نکتهٔ فقهی: تفسیر ولوج روح در قانون مجازات اسلامی

روح انسان ، پدیده‌ای شگرف و متعالی است که واقعیتی غیر از جسم دارد.

این آفریده ارزشمند از دیرباز تاکنون، اندیشه فیلسوفان و متکلمان حوزه تمدن اسلامی را به خود مشغول کرده و سبب پدید آمدن مباحث پردامنه‌ای همچون تجرد یا عدم تجرد روح و آفرینش آن قبل و بعد از خلقت بدن یا مقارن خلقت آن شده است. این آثار ممکن است قبل از چهارماهگی یا بعد از آن باشد و یا در موارد و شرایط زیستی متفاوت، در زمان‌های گوناگونی تحقق یابد. ثانیاً، چگونه می‌توان تشخیص داد که ولوج روح تحقق یافته یا خیر؟ و آیا حد زمانی برای آن وجود دارد؟ در هر سه ماده، هیچ توضیحی درباره ولوج روح و راه‌های تشخیص آن ارائه نشده است.

همچنین تبیین مفهوم روح و ولوج آن و تفکیک میان روح نباتی، حیوانی و انسانی در این مقاله، می‌تواند به روشن شدن زوایای حقوقی و فقهی مسئله (شبیه سازی) و به خصوص (شبیه‌سازی درمانی) کمک کند. آنچه در طی این فرایند موضوع بیشترین مباحثات فقهی و حقوقی قرار گرفته است، مرگ رویان هفت روزه‌ای است که دارای حیات بوده و با خروج توده سلولی از آن، حیات خود را از دست داده است. منبع: نشریه فقه:کاوشی نو در فقه اسلامی، دفتر تبلیغات اسلامی، شماره ۴۶_۴۷

مسئله دیگری که موضوع این نوشتار می‌تواند به حل آن کمک کند، ثبوت شرعی یا عدم ثبوت شرعی مرگ در موارد مرگ مغزی است.

ما با پرهیز از ورود در مباحث پراکنده‌ای که ثمره‌ای برای بحث ما ندارد، به گونه‌ای گذرا بعضی از عبارات لغویان را می‌آوریم: (الروح:النفس التی یحیابها البدن). (و اما الروح فهی ما به الحیاة). (إنّ المراد بالروح، الذی یقوم به الجسد و تکون به الحیاة). (الروح ما به حیاة الأنفس). منبع: ج۳، ص۲۹۱ · عسکری، الفروق اللغویة، ص۵۲۱ · ج۲، ص۲۷۱ · ج۱، ص۲۲۴

مشهور فقها این قول را برگزیده‌اند، بلکه برخی ادعای اجماع و عدم خلاف کرده‌اند. هر چند ولوج روح در او نشده باشد. به نظر ایشان اگر اجماع احراز نشود، کفاره ثابت نیست؛ فقهای بعد از او نیز کم و بیش به همین شکل به طرح فرع مزبور پرداخته‌اند. بنابر احتمال نخست، عبارت (عند سقوطه) موضوعیت دارد و قیدِ حکم خواهد بود و بنابر احتمال دوم، تنها جنبه کاشفیت و طریقیت دارد و قید نیست. منبع: ج۴، ص۱۰۴۵ · ج۴۳، ص۳۶۴ · ج۲، ص۲۷۹ · ج۲، ص۴۱۰ · مفید، المقنعة، ص۷۶۲ · ج۹، ص۴۱۰ · سلاردیلمی، المراسم، ص۲۴۳ · ج۴، ص۱۰۴۸ · ج۳، ص۶۹۹ · ج۱۵، ص۴۷۸ · گنجینه آرای فقهی قضایی (نرم افزار)، کد استفتاء:۲۳۵۱، آیت اللّه ناصر مکارم شیرازی · مدنی کاشانی، کتاب الدیات، ص۷۳ · ج۲، ص۳۶۸ · ج۳، ص۲۹۱ · منتظری، الاحکام الشرعیة، ص۵۶۲ · وسائل الشیعة، ج۲۹، ص۷۱، باب ۲۸ از ابواب القصاص فی النفس، ح۱ · ج۲، ص۴۱۷ · ج۲۹، ص۱۱۲ · گنجینه آرای فقهی قضایی (نرم افزار)، کد سؤال۵۳۵۴، آیت ا لله سید علی خامنه ای

دو مورد دیگر درباره حضرت عیسی است و مورد پنجم اگرچه این احتمال می‌رود که آن هم درباره حضرت آدم باشد. ظاهراً درباره مطلق انسان است؛ در برخی آیات آمده است که مؤمنان به وسیله روحی تأیید می‌شوند. کاربرد دیگر (روح) در مورد فرشته‌ای است که بر حضرت مریم ظاهر شد. در مواردی، روح در کنار فرشتگان از کارگزاران دستگاه خلقت خداوند شمرده شده است و در نهایت، در یک مورد از یک حقیقت روح سؤال شده و در پاسخ آمده است که (بگو:روح از امر پروردگارم است). از پنج آیه مربوط به نفخ روح که میان تسویه به معنای تمامیت خلقت جسمانی با نفخ روح فرق نهاده است و همچنین از دلالت ضمنی مفهوم نفخ (دمیدن) و بخصوص آیه۱۴ سوره مؤمنون که از مرحله نفخ روح به خلق آخر یاد کرده است ظاهر می‌شود که این مرحله از تکوین انسان اگر نگوییم غیرمادی است، لااقل هم سنخ دیگر مراحل خلقت مادی و جسمانی انسان نیست و مرتبه‌ای برتر است که منجر به حیات آن می‌گردد. اما آیا چگونه چیزی است و آیا از سنخ موجودات طبیعی است یا از سنخ موجودهایی است که ما با آن‌ها آشنایی نداریم، مگر با علم حضوری و معرفت شهودی؟ اصل اوّلی در معنای این لفظ، جریان معنوی است؛ چنان که اصل در (ریح) جریان و تحّرک ظاهری و مادی است. به عبارت دیگر، این احتمال وجود دارد که هر چند روح و ولوج آن در بدن از سنخ سایر پدیده‌های جسمانی نیست، ولی ممکن است به جهت ارتباط وثیق روح با بدن، منشأ تحوّلاتی در جسم شود که از آن طریق بتوان زمان حدوث آ ن را تشخیص داد. منبع: حجر/سوره۱۵، آیه۲۸ ۲۹ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۹۱ · سجده/سوره۳۲، آیه۷ ۹ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۲ ۱۴ · بقره/سوره۲، آیه۸۷ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۰۲ · مجادله/سوره۵۸، آیه۲۲ · نساء/سوره۴، آیه۱۷۱ · شوری/سوره۴۲، آیه۵۲ · مریم/سوره۱۹، آیه۱۷ · نحل/سوره۱۶، آیه۲ · اسراء/سوره۱۷، آیه۸۵ · راغب، مفردات الفاظ القرآن، ص۲۱۰ · ج۱_۳، ص۳۵۶ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۴ · ج۵۸، ص۱۹ · ج۱_۳، ص۳۵۸ · ج۴، ص۲۲۱ _۲۲۶ · حدید/سوره۵۷، آیه۱۷

پس از بررسی روایات معصومان درباره روح و ولوج آن، می‌توان به نکات ذیل دست یافت: ۷. ۱ - غیر بدن بودن روح روح، غیر از بدن و غیر جسمانی است. خلقت ارواح قبل از اجساد و قبض روح هنگام مرگ و بقای آن بعد از هلاکت جسم که روایات فراوانی برآن دلالت دارند، جملگی گویای همین حقیقت هستند. تعبیر (روحانیین) در روایات نیز به همین جهت بر حقایق مجرد و غیرمادی اطلاق می‌شود. البته میان دانشمندان اختلاف است که آیا روح حقیقتی مجرد (به معنای فلسفی) و غیرمادی است یا از سنخ ماده‌ای لطیف‌تر از ماده عالم جسمانی است، ولی اجمالاً بسیاری از دانشمندان بر این باورند که روح دارای واقعیتی غیر از این بدن مادی است. ۷. ۲ - روح به معنای حیات در حیوانات روح در روایات همچون عرف و لغت به معنای حیات در حیوانات نیز به کار رفته است؛ در برخی روایات آمده است که نماز با لباسی که از پشم حیوان مردار است، جایز است؛ زیرا پشم روح ندارد. در روایتی آمده است که به صورت چهارپایان ضربه نزنید؛ زیرا هر موجودی که دارای روح است، خداوند را حمد و تسبیح می‌کند. در مجموعه‌ای از روایات از پدید آوردن تمثال و صور موجودات دارای روح نهی شده است و مقصود از ذوات ارواح در این روایات، موجودات جاندار است که شامل انواع حیوانات می‌شود. در روایتی آمده است که امام حسن (ع) در کنار سگی مشغول خوردن غدا بودند و هرگاه لقمه‌ای می‌خوردند، لقمه‌ای نیز به آن سگ می‌دادند و در پاسخ به اعتراض به این عمل، فرمودند:از خداوند شرم می‌کنم که در حال خوردن، موجود دارای روحی به من نظر کند و من به او طعامی ندهم. روایات دیگری نیز بر وجود روح در حیوانات دلالت می‌کند. ۷. ۳ - تفاوت میان روح حیوانی و روح انسانی در برخی روایات مطابق با دیدگاه بسیاری از متکلمان و فیلسوفان میان روح حیوانی و روح انسانی در انسان‌ها فرق نهاده شده است. در روایتی، از امام کاظم (ع) وارد شده است که هر انسانی هنگام خواب ، روح حیوانی‌اش در بدن می‌ماند، اما روح العقل (روح انسانی) از او جدا می‌شود و تنها هنگام مرگ است که روح حیوانی از بدن انسان خارج می‌شود. البته مغایرت این دو پدیده ضرورتاً به این معنا نیست که هر انسانی دارای دو روح است که هر کدام وجودی مستقل و منحاز دارد، بلکه می‌تواند تفاوت آن‌ها به اختلافات دو مرتبه شدید و ضعیف از یک واقعیت به نام حیات باشد که مرتبه ناقص تر آن در موجودات، روح حیوانی و مرتبه کامل‌تر آن روح انسانی نامیده شود؛ چنان که روح نباتی نیز که گونه‌ای از حیات و زندگی است، از مرتبه روح حیوانی پست‌تر است. به همین جهت کلمه (روح) می‌تواند بر هر آنچه منشأ حیات در موجودات، اعم از حیوان ، انسان و موجودات برتر یا پست تر از آن دو است، اطلاق و در همه آن‌ها به یک واقعیت تکوینی تشکیکی اشاره شود. این اطلاق به صراحت در برخی روایات دیده می‌شود؛ مثلاً در روایتی از روح در آیه شریفه (یسألونک عن الروح قل الروح من امر ربّی) پرسش می‌شود و امام در پاسخ می‌فرماید: الّتی فی الدّوابّ و الناس. آن چیزی است که در جنبندگان و مردم وجود دارد. از این رو، بررسی و دقت در این دسته از روایات می‌تواند به درک صحیح مفهوم (ولوج روح) از دیدگاه روایات کمک کند. ۷.۶.۱. ۲ - روایت ابن‌شبّل روایت ابن‌شبّل نیز در تحقق ولوج روح در دوران جنینی، صریح است. …ای ابا شبّل! در این روایت پنج ماهگی زمان حلول حیات انسانی تعیین شده است. در این روایت آمده است: …فإذا کسی اللحم فمائة دینار، ثمّ هی دیته حتی یستهلّ، فإذا استهلّ فالدیّة کاملة. برخی از قدما به مضمون این روایت فتوا داده‌اند. در این روایت، استهلال طفل که اولین گریه یا فریاد کودک بعد از تولّد است، موضوع دیه کامل قرار داده شده است. چنان که فقها نیز چنین فتوا داده اند. پس اگر روایت فوق را مفسّر قید ولوج روح قرار دهیم، نتیجه این خواهد بود که هنگام ولادت و استهلال، زمان ولوج روح است. آن گاه بلافاصله می‌فرماید: فإذا ولد المولود و استهلّ و هوالبکاء فبیّتوهم فقتلوا الصبیان ففیهم ألف دینار للذکر…؛ پس می‌توان نتیجه گرفت که ولوج روح هنگام ولادت و استهلال رخ می‌دهد و همان سبب تبدیل دیه از صد دینار به هزار دینار می‌گردد. مناسب‌ترین معنا این است که قید استهلال را طریق و کاشف ولوج روح قرار دهیم، نه موضوع برای حکم دیه کامل؛ پس اگر ولوج روح از راهی غیر از استهلال احراز شود، حکم به دیه کامل متوقّف بر استهلال نیست. چنان که حیوان دارای حرکت ارادی و احساس است و این دو اثر روح حیوانی هستند. اما روح انسانی بالقوه در او پدید می‌آید، نه بالفعل، و آن آمادگی برای کسب معلومات و پرورش ادراکات است که ازآ ن به روح، معرفت، عقل یا نفس ناطقه تعبیر می‌شود. ظاهراً مرحله آمادگی، از همان زمان تحقق روح حیوانی به وجود می‌آید، اما وجود بالفعل معلومات و ادراکات از زمان به کارگیری حواس و ممارست با مدرکات و دریافت معلومات آغاز می‌شود؛ چنان که در این آیه شریفه به آن اشاره شده است:(واللّه أخرجکم من بطون أممّاتکم لا تعلمون شیئاً و جعل لکم السمع و الابصار و الافئدة لعلّکم تشکرون)، و به همین جهت دانشمندان علم النفس گفته‌اند که حواس، درهای علم و معرفت‌اند. پس این دو روایت، مرحله تعلّق دیه کامل را پس از چهارماهگی قرار داده‌اند. در روایت سوم، پس از بیان سه مرحله نخست که هر یک چهل روز و در مجموع چهار ماه را دربرمی‌گیرد، مرحله دیگری به نام (لحم) ذکر شده و سپس مرحله (خلق آخر) که دیه کامل دارد، آمده است. ۷. ۸ - زمان نفخ روح در چهارماهگی روایتی مشهور به نقل ِعبدالله بن مسعود از پیامبر اکرم (ص) در منابع روایی اهل سنت وجود دارد که در آ ن، زمان نفخ روح چهارماهگی معرفی شده است. پیامبر (ص) می فرماید: إنّ أحدکم یجمع خلقه فی بطن أمّه أربعین یوماً ثم یکون فی ذلک علقة مثل ذلک، ثم یکون فی ذلک مضغة مثل ذلک، ثم یرسل الملک فینفخ فیه الروح…. این روایت، اگرچه در منابع روایی شیعه دیده نمی‌شود، اما برخی از فقیهان و مفسّران امامیه در آثار فقهی و تفسیری خود به آن اشاره و استدلال کرده‌اند. منبع: ج۵، ص۲۵۰ · ج۵۸، ص۱۳۴ · ج۶، ص۱۳۹ · ج۱، ص۱۰۹ · ج۵۸، ص۱۱۰۵ · وسائل الشیعة، ج۳، ص۵۱۳_۵۱۵ · وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۴۸۶ · وسائل الشیعة، ج۵، ص۳۰۳ · ج۷، ص۱۹۷ · ج۲، ص۱۷ · ج۵۸، ص۴۳ · ج۵۸، ص۸۵ · ج۵۸، ص۱۰۵ · ج۵۸، ص۴۲ · مفید، تصحیح اعتقادات الامامیّه، ص۸۰ · وسائل الشیعه، ج۲۹، ص۲۲۹ · ملایری، جامع احادیث الشیعه، ص۲۲۹ · ص۳۱۸، ح۱۰ · ملایری، جامع احادیث الشیعه، ص۳۱۶ · ملایری، جامع احادیث الشیعه، ص۳۱۲ · ج۲۳، ص۸۵ · ج۷، ص۳۴۷ · وسائل الشیعه، ج۲۹، ص۳۱۶ · وسائل الشیعه، ج۲۹، ص۳۱۵ · وسائل الشیعه، ص۳۱۳ · ابن‌بابویه، فقه الرضا، ص۳۱۱ · ج۴، ص۷۷ · ج۱۵، ص۲۰۹ · ج۴، ص۱۲۴ · ج۵۸، ص۱۰۷ · نحل/سوره۱۶، آیه۷۸ · مدکور، الجنین و الاحکام المتعلقة به فی الفقه الاسلامی، ص۹۳ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۲ ۱۴ · وسائل الشیعه، ج۲، ص۵۰۱ · وسائل الشیعه، ج۷، ص۱۴۱_۱۴۲ · ج۴، ص۷۸ · ج۳، ص۳۳۸ · ج۱۲، ص۹۹ · ج۴، ص۵۶ · ج۴، ص۱۴۴ · ج۱۰، ص۸۵ · ج۲، ص۹۰ · صدوق، المقنع، ص۵۱۰ · شهید اول، الذکری، ص۴۰ · ج۲، ص۴۰۶ · ج۴۳، ص۴۶۶

همچنین از این فرع فقهی به دست می‌آید که به نظر همه فقیهان، پدیده ولوج روح در حیوانات، در رحم مادر و قبل از تولد رخ می‌دهد؛ زیرا بی تردید اگر حیوان زنده به دنیا آید، نیازمند تذکیه است و اگر مرده به دنیا آید، غیرقابل تذکیه و خوردن آن حرام است و فرض فقیهان در جایی است که حیوانی تذکیه گردد و در درون رحم او، جنینی یافت شود. توجه به این نکته لازم است که استعمال روح در روایات و منابع فقهی در مورد حیات در حیوانات علاوه بر حیات انسانی زمینه این فهم را فراهم می‌سازد که میان حقیقت حیات انسانی و حیات حیوانی، قرابتی عینی و تکوینی وجود دارد؛ ۸.۳. ۲ - امکان تقدّم و تأخّر ولوج روح بر چهارماهگی از فتاوای برخی از فقهای معاصر نیز به دست می‌آید که تقدّم و تأخّر ولوج روح بر چهارماهگی را ممکن می‌دانند. برخی دیگر نیز تقدّم و تأخّر استواء و تمامیت خلقت بر چهارماهگی را ممکن دانسته‌اند. هرچند مقارن با ولوج روح نباشد. اما اگر موضوع حکم شرعی در نصوص یا فتاوا، ولوج روح باشد، ثبوت حکم دایر مدار تحقق ولوج روح است؛ در چنین مواردی، حکم دایر مدار ثبوت ولوج روح است که پدیده‌ای با آثار طبیعیِ قابلِ شناساییِ مانند درک حواس و حرکت ارادی است و تقدّم و تأخّر این پدیده بر زمان چهارماهگی، تأثیری در این مسئله ندارد. این نکته گویای این است که اوّلاً چنان‌که پیش از این نیز اشاره شد تشخیص پدیده ولوج روح برای مکلفان ممکن است و این جز با تقارن پیدایش حیات حیوانی که پدیده‌ای مادی و دارای آثار طبیعی و قابل شناسایی است، با پیدایش حیات انسانی که پدیده‌ای ذاتاً غیرمادی است، ممکن نخواهد بود. ثانیاً، روایات متعدد شیعه و سنّی که به صراحت یا به اشاره، چهارماهگی را زمان ولوج روح معرفی کرده است، تنها درصدد بیان موارد عادی و غالب است و نمی‌خواهد برای تشخیص پدیده ولوج روح که دارای آثار طبیعی و قابل شناسایی است، زمانی تعبّدی و غیرقابل تغییر تشریع کند. سایر قراین و شواهد نیز که گاهی زاییده پیشرفت‌های علمی و تکنولوژیک هستند، مانند معاینات بالینی، آزمایش‌ها و سونوگرافی ، از همین قاعده پیروی می‌کنند و تا هنگامی که به تنهایی یا با ضمیمه قراین دیگر نتوانند موجب علم یا اطمینان به حصول ولوج روح شوند، در اثبات ولوج روح فایده‌ای بر آن‌ها مترتب نیست. منبع: طوسی، النهایة، ص۵۸۴ · ج۲، ص۴۴۰ · ج۴، ص۷۴۲ · ج۵، ص۲۹۴ · ج۱، ص۱۲۸ · ج۵۷، ص۳۵۵ · ج۱، ص۸۳ · شهید اول، الذکری، ص۴۰ · ج۲، ص۲۰۴ · وسائل الشیعة، ج۷، ص۱۴۲ · ج۲، ص۳۱۸ · ج۱، ص۳۷۵ · ج۱، ص۹۱ · ج۲، ص۷۵۶ · مفید، المقنعه، ص۵۳۹ · ج۴، ص۱۱۲ · ج۴، ص۱۰۴۵

به طوری که در هفته یازدهم تقریباً همه استخوان‌ها ساخته می‌شوند. البته در دختران، استخوان‌سازی زودتر شروع می‌شود و زودتر هم خاتمه می‌یابد. در هفته هفدهم، آخرین نقطه استخوانی در استخوان پاشنه ساخته می‌شود. همزمان با استخوان‌سازی، عضلات نیز شکل می‌گیرند. یافته‌های دانش جدید به روشنی تأییدی بر آموزه‌های ارزشمند قرآنی است؛ حتّی شنیده شدن بعضی از صداها پس از پایان ماه ششم و حساسیت چشم‌ها به نور پس از پایان ماه هفتم، ما را به ظرافت‌های نهفته در این آیه کریمه که نفخ روح را پس از تسویه و توازن اندام، و قدرت بر شنیدن و سپس دیدن را پس از نفخ روح بیان کرده است، نزدیک‌تر می‌کند: ثمّ سوّاه و نفخ فیه من روحه و جعل لکم السمع و الابصار و الافئدة قلیلاً ما تشکرون. سپس او را موزون ساخت و از روح خویش در او دمید و برای شما گوش و چشم‌ها و دل‌ها قرار داد؛ اما کمتر شکر نعمت های او را به جای می‌آورید. ۹. ۵ - گزارش یک حقوق‌دان یکی از حقوق‌دانان گزارشی اجمالی از برخی اظهارنظرهای پزشکان در این زمینه ارائه داده است: …لحظه دقیق ولوج روح از نظر علمی قابل اثبات نیست. از نظر علمی قلب در هفته چهارم شروع به ضربان می‌کند. برخی زمان ولوج روح را شانزده هفته به بالا ذکر می‌کنند و جنس (جنسیّت) آن در این زمان قابل تشخیص است. منبع: تهیه و تنظیم:جواد توکلی بزاز، ص۱۰۴ · تو، ترجمه بابک عزیز افشاری و دیگران، ص۱۰۶ · تو، ترجمه بابک عزیز افشاری و دیگران، ص۱۰۸ · تو، ترجمه بابک عزیز افشاری و دیگران، ص۱۰۷ · تهیه و تنظیم:توکلی بزّاز، ص۱۰۴ · ج۴، ص۲۳۵ · سجده/سوره۳۲، آیه۹ · ساسان، سقط جنین درمانی، پایان نامه دکترای پزشکی عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران، مهر ۱۳۷۴ · پزشکی قانونی، انتشارات افشین، تهران، ۱۳۷۳ · مجله علمی پزشکی قانونی، مقاله سقط جنین، شماره سوم، تهران، ۱۳۷۴

هر چند در هر بخش از نوشتار حاضر کم و بیش به جمع‌بندی و نتیجه‌گیری مباحث مطرح شده پرداختیم، اما در پایان نوشتار چکیده مهم‌ترین نتایج مطرح شده و نشده را فهرست‌وار ذکر می‌کنیم: ۱. ۲. ۳. روح در روایات و منابع فقهی علاوه بر حیات انسانی در حیات حیوانی نیز کاربرد دارد و حتّی در برخی روایات میان روح حیوانی و روح انسانی در انسان‌ها تفکیک شده است. ۴. ۵. ۶. از این رو، ولوج روح انسانی را با آثار حیات حیوانی می‌توان شناخت. ۷. ۸. تعیین زمان چهارماهگی برای ولوج روح، امری تعبّدی نیست، بلکه اِخبار از زمان عادی و طبیعی آن است. از این رو، آنچه سبب علم به پدیده ولوج روح می‌شود، آثار و قراینی طبیعی است که به تنهایی یا به ضمیمه قراین دیگر موجب چنین علم یا اطمینانی می‌شوند و پایان چهارماهگی هم اجمالاً می‌تواند یکی از آن قرآین باشد. ۹. اگر چه احراز آن‌ به‌طور معمول و بدون معاینات و آزمایش‌های دقیق علمی شاید کاری دشوار باشد. تپش قلب ، حرکت‌های رفلکسی (واکنش های غیرارادی)، تعیین جنسیّت و کامل شدن اعضا و جوارح. هیچ یک به تنهایی سبب علم یا اطمینان به ولوج روح نیستند. ۱۰. ۱۱. مؤیّد این برداشت، روایات معتبر مربوط به دیه قطع سرمرده است که فقیهان براساس آن فتوا داده‌اند. در این روایات، دیه قطع سر میّت یا هر جنایتی علیه او که در انسان زنده منجر به مرگ می‌شود، صد دینار تعیین شده است و در تحلیل آن آمده است که مقدار دیه چنین جنایتی بر میّت ، همچون مقدار دیه جنایت بر جنینی است که خلقت آن کامل شده و اندام او شکل گرفته، ولی ولوج روح در او نشده است. البته اظهار نظر دقیق و علمی‌تر در این زمینه نیازمند کاوش همه جانبه در زمینه مرگ مغزی است که از موضوع این مقاله خارج است. منبع: وسائل الشیعه، ج۲۹، ص۳۲۴

آغاز این ارتباط که در فقه از آن به (ولوج روح) تعبیر می‌شود، موضوع برخی از احکام شرعی در نصوص و فتاوا قرار گرفته است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): آغاز ارتباط روح و جسم (ولوج روح) در فقه، موضوع برخی از احکام شرعی مانند کفاره، دیه و حق قصاص در قتل جنین قرار گرفته است. شاخه: کیفری

همچنین تبیین مفهوم روح و ولوج آن و تفکیک میان روح نباتی، حیوانی و انسانی در این مقاله، می‌تواند به روشن شدن زوایای حقوقی و فقهی مسئله (شبیه سازی) و به خصوص (شبیه‌سازی درمانی) کمک کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تشخیص زمان و چگونگی ولوج روح برای حل مسائل حقوقی و فقهی مانند شبیه‌سازی و مرگ مغزی اهمیت دارد. شاخه: کیفری