - دوره مغولان در دوره مغولان ، به‌ویژه در اوایل تسلط آنان، بسیاری از املاک موقوفه مصادره و به‌صورت املاک خالصه دولتی درآمد. اهمیت و وسعت موقوفات به‌ویژه در دوران رشیدالدین فضل‌الله موجب شد تا تشکیلات منظمی برای اداره موقوفات و تحت نظارت قاضی‌القضات به‌وجود آید. منبع: وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفائی اقتصاد اسلامی، ص۵۱

از جمله آیاتی که به طور عموم بر انجام خیرات و تشویق و تحریض آنها دلالت دارد: ۱. آیه ۹۲ از سوره آل عمران است که می فرماید:«لن تنالُوا البرَّ حتّی تُنفقوا من شیءٍ فإنّ الله به علیم؛ شما هرگز به مقام نیکوکاران و خاصان خدا نخواهید رسید، مگر آن‌که از آنچه دوست می‌دارید و بسیار محبوب است در راه خدا انفاق کنید. پس از نزول این آیه، خدمت پیامبر آمد و عرض کرد: می‌دانی که محبوب‌ترین اموال من همین باغ است و می‌خواهم آن‌را در راه خدا انفاق کنم تا ذخیره‌ای برای رستاخیز من باشد. پیامبر فرمود: من صلاح می‌دانم آن‌را به خویشاوندان نیازمند خود بدهی. ۲. آیه ۴۶ از سوره کهف که می فرماید: «المالُ و البَنونَ زینةُ الحیاةِ الدنیا و والباقیات الصالحات خیرٌ عند ربک ثواباً خیرٌ اَملاً؛ مال و فرزندان زینت حیات دنیاست و (لیکن) اعمال صالح که تا قیامت باقی است ( مانند نماز و تهجد و ذکر خدا و صدقات جاری چون بنای مسجد و مدرسته و موقوفات و خیرات در راه خدا) نزد پروردگار بسی بهتر (عاقبت) آن نیکوتر است.» ۳. «... وَ ما تُقَدِّمُوا لاَنْفُسِکمْ مِنْ خَیرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ هُوَ خَیرًا وَ اَعْظَمَ اَجْرًا وَ اسْتَغْفِرُوا اللّهَ اِنّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ؛ و هر کار خوبی برای خویش از پیش فرستید آن‌را نزد خدا بهتر و با پاداشی بیشتر باز خواهید یافت و از خدا طلب آمرزش کنید که خدا آمرزنده مهربان است.» ۴. «وَ الْباقِیاتُ الصّالِحاتُ خَیرٌ عِنْدَ رَبِّک ثَوابًا وَ خَیرٌ اَمَلاً؛ و نیکی‌های ماندگار نزد پروردگارت از حیث پاداش بهتر و خوش‌فرجام‌تر است». منبع: آل‌عمران/سوره۳، آیه۹۲ · نظام اداری مسلمانان در صدر اسلام، ص۲۰۳ · کهف/سوره۱۸، آیه۴۶ · مزمل/سوره۷۳، آیه۲۰ · مریم/سوره۱۹، آیه۷۶

آن مرد عرض کرد: بله! پدر و مادرم به فدایت‌ ای رسول خدا! فرمود: هرگاه صبح و شب خود را آغاز کردی، بگو: سبحان الله و الحمدالله و لااله الاالله و الله اکبر؛ زیرا اگر این جمله را بگویی، برای هر تسبیحی، ده درخت از میوه‌های گوناگون در بهشت خواهی داشت و اینان از باقیات الصالحات هستند. مرد عرض کرد: ‌ای رسول خدا! در این هنگام، خداوند این آیه را نازل کرد: «و اما کسی که عطا کرد و تقوا داشت و پاداش نیکوتر را تصدیق کرد، به زودی راه آسانی را پیش پای او خواهیم گذاشت.» در روایتی نیز رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرموده است: «اِذٰا مٰاتَ ابْنُ آدَم انْقَطِعَ عَمَلُهُ اِلا مِنْ ثَلاثَ صَدَقةٍ جارَیة، اَوْ عِلْمٍ ینْتَفَعُ بِهِ، اوْ وَلَدٍ صٰالِحٍ یدْعُوا لَهُ؛ وقتی انسان بمیرد، پرونده اعمال وی بسته می‌شود، مگر در سه مورد، صدقه جاریه، علمی که از آن نفع برده شود و فرزند صالحی که برایش دعا کند.» امام صادق (علیه‌السّلام) نیز نزدیک به همین مضمون را در حدیثی فرموده است: «پس از مرگ آدمی، پاداشی به دنبال فرد نمی‌آید، مگر در سه خصلت، صدقه‌ای که فرد در زمان حیاتش جاری و برقرار ساخته که پس از مرگش تا قیامت جاری و برقرار می‌ماند؛ منبع: میزان الحکمه، ج۱۳، ص۳۶۱ · بحار الانوار، ج۲، ص۲۲ · بحارالانوار، ج۶، ص۲۹۳

مخیریق هنگامی که به احد می‌رفت، وصیت کرد در صورت کشته شدن، اموالش متعلق به پیامبر باشد تا او هرگونه که صلاح دانست، آنها را مصرف کند. حوائط یا بوستان‌های هفت‌گانه‌ای را که او به پیامبر واگذار کرد، عامه صدقات رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را تشکیل می‌دادند. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در غابه، (جایی نزدیک مدینه در راه شام ) وقتی کنار چاه رسید، مسلمانان گفتند: ‌ای رسول خدا! آیا این چاه را مصادره نمی‌کنید؟ فرمود: خیر، ولی یک نفر این چاه را بخرد و بهای آن صدقه داده شود. منبع: وقف سرمایه‌ای ماندگار، ص۱۵ · وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۵۶۲ · وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی، ص۵۱ · الطبقات الکبری، ج۱، ص۳۸۹ · وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۳۱۱ · المغازی، ج۲، ص۵۴۷ · میزان الحکمه، ج۱۳، ص۳۶۳ · بحار الانوار، ج۱۰۳، ص۱۸۳ · مناقب آل ابی‌طالب، ج۱، ص۳۸۸ · وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۳۱۲-۳۱۴ · وسائل الشیعه، ج۱۹، ص۱۸۷ · الکافی، ج۷، ص۴۸، ح۵ · نگاهی به وقف و آثار اقتصادی ـ اجتماعی آن، ص۳۷

۲. ۳. ۴. یعنی نباید واقف به طور مستقیم یا غیر مستقیم بر آن تسلط داشته باشد، بلکه باید متولی یا حاکم شرع را بر مال موقوفه مسلط کند. ۵. واقف نباید خودش را از جمله بهره‌مندان از موقوفه قرار دهد. همچنین در موقوفه هم باید شرایطی از قبیل قابلیت تملک داشتن و قابل انتفاع بودن وجود داشته باشد. منبع: وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی، صص۷۶-۱۷۳

و روایاتی به این مضمون وارد شده است. و همچنین است اگر قطعه زمینی را برای قبرستان مسلمین تعیین کند و بین آن و مردم رفع مانع نموده و اذن عمومی بدهد که اموات را در آن دفن نمایند و بعضی از اموات را در آن دفن نمایند، یا پلی را بسازد و بین آن و عابرین رفع مانع کند و مردم شروع در عبور از آن بنمایند و چنین است در سایر موارد. آنچه که ذکر کردیم از کافی بودن معاطات در مسجد، فقط در صورتی است که اصل ساختن به قصد مسجد باشد، به اینکه قصدش از ساختن و عمران آن، این است که مسجد باشد خصوصاً اگر زمین مباحی را برای مسجد حیازت کند و به همین نیّت آن را بسازد و اما اگر برای او ساختمان مملوکی باشد مانند خانه یا سرایی، سپس نیّت کند که مسجد باشد و مردم را به نماز در آن وادار کند بدون آن‌که صیغه را اجراء نماید، اکتفا به آن مشکل است و همچنین است حال در مانند کاروانسرا و پل. و قبول آن‌هایی که موجودند کافی است و به قبول کسانی که بعداً از مصادیق موقوف علیهم به وجود می‌آیند احتیاجی نیست. اگرچه احتیاط (مستحب) اعتبار آن است در هر وقفی باشد. و اگر در بین آنان قاصری باشد، ولیّ او جای او م. ب.. و اگر بعضی از افراد موجود قبض نمایند و بعضی دیگر قبض ننمایند، نسبت به کسی که قبض کرده - نه کسی که قبض نکرده - صحیح است. ۱۱. ۸ - عدم لزوم فوریت در قبض در قبض، فوریت شرط نیست؛ و در صحت آن از جهت حبس بودن یا بطلان آن از این جهت هم دو وجه است. ولی اگر با این صیغه، قصد حبس نماید صحیح است. به خلاف حبس، زیرا بر ملک حبس‌کننده‌اش باقی است و ارث برده می‌شود. و برای حابس آن، تصرفاتی که منافی با استیفای منفعت توسط «محبس علیه» نباشد جایز است، مگر تصرفاتی که انتقال دهنده باشند؛ که آن‌ها جایز نمی‌باشند، بلکه ظاهراً رهن آن هم جایز نیست. البته بقای ملک بر ملک حابس در بعضی از صورت‌ها مورد منع م. ب.. ۱۱.۱۰. ۳ - برگشت مال به ورثه بعد از انقراض اگر موقوف علیه منقرض شود و به ورثه واقف برگردد، آیا به ورثه او در وقت مرگ یا به ورثه در وقت انقراض بر می‌گردد؟ دو قول است که اظهر آن‌ها اولی است؛ و این احتیاط ترک نشود. و همچنین است در وقفی که وسط آن منقطع است. و احتیاط (مستحب) آن است که در وقت انقراض اولی در صورت اول و انقراض وسطی در صورت دوم آن را تجدید نماید. و در صورت باطل بودن شرط، صورت‌ها مختلف می‌باشند: پس در بعضی از آن‌ها ممکن است که گفته شود نسبت به آنچه که صحیح است، صحیح می‌باشد، مانند اینکه خودش را با دیگری شریک نماید. و بعضی از آن‌ها از قبیل وقفی است که اولش منقطع باشد؛ و همچنین است اگر شرط کند که مخارج اهل و عیالش را مرتباً از آن بدهند؛ استفاده واقف از وقف‌هایی که برای جهات عموم است، مانند مساجد و مدارس و پل‌ها و کاروانسراهایی که برای منزل کردن مسافرین، آماده شده و مانند این‌ها، بدون اشکال جایز است. بلکه در جواز استفاده کفایت می‌کند که قصد خروج خود را از مصرف نداشته باشد و او سزاوارتر به استفاده است از کسی که قصد کرده که خودش داخل آن باشد. واقف لازم نیست که مسلمان باشد؛ و همچنین در جایی که بنابر مذهب خودش صحیح است از جهت اینکه باقی ماندن او بر مذهبش پذیرفته شده است. زیرا بقای آن مورد توجه نمی‌باشد. بلکه لازم نیست که در هر زمانی موقوف علیه وجود داشته باشد و متولد شود. ۱۱. ۱۶ - شرایط موقوف علیه تعیین موقوف علیه شرط است؛ و اما بر کافر حربی و مرتد فطری، مورد تامل است. و آیا در صورتی که آن را شرط کند، تغییر در موقوف علیه صحیح است یا نه؟ بعید نیست که مطلقاً - نه داخل کردن و نه اخراج کسی - جایز نباشد؛ اگر مسجد خراب شود، عرصه‌اش از مسجد بودن خارج نمی‌شود؛ پس احکام مسجد بر آن عرصه جاری می‌شود مگر در بعضی از فرض‌ها. و همچنین است اگر روستایی که مسجد در آن هست خراب شود، مسجد بر مسجد بودنش باقی است. پس عین، ملک آن‌ها نمی‌شود و از ملک واقف بیرون می‌آید مگر در بعضی از صورت‌هایی که آخرش منقطع است، چنان که گذشت. پس اگر تعمیر آن و اعاده عنوانش - ولو اینکه حاصل آن را که به اجاره و غیره به دست آمده در آن صرف نمایند - ممکن باشد، تعمیر آن لازم و بنابر احتیاط (واجب) متعین می‌باشد، وگرنه در خروج عرصه آن از وقفیت و عدم خروج آن به اینکه به وجه دیگری ولو به زراعت و مانند آن، از آن استفاده شود، دو وجه، بلکه دو قول است که اقوای آن‌ها دومی است. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۷، کتاب الوقف، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۷، کتاب الوقف، مساله ۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۷، کتاب الوقف، مساله ۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۸، کتاب الوقف، مساله ۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۸، کتاب الوقف، مساله ۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۸، کتاب الوقف، مساله ۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۸، کتاب الوقف، مساله ۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۹، کتاب الوقف، مساله ۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۶۹، کتاب الوقف، مساله ۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۰، کتاب الوقف، مساله ۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۰، کتاب الوقف، مساله ۱۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۰، کتاب الوقف، مساله ۱۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۰، کتاب الوقف، مساله ۱۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۰، کتاب الوقف، مساله ۱۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۰، کتاب الوقف، مساله ۱۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۰، کتاب الوقف، مساله ۱۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۱، کتاب الوقف، مساله ۱۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۱، کتاب الوقف، مساله ۱۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۱، کتاب الوقف، مساله ۱۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۱، کتاب الوقف، مساله ۱۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۲، کتاب الوقف، مساله ۲۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۲، کتاب الوقف، مساله ۲۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۲، کتاب الوقف، مساله ۲۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۲، کتاب الوقف، مساله ۲۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۳، کتاب الوقف، مساله ۲۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۳، کتاب الوقف، مساله ۲۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۳، کتاب الوقف، مساله ۲۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۴، کتاب الوقف، مساله ۲۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۴، کتاب الوقف، مساله ۲۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۴، کتاب الوقف، مساله ۲۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۴، کتاب الوقف، مساله ۳۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۵، کتاب الوقف، مساله ۳۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۵، کتاب الوقف، مساله ۳۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۵، کتاب الوقف، مساله ۳۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۶، کتاب الوقف، مساله ۳۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۶، کتاب الوقف، مساله ۳۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۶، کتاب الوقف، مساله ۳۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۷، کتاب الوقف، مساله ۳۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۷، کتاب الوقف، مساله ۳۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۷۷، کتاب الوقف، مساله ۳۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۸۰، کتاب الوقف، مساله ۵۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۸۱، کتاب الوقف، مساله ۶۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۸۲، کتاب الوقف، مساله ۶۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۸۳، کتاب الوقف، مساله ۶۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۸۴، کتاب الوقف، مساله ۶۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، ج‌۲، ص۸۴، کتاب الوقف، مساله ۶۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ ه. ق

«نجات یافت آن کس که نفس را پاک کرد.» انسان علاقه‌مند به اموال خود است و به آن دلبستگی دارد. بنابراین، گذشتن و دل‌ کندن از مال در راه خدا سبب تزکیه وی خواهد شد. چنین کسی از این راه، تعلقات مادی ر. ا. خ. زدوده و روحیه مال‌اندوزی و تکیه بر ثروت دنیوی ر. ا. خ. دور کرده است. ۱۲.۱. ۲ - احساس مسئولیت در برابر دیگران واقف تنها انسان بخشنده و اهل مواسات و ایثار نیست، بلکه کسی است که نقش و مسئولیت خود را روی زمین درک کرده و این از آثار عمیق ایمان الهی اوست. او آگاه است که دنیا آزمونی بیش نیست. او می‌داند امکانات مادی صرفاً برای بهره‌برداری است، نه انباشتن. واقف، انسانی خودآگاه و مسئول است که رسالت سنگین خلافت خدا بر روی زمین را بر دوش خویش، احساس می‌کند. فردی که خود را در برابر انسان و جامعه مسئول می‌داند، افزون بر اینکه پاسخ‌گوی کردار و اعمال خود است، در برابر دیگران نیز مسئول است و در تحقق و حفظ نیکی‌ها و هنجارها ایفای نقش می‌کند. پیامبر با این بیان که «کلُّکمْ رٰاعٍ وَ کلُّکمْ مَسْئولٌ عَنْ رَعِیتِهِ»، حوزه مسئولیت اجتماعی را برای مسلمانان ترسیم کرد. همچنین آن حضرت در بیانی دیگر فرموده است: «مَنْ اَصْبَحَ وَلایهْتَمْ بِامُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلاً ینادِی یا لََلمُسْلِمینَ فَلَمْ یجِبْهُ فَلیسَ بِمُسْلِمٍ؛ بنابراین، احساس مسئولیت به عنوان یکی از ابزارهای تربیتی، مورد توجه پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرار داشته است. مقصود از مواسات، شرکت‌دادن دیگران در اموال خویش است، به گونه‌ای که همه، اعضای یک خانواده هستند و می‌کوشند تا نیازهای یکدیگر را برطرف کنند. همچنین مقصود از ایثار، مقدم‌داشتن دیگران بر خویشتن است، یعنی در مواردی که دیگران را بر خویش مقدم بدارند و این بالاتر از مواسات است. این تنها استثنایی است که در ابدی‌کردن مالکیت وجود دارد. ۱۲.۲. ۲ - رفع فقر و فاصله طبقاتی فقر ، یکی از موانع عمده پیشرفت و سعادت انسان و به فعلیت رسیدن قوه‌ها و استعدادهایی است که خداوند متعال برای نیل انسان به کمال مورد نظر: که غرض آفرینش انسان بوده است به او داده است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمودند: می‌توانید اصل آن‌را صدقه بدهید که فروخته نشود، بخشیده نشود و به ارث منتقل نگردد. و اکنون پس از چهارده قرن همچنان بهترین سیستم تأمین اجتماعی است که با استفاده از حسن نیکوکاری و وعده ثروت در آخرت در بین مردم رواج دارد بدون اینکه هزینه‌ای برای بیت‌المال مسلمین داشته باشد. نتیجه طبیعی این امر را می‌توان در سه فرآیند: تعدیل ثروت، توازن اجتماعی و همکاری جامعه ذکر کرد. ۱۲.۳. ۱ - افزایش سطح اشتغال کارآفرینی و ایجاد اشتغال از بزرگترین دغدغه‌های جوامع انسانی است. استفاده‌ بهینه از موقوفات در تحقق این هدف مؤثر است. بالا رفتن بهره‌وری موقوفات از جمله کشتزارها راه‌کاری است که پرداختن به آن می‌تواند به ایجاد فرصت‌های شغلی فراوان بینجامد. اکثر مورخان و محققان به نقش موقوفات در توسعه‌ی علم و دانش اشاره کرده‌اند. این شیوه، باعث حفظ مال و تولید درآمد است. این امر منجر به افزایش تولید می‌شود و هر قدر تقاضای افراد جامعه برای کالایی بیشتر شود به همان‌اندازه، تولید و عرضه آن افزایش می‌یابد و این امر رونق اقتصادی و افزایش تولید ناخالص ملی را به دنبال دارد. از جمله شاخص‌های توسعه‌ اقتصادی شاخص درآمد سرانه است که از تقسیم درآمد ملی یک کشور (تولید ناخالص داخلی) بر جمعیت آن به‌دست می‌آید. شاخص برابری قدرت خرید (PPP)، شاخص درآمد پایدار (GNA،SSI)، شاخص‌های ترکیبی توسعه و شاخص توسعه انسانی (HDI) نیز از دیگر شاخص‌ها است. هم از جهت افزایش تولید ناخالص داخلی، یعنی به هر میزان که تولید ناخالص داخلی افزایش یابد، به همان میزان هم بر درآمد سرانه و هم بر قدرت خرید افزوده می‌شود. سه عامل کلیدی دیگر عبارتند از: نوآوری داخلی، زیر ساخت ICTs. و بومی‌سازی فن‌آوری، که به‌صورت معنی‌دار رشد بلندمدت اقتصادی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. به‌طور مشخص‌تر تحقیق مذکور روشن کرد که یک رشد بیست درصدی در متوسط سال‌های به مدرسه رفتن مردم، موجب می‌شود که متوسط رشد سالانه اقتصادی حدود ۱۵/۰ درصد افزایش یابد. از ادبیات توسعه‌ اقتصادی می‌توان دریافت که سرمایه‌ انسانی نقش انکارناپذیری در رشد و توسعه‌ اقتصادی کشورها ایفا می‌نماید و یکی از شاخص‌های اصلی‌ اندازه‌گیری موجودی سرمایه انسانی، شاخص نرخ باسوادی بزرگسالان و یا متوسط سال‌های به مدرسه رفتن جمعیت هر جامعه است. افزایش سرمایه انسانی علاوه‌ بر آثار اقتصادی، دارای آثار اجتماعی متعددی نیز هست، که از آن جمله می‌توان به افزایش سطح سلامت مردم اشاره کرد. این امر به‌نوبه خود موجب افزایش بهره‌وری نیروی کار می‌شود. در حدود قرن چهاردهم هجری در بغداد ، خوزستان ، موصل ، بصره و نیشابور بیمارستان‌هایی وجود داشت که این بیمارستان‌ها مرکز تعلیم و تعلّم طب بود. که ربع رشیدی ، موقوفاتی در همدان ، یزد ، موصل، مراغه ، شیراز ، اصفهان و تبریز داشته است که تنها رقبات موقوفه یزد ۵۶۵ فقره بوده است. پس از تأسیس بیت‌الحکمه دیگران هم در بغداد کتابخانه دایر کردند. این مطلب را می توان به راحتی از اوامر و نواهی قرآن کریم و دستورات رهبران دینی دریافت، اگر نماز و روزه و حج و جهاد و غیره واجب شده است در ورای آنها به ارزش‌های اخلاقی است که نتیجه و اثر به جا آوردن آن اعمال م. ب. و اگر زنا و قمار و دزدی و شراب و غیره حرام شده است به لحاظ در پی‌داشتن مفاسد اخلاقی-اجتماعی است. به این معنا در بسیاری از آیات قرآن و روایات معصومین اشاره شده است، از جمله خداوند در آیه ۹ سوره نحل می فرماید: «انّ الله یأمر بالعدل و الاحسان و ایتاء ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی یعظُکم تذکّرون؛ خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد، و از فحشاء و منکر و ظلم و ستم نهی می‌کند، خداوند به شما اندرز می‌دهد شاید متذکر شوید.» هدف از خلقت انسان نیز یک هدف اخلاقی م. ب. آن‌گونه که قران می‌فرماید: «و ما خلقتُ الجنّ و الإنس الّا لیعبدون؛ انفاقات هم در همین راستا می‌باشند که بارها در قرآن و سخنان رهبران دین مورد تاکید قرار گرفته است. شارع مقدس به افراد خیّر و نیکوکار اجازه داده که با یک دید وسیع جهانی همه انسان‌های محروم و محتاج از هر رنگ و نژاد و ملیت و حتی از هر عقیده و مرام و مسلک را در نظر داشته باشند و برای رفع نیازمندی‌های آنان اقدام کنند. و از سوی دیگر به کافر این امکان را می‌دهد. همواره یکی از بازدارنده‌های تحقق عدالت اجتماعی، تراکم ثروت و به دنبال آن، تراکم قدرت بوده است. تراکم ثروت به معنای انباشته شدن ثروت و سرمایه‌های مادی جامعه، در دست فرد، قشر یا طبقه‌ای خاص است. انباشته شدن ثروت در دست فرد، قشر یا طبقه‌ای خاص، یکی از محوری‌ترین عوامل به زوال و انحطاط جوامع است، زیرا این کار مانع توزیع عادلانه سرمایه و امکانات مادی میان طبقات مختلف جامعه می‌شود. منبع: شمس/سوره۹۱، آیه۹ · میزان الحکمه، ج۵، ص۱۴۷ · وسائل الشیعه، ج۵، ص۳۳۷ · المختصر النافع فی فقه الامامیه، ص۱۵۷ · انساب الاشراف، ج۱۰، ص۲۹۵ · معجم البلدان، ج۴، ص۱۷۶ · نگاهی به وقف و آثار اقتصادی ـ اجتماعی آن، ص۱۷۳ - ۱۷۴ · جایگاه وقف در فرایند توسعه‌ اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، ص۷۷-۸۲ · جایگاه وقف در فرایند توسعه‌ی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، ص۷۷-۸۲ · ج۳، ص۱۹۹ · عطیه، عبدالحلیم، اثرات اقتصادی وقف · The World Bank، Working Paper ۳۳۶۶، August ۲۰۰۴، Derek H. C. Chen & Carl J. Dahlman، p۱ · اقتصاد توسعه، ص۳۰-۲۶ · Modern Macroeconomic Analysis، ۱۹۹۳، Mcgrahill، Paul Turner. p۸۲-۸۶ · شهابی، مقدمه‌ای بر فرهنگ وقف در اسلام، ص۳۱-۳۲ · قبادیانی، ناصر خسرو، سفرنامه · سازمان حج و اوقاف و امور خیریه، سنت نبوی وقف · الوقف و اثره فی تشیید بنیته الحضاره الاسلامیه، ریاض، جامعه محمد بن سعود الاسلامیه ـ بی تا، ص۱۳ · ترجمه علی جواهر کلام، امیر کبیر، تهران ۱۳۴۴، ص۶۲۷ · ترجمه علی جواهد کلام، امیرکبیر، تهران ۱۳۴۴، ص۶۳۰ · نحل/سوره۱۶، آیه۹ · ذاریات/سوره۵۱، آیه۵۶ · ترجمه علی جواهر کلام، امیر کبیر، تهران، ۱۳۴۴، ص۵۱۲ · تحریر الوسیله، ج۲، ص۷۱، مسأله ۳۸ · تحریر الوسیله، ج۲، ص۶۹

۳: کتابخانه‌های مستقل مانند دارالعلم موصل، دارالعلم بغداد، دارالحکمه قاهره. ۱۳. ۴ - عدالت و تأمین اجتماعی اقشار کم در آمد یا فاقد در آمد و امکانات ضروری زندگی که به نام مستمند و فقیر شناخته شده‌اند، همواره وجود داشته است. در کنار اینان قشر مرفهی هم وجود داشته است. بیمارستان عضدالدوله بویهی در بغداد . بسیار بزرگ بود و امکانات فراوانی داشت که در سده چهارم به طریق وقفی ساخته شد. ۲. ۳. ۴. منبع: الوقف و اثره فی تشیید بنیه الحضاره الاسلامیه، ص۱۲-۱۷ · الاوقاف و دورها فی تشیید بنیه الحضاره، ص۲۶-۳۴ · ناصر بن ابراهیم التقویم، الوقف فی فدقه البحث العلمی، ص۱۵-۱۶

زیرا با وقف شدن ملک، آزادی نقل و انتقال ( خرید و فروش ، هبه و غیره) از آن گرفته می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): با وقف شدن ملک، آزادی نقل و انتقال آن (مانند خرید و فروش، هبه و غیره) از بین می‌رود. شاخه: اموال و مالکیت