نکتهٔ فقهی: تفاوت اصالت حظر و اصالت احتیاط

حظر به معنای منع است و اصالت حظر به معنای حکم اولی عقل به منع تصرف در اشیا با قطع نظر از وجود شرع و حکم شارع نسبت به آنها است. منبع: محمدجعفر، ج۵، ص (۴۰۱- ۴۰۰)

در این که عقل، صرف نظر از احکام شرع ، نسبت به افعال عادی انسان ، که انتفاع از آن صحیح است و برای کسی ضرر ندارد در مقابل افعال ضروری مثل تنفس و نیز در مقابل افعال قبیحی که ضرر دارد و افعالی که در نزد عقلا حسن است (چه حکمی دارد)، میان اصولیون اختلاف است: ۱. عده‌ای اعتقاد دارند عقل در این موارد، به اباحه و جواز ارتکاب حکم می‌دهد؛ ۲. برخی بر آن‌اند که حکم عقل در این موارد، حظر و منع ارتکاب است؛ ۳. برخی دیگر، مانند «حاجبی»، اعتقاد دارند عقل هیچ گونه حکمی در این موارد ندارد؛ ۴. گروهی مانند «اشعری» معتقدند عقل به توقف حکم می‌نماید.

استدلال معتقدان به حظر این است که اشیای موجود در طبیعت از آن خدا و ملک او است و انسان هم جزئی از طبیعت است، پس انسان و اعمال او همگی مخلوق و مملوک خداوند است؛ بنابراین، تصرف در ملک خداوند، بدون اجازه او بنا بر حکم عقل، ممنوع است. منبع: محمد حسین، ج۳، ص (۳۲۹- ۳۲۸) · جعفر بن حسن، ص۲۰۲

اصالت حظر و اصالت احتیاط با یک دیگر شباهت دارند؛ به گونه‌ای که بعضی توهم کرده‌اند بحث از اصالت حظر، همان بحث از اصالت احتیاط است؛ اما حقیقت آن است که بین این دو تفاوت‌هایی به شرح زیر وجود دارد: ۴. ۱ - اول اصل احتیاط در موارد شناخت وظیفه ظاهری مکلف جاری است، ولی اصل حظر برای شناخت حکم واقعی قضیه به کار می‌رود؛ به بیان دیگر، اصل حظر، ناظر به شناخت حکم اشیا از نظر عناوین اولیه آنها است؛ بر خلاف اصل احتیاط که ناظر به شناخت حکم اشیا از نظر شک در احکام اولی آنها می‌باشد؛ ۴. ۲ - دوم اصل احتیاط ناظر به عمل مکلف است، چه به اعیان خارجی تعلق بگیرد و چه ب. غ. آن، ولی اصل حظر، ناظر به جواز و عدم جواز انتفاع از اعیان خارجی است، از آن رو که تصرف در ملک الهی م. ب.. منبع: محمدجعفر، ج۵، ص۱۴۸ · محمد، ج۴، ص۵۰۴

حظر به معنای منع است و اصالت حظر به معنای حکم اولی عقل به منع تصرف در اشیا با قطع نظر از وجود شرع و حکم شارع نسبت به آنها است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصالت حظر به معنای حکم اولیهٔ عقل به منع تصرف در اشیا، بدون در نظر گرفتن حکم شرع، است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

استدلال معتقدان به حظر این است که اشیای موجود در طبیعت از آن خدا و ملک او است و انسان هم جزئی از طبیعت است، پس انسان و اعمال او همگی مخلوق و مملوک خداوند است؛ بنابراین، تصرف در ملک خداوند، بدون اجازه او بنا بر حکم عقل، ممنوع است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مبنای اصالت حظر این است که اشیای موجود در طبیعت و انسان، همگی ملک خداوند هستند و تصرف در ملک او بدون اجازه، ممنوع است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

اصل احتیاط ناظر به عمل مکلف است، چه به اعیان خارجی تعلق بگیرد و چه ب. غ. آن، ولی اصل حظر، ناظر به جواز و عدم جواز انتفاع از اعیان خارجی است، از آن رو که تصرف در ملک الهی م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصالت احتیاط ناظر به عمل مکلف است، اما اصالت حظر ناظر به جواز یا عدم جواز انتفاع از اعیان خارجی به دلیل تصرف در ملک الهی است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)