نکتهٔ فقهی: تفاوت وعده و عهد (وعده‌های خدا)

«وعد» در لغت به معنی عهد است و در اصطلاح عبارتست از تعهّد کردن به انجام اَمری، خواه آن امر خیر باشد یا شرّ و اختصاص پیدا کردن به یکی از آن‌ها بواسطه قرینه ، معیّّن می‌شود. منبع: ج‌۷، ص ۲۲۷، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ ش، تهران، ششم · ج‌۳، ص ۲۱۹، تهران، مرکز نشر کتاب، ۱۳۸۰ ش، چاپ اول

عهد به وعده‌ای گفته می‌شود که مقرون به شرط باشد، و دربارۀ انجام آن، از لفظ وفاء کردن استفاده می‌شود، امّا دربارۀ وعده از لفظ إنجاز استفاده می‌گردد و به عمل نکردن به عهد، « نقض عهد» گفته می‌شود در حالی که به عمل نکردن به وعده «خُلف‌ وعده» گفته می‌شود. منبع: ص ۳۷۹، ش ۱۵۲۵، تحقیق: مؤسسۀ نشر اسلامی، تنظیم: شیخ بیت الله بیات، چاپ اوّل، ۱۴۱۲

۱) «وعد» در وعدۀ خیر و شرّ بکار می‌رود ولی «وعید» و «ایعاد» فقط در وعده شرّ استعمال می‌شود. ۲) فرق دیگری که بین «وعد» و «وعید» وجود دارد این است که خُلف وعد، قبیح است و صدور آن از خداوند محال است، ولی خُلف وعید در مواردی، نه تنها قبیح نیست بلکه حُسن هم دارد چون این کار او اظهار کرم است. ۳) وعده از راه تفضّل خداوند بر بندگان است نه استحقاق بندگان، زیرا مؤمن هر چه ایمانش کاملتر باشد و اعمال صالحه او زیادتر باشد، نمی‌تواند شکر کوچکترین نعمت‌های الهی را اداء نماید تا مستحق دریافت آن وعدها گردد، ولی وعید از راه استحقاق عباد است و خداوند زائد بر استحقاق، کسی را عذاب نمی‌کند، بلکه چه بسا عفو نموده و گذشت می‌کند. منبع: ج‌۳، ص ۴۶۳، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ · ج‌۱۰، ص۳۶۰، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم · ج‌۱، ص ۲۹۹، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم · ج‌۹، ص ۲۷۵، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم

أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ» «... آگاه باشید وعدۀ خدا حقّ است» از آن‌جا که قول خدای تعالی همان فعل او است، وعدۀ او عبارت است از همان رفتاری که او با ما خواهد کرد که فعلاً برای ما غایب است و جنبه آینده را دارد، ولی برای خدای تعالی نه غایب است و نه جنبۀ آینده دارد. ۲) اگر خلف وعده بر خدا جایز باشد، ارسال رسولان و تنذیر و تبشیر مردم کاری عبث بوده و باعث سلب اطمینان بندگان و سست شدن آن‌ها در اطاعت و عبادت او میشود. منبع: یونس‌/سوره۱۰، آیه۵۵ · ج‌۱۰، ص ۱۱۱، سیّد محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارت اسلامی جامعۀ مدرسین، ۱۳۷۴ش، چاپ پنجم · ج‌۱۰، ص ۳۸۴، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، چاپ اول · إبراهیم‌/سوره۱۴، آیه۴۷ · مرسلات‌/سوره۷۷، آیه۷ · ج‌۱۰، ص ۱۱۰، سیّد محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارت اسلامی جامعۀ مدرسین، ۱۳۷۴ ش، چاپ پنجم · ج‌۴، ص ۳۱۵، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم · ج‌۹، ص ۲۳۶، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی ازقرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۳ · أنفال‌/سوره۸، آیه۷ · ج‌۷، ص ۱۰۰، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش، چاپ اول

وعده حق خداوند است و کیست که در گفتار و وعده‌هایش، از خدا صادقتر باشد؟» خداوند در این آیه به کسانی که در اثر ایمان به آفریدگار از تمایلات نفسانی پرهیز نموده و منحرف نگشتند بهشتهایی با اوصاف گوناگون را وعدۀ داده و بر حتمی بودن این وعده تأکید نموده است و از این طریق آن‌ها را به انجام أعمال صالح تشویق و ترغیب نموده است. ۴. ۴ - وعدۀ جهنّم و عذابهای جاودانه خداوند همانگونه که به انسان وعدۀ بهشت داده است، به آن‌ها وعدۀ عذاب نیز داده تا بدانند که همۀ اعمال آن‌ها ثبت و محاسبه شده و لذا مجاز به انجام هر کاری نیستند: «وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ ‌» «و دوزخ، میعادگاه همه آنهاست.. منبع: مائده/سوره۵، آیه۹ · یونس‌/سوره۱۰، آیه۴ · نساء/سوره۴، آیه۱۲۲ · ج‌۴، ص ۲۱۷، تحقیق: بهبودی، محمدباقر، تهران، کتابفروشی لطفی، ۱۴۰۴ق، اول · حجر/سوره۱۵، آیه۴۳ · نور/سوره۲۴، آیه۵۵ · ج‌۱۵، ص ۲۰۹، سیّد محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارت اسلامی جامعۀ مدرسین، ۱۳۷۴ ش، چاپ پنجم

وعد در اصطلاح به معنی متعهّد شدن بر انجام کاری اعم از خیر و شر م. ب. و وعده‌های خداوند حق است و حتماً واقع خواهد شد چرا که او یگانه مالک هستی است و از آن‌جا که عجز و احتیاج و نسیان در خدا راه ندارد صدور خلف وعده از او محال است و دیگر این‌که خلف وعده با حکمت او منافات دارد.

۱) «وعد» در وعدۀ خیر و شرّ بکار می‌رود ولی «وعید» و «ایعاد» فقط در وعده شرّ استعمال می‌شود. ۲) فرق دیگری که بین «وعد» و «وعید» وجود دارد این است که خُلف وعد، قبیح است و صدور آن از خداوند محال است، ولی خُلف وعید در مواردی، نه تنها قبیح نیست بلکه حُسن هم دارد چون این کار او اظهار کرم است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): «وعد» هم در وعدۀ خیر و هم در وعدۀ شرّ به کار می‌رود، اما «وعید» و «ایعاد» فقط در وعده شرّ استعمال می‌شود. خلف وعد قبیح است و صدور آن از خداوند محال است، ولی خلف وعید در مواردی نه تنها قبیح نیست بلکه حُسن هم دارد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

صدور خلف وعده از خداوند محال و وقوع وعده‌های او حتمی است: ۱) زیرا «خلف وعده» یا از جهت عدم قدرت و عجز بر انجام است یا از جهت احتیاج است یا از جهت نسیان است، که این جهات در خداوند راه ندارد. ۲) اگر خلف وعده بر خدا جایز باشد، ارسال رسولان و تنذیر و تبشیر مردم کاری عبث بوده و باعث سلب اطمینان بندگان و سست شدن آن‌ها در اطاعت و عبادت او میشود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صدور خلف وعده از خداوند محال و وقوع وعده‌های او حتمی است، زیرا خلف وعده یا از جهت عدم قدرت، احتیاج یا نسیان است که این جهات در خداوند راه ندارد. همچنین، اگر خلف وعده بر خدا جایز باشد، ارسال رسولان و تنذیر و تبشیر مردم عبث خواهد بود و باعث سلب اطمینان بندگان می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)