نکتهٔ فقهی: تکافل

ولی چون تعدادی از محققان اسلامی بیمه مرسوم را با شریعت ناسازگار و آن را دارای عناصر غَرَر (بی‌اطمینانی و جهل ) و مَیْسِر ( قِمار ) و ربا می‌دانند، تکافل را به جای آن معرفی نموده‌اند — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برخی محققان اسلامی بیمه مرسوم را به دلیل وجود عناصر غَرَر (بی‌اطمینانی و جهل)، مَیْسِر (قمار) و ربا با شریعت ناسازگار می‌دانند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

طبق رسم عربهای جاهلی، قاتل یا قبیله یا خانواده او مجبور بودند به خانواده مقتول دیه بپردازند تا زیان آن‌ها جبران شود. این رسم جایگزین خون‌خواهی یا انتقامجویی شده بود. بعد از ظهور اسلام، نظام دیه، به سبب منافع آن، تأیید و حفظ شد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دیه، مبلغی است که قاتل یا قبیله/خانواده او به خانواده مقتول می‌پرداختند تا زیان آن‌ها جبران شود و این رسم در اسلام نیز تأیید و حفظ شد. شاخه: کیفری

نظام « اَرش » نیز برای جبران آسیب بدنی بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نظام ارش برای جبران آسیب بدنی بوده است. شاخه: کیفری · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 79

آنها همچنین به قماری بودن بیمه توجه داده‌اند، چرا که در صورت بروز خطر بیمه‌کننده زیان می‌کند و اگر خطر پیش نیاید بیمه‌شونده حق بیمه‌ای را که پرداخت کرده از دست می‌دهد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مخالفان بیمه مرسوم، آن را به قمار تشبیه می‌کنند، زیرا در صورت بروز خطر بیمه‌کننده زیان می‌کند و در غیر این صورت بیمه‌شونده حق بیمه را از دست می‌دهد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

یکی دیگر از ایرادات بیمه این است که شرکتهای بیمه مرسوم عملیاتی دارند که با بهره همراه است، از جمله: استفاده از نرخ بهره برای محاسبه «نرخهای حق بیمه» (بیمه عمر) و سرمایه‌گذاری وجوه جمع‌آوری شده در فعالیتهای مالی که با بهره همراه است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): یکی از ایرادات بیمه مرسوم، عملیات شرکتهای بیمه است که با بهره همراه است، از جمله استفاده از نرخ بهره برای محاسبه حق بیمه و سرمایه‌گذاری وجوه در فعالیت‌های مالی با بهره. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

در قرآن کریم به مؤمنان امر شده که در کارهای نیک یاور یکدیگر باشند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیمه تعاونی به دلیل امر قرآن کریم به مؤمنان برای یاری یکدیگر در کارهای نیک، پذیرفتنی است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · ارتباط با قانون: سوره مائده:آیه ۲

تکافل مبتنی بر اصل قرآنیِ تعاون و به معنای «کمک متقابل میانْگروهی» است و هر عضوی در حمایت از نیازمندانِ داخل گروه سهم دارد.

مفهوم تکافل در زمان پیامبر اکرم نیز وجود داشته است. ۳. ۱ - هدف از تکافل در صدر اسلام هدف از این مشارکت کمک به اشخاصی بود که می‌بایست دیه ( پول خون ) می پرداختند. طبق رسم عربهای جاهلی، قاتل یا قبیله یا خانواده او مجبور بودند به خانواده مقتول دیه بپردازند تا زیان آن‌ها جبران شود. این رسم جایگزین خون‌خواهی یا انتقامجویی شده بود. از طریق این پیمان تمام مسلمانان مدینه، بدون توجه به قبیله‌شان، عضو یک جامعه شدند و صندوقی به نام «کَنز» ایجاد شد که اعضا سالانه در آن مبلغی می‌ریختند. این وجوه به عضوی که برای پرداخت دیه مشکل داشت، کمک می‌کرد.

۲) بیمه‌شوندگان فعالانه برای مصلحت همگانی همکاری می‌کنند. ۵) هدف از تکافل کسب سود به هزینه افراد دیگر نیست. ۵. ۵ - تکافل و مضاربه تکافل بر پایه قرارداد مضاربه نیز عمل می‌کند. منبع: ج۲، ص۵۴۹، تحریرالوسیلة، قم ۱۳۶۳ ش · سوره مائده:آیه ۲ · ج۱، ص۶۹، ترجمه حبیب میرزایی، صنعت بیمه، سال ۱۴، ش ۵۳ (بهار ۱۳۷۸) · ج۱، ص۷۳، ترجمه حبیب میرزایی، صنعت بیمه، سال ۱۴، ش ۵۳ (بهار ۱۳۷۸)

الف) همانطور که گفته شد تکافل مبتنی بر مضاربه (طبق فقه اهل سنّت ) است؛ ب) تکافل مبتنی بر اصل اساسی همکاری متقابل و تشریک مساعی است. ه) در تکافل، طرفین برای امضای قرارداد باید صلاحیت حقوقی (مانند بلوغ و سایر شرایط عقد قرارداد شرعی) داشته باشند.

همه کشورهای عضو اتحادیه ملل آسیای جنوب شرقی از مضاربه یا مضاربه تعدیل شده استفاده می‌کنند. ۷. ۱ - الگوی مضاربه در تکافل در حال حاضر دو الگوی مضاربه در شرکتهای تکافل به کار گرفته می‌شود: مضاربه محض و مضاربه تعدیل شده. قبل از توزیع درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری، مخارج عملیات کسر نمی‌گردد. ۷.۱. ۲ - الگوی مضاربه تعدیل‌ شده در الگوی مضاربه تعدیل شده، سود حاصل برای سرمایه‌گذاری مجدد کنار گذاشته می‌شود. مخارج عملیات قبل از توزیع مازاد کسر می‌گردد.

امروزه ۶۳ شرکت تکافل و هشت شرکت تکافل اتّکایی در جهان اسلام فعالیت می‌کنند: ۳۱ شرکت تکافل در کشورهای عربی، ۱۶ شرکت تکافل در کشورهای مسلمان غیرعرب و ۱۶ شرکت تکافل در کشورهای غیرمسلمانی که جمعیت مسلمان نیز دارند. نخستین شرکت تکافل در سودان ، در ۱۳۵۷ ش/ ۱۹۷۸ و سپس در همان سال در عربستان سعودی تأسیس شد. در ۱۳۷۲ ش/ ۱۹۹۳، دو شرکت تکافل در برونئی، سال بعد دو شرکت تکافل در اندونزی، و در ۱۳۷۴ ش/ ۱۹۹۵یک شرکت تکافل در سنگاپور تأسیس گردید. در کویت، وزارت تجارت و صنعت مجوز تأسیس نخستین شرکت تکافل را در بهمن ۱۳۷۷/ فوریه ۱۹۹۸صادر کرد. تکافل در منطقه آسیا ـ پاسیفیک. ۸. ۴ - توسعه تکافل در آسیا توسعه تکافل در منطقه آسیا ـ پاسیفیک سه مرحله را طی کرده است: مرحله تکامل تدریجی، مرحله پرورش (توسعه یافتن)، و مرحله تثبیت. در اغلب کشورهای آسیا ـ پاسیفیک مرحله اول در دو دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ش/ ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ طی شد. این دهه برای مالزی مرحله تثبیت بانکداری و تکافل بود. در سالهای اخیر، گروه تکافل اتّکایی آ سه آن و شرکت بین المللی تکافل اتّکایی تشکیل شده است که اقدام به تکافل اتّکایی شرکتهای تکافل می‌کند. در منشور تکافل استرالیا ذکر شده است که تأمین مالی آن فقط شامل امور حلال می‌شود و اعضای آن در سود شرکت تکافل سهیم‌اند. منبع: ج۱، ص۴۲ـ۴۳، ۱۹۹۷