نکتهٔ فقهی: جواز جنگ در ماه‌های حرام (قاعده إعتِداء)

قاعدۀ اعتِداء (قاعدۀ عُدوان) از قواعد فقهی به معنای مقابله به مثل در مقام دفاع و گرفتن حق در مقابل تجاوزهای مردم به یکدیگر است. اندکی از فقها از آن به قاعده تعبیر کرده‌اند.

قاعدۀ اعتدا برگرفته از آیۀ شریفۀ ( فَمَنِ اِعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اِعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ‌ ) «هر کس بر شما تعدی کرد، آن‌گونه که به شما تعدی کرده است، به او تعدی کنید» است. لیکن جز‌ اندکی، از آن به قاعده تعبیر نکرده‌اند. مفاد قاعده، مشروعیت مقابله به مثل در تعدّی‌ها و تجاوزهای مردم به یکدیگر در چارچوپ موازین شرع مقدس است.

موارد تطبیق قاعده اعتدا در فقه فراوان است که در ذیل به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود. ۲. ۱ - حج کسی که در حرم مرتکب جرم و جنایتی شده است، در حرم حدّ بر او جاری می‌شود؛ اما اگر ارتکاب در بیرون حرم بوده و به حرم پناهنده شده باشد، حدّ بر او جاری نمی‌شود تا آنکه از حرم بیرون رود. بر اجرای حدّ در حرم در فرض نخست به آیه اعتداء استناد شده است. ۲. ۲ - جهاد جنگیدن در ماه‌های حرام جایز نیست، مگر آنکه دشمن آغازگر جنگ باشد و یا از کسانی باشد که برای ماه‌های حرام حرمتی قائل نیستند. بر جواز جنگیدن در دو مورد استثنا شده، به آیه اعتدا نیز استدلال شده است. ۲. ۳ - غصب غصب منافع ، همانند غصب اعیان موجب ضمان است، مانند کسی که به زور در خانۀ کسی سکونت گزیده است که باید اجرت آن‌را به مالکش بپردازد. بر ضمان منافع و وجوب پرداخت قیمت یا اجرت آن، به آیۀ اعتدا استناد شده است؛ زیرا همانندی چیزی با چیزی یا در شکل و خصوصیات آن است و یا در قیمت و ارزش و چون منافع از حیث شکل و صورت، مثل ندارد، مثل آن، حیث قیمتی و ارزشی آن خواهد بود. چنانچه عین مال غصبی تلف شود، غاصب باید مثل آن‌را به مالکش بپردازد. بر این حکم به آیه اعتدا استدلال شده است. ۲. ۴ - قصاص کسی که دستش سالم است، اگر دست شل کسی را قطع کند، قصاص نمی‌شود. بر این حکم به آیۀ اعتدا استدلال کرده‌اند؛ زیرا مماثلت و همسانی میان دست سالم و شل منتفی است. به قول مشهور، در قتل عمد قصاص ثابت است نه دیه و دیه تنها در صورت رضایت دو طرف (اولیای مقتول و قاتل) ثابت می‌شود. بنابراین، اگر اولیای مقتول راضی به گرفتن دیه باشند ولی قاتل راضی نشود، قصاص ثابت است. بر این قول، به آیۀ اعتدا استدلال شده است؛ زیرا قاتل طرف را کشته است و کیفر او در اصل کشته شدن است نه پرداخت دیه. برخی قدما گفته‌اند: ولیّ مقتول می‌تواند قاتل را، آن‌گونه که وی مقتول را کشته، قصاص کند و بر این نظر به آیۀ اعتدا استناد کرده‌اند. منبع: ج۸، ص۴۴۱ · جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۲ · ج۳، ص۴۰۲-۴۰۳ · ج۳، ص۶۰ · ج۵، ص۱۹۳ · ج۹، ص۲۷۴-۲۷۵ · ج۹، ص۴۴۴-۴۴۵

بر اعتبار و صحّت قاعده اعتدا به آیه شریفه‌ ( فَمَنِ اِعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اِعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ‌ ) استناد کرده‌اند.

قاعدۀ اعتِداء (قاعدۀ عُدوان) از قواعد فقهی به معنای مقابله به مثل در مقام دفاع و گرفتن حق در مقابل تجاوزهای مردم به یکدیگر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): این قاعده به معنای مشروعیت مقابله به مثل در برابر تجاوزها و تعدی‌های افراد به یکدیگر است، مشروط بر آنکه این مقابله در چارچوب موازین شرعی باشد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

کسی که در حرم مرتکب جرم و جنایتی شده است، در حرم حدّ بر او جاری می‌شود؛ اما اگر ارتکاب در بیرون حرم بوده و به حرم پناهنده شده باشد، حدّ بر او جاری نمی‌شود تا آنکه از حرم بیرون رود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر کسی در حرم مرتکب جرم و جنایتی شود، حد بر او در همان حرم جاری می‌شود. اما اگر جرم در خارج از حرم اتفاق افتاده و فرد به حرم پناه برده باشد، حد تا زمان خروج او از حرم اجرا نمی‌شود. شاخه: کیفری

چنانچه عین مال غصبی تلف شود، غاصب باید مثل آن‌را به مالکش بپردازد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر عین مال غصبی تلف شود، غاصب باید مثل آن را به مالک بپردازد. شاخه: اموال و مالکیت

کسی که دستش سالم است، اگر دست شل کسی را قطع کند، قصاص نمی‌شود. بر این حکم به آیۀ اعتدا استدلال کرده‌اند؛ زیرا مماثلت و همسانی میان دست سالم و شل منتفی است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در قصاص عضو، مماثلت و همسانی بین عضو آسیب‌دیده و عضو قصاص‌شونده شرط است؛ به عنوان مثال، دست سالم در برابر دست شل قصاص نمی‌شود. شاخه: کیفری

به قول مشهور، در قتل عمد قصاص ثابت است نه دیه و دیه تنها در صورت رضایت دو طرف (اولیای مقتول و قاتل) ثابت می‌شود. بنابراین، اگر اولیای مقتول راضی به گرفتن دیه باشند ولی قاتل راضی نشود، قصاص ثابت است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در قتل عمد، قصاص ثابت است و دیه تنها با رضایت طرفین (اولیای مقتول و قاتل) قابل اجراست. اگر قاتل به پرداخت دیه راضی نباشد، قصاص ثابت می‌ماند. شاخه: کیفری

قاعدۀ اعتِداء (قاعدۀ عُدوان) از قواعد فقهی به معنای مقابله به مثل در مقام دفاع و گرفتن حق در مقابل تجاوزهای مردم به یکدیگر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت تجاوز و تعدی یک فرد به دیگری، فرد متجاوز می‌تواند به همان میزان که به او تجاوز شده، مقابله به مثل کند. شاخه: کیفری

کسی که در حرم مرتکب جرم و جنایتی شده است، در حرم حدّ بر او جاری می‌شود؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر جرمی در محدوده حرم انجام شود، حد شرعی آن در همان حرم اجرا می‌شود. شاخه: کیفری

اما اگر ارتکاب در بیرون حرم بوده و به حرم پناهنده شده باشد، حدّ بر او جاری نمی‌شود تا آنکه از حرم بیرون رود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر جرمی در خارج از حرم انجام شده باشد و مجرم به حرم پناه ببرد، حد بر او جاری نمی‌شود تا زمانی که از حرم خارج شود. شاخه: کیفری

جنگیدن در ماه‌های حرام جایز نیست، مگر آنکه دشمن آغازگر جنگ باشد و یا از کسانی باشد که برای ماه‌های حرام حرمتی قائل نیستند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): جنگیدن در ماه‌های حرام ممنوع است، مگر اینکه دشمن آغازگر جنگ باشد یا حرمت ماه‌های حرام را رعایت نکند. شاخه: کیفری

چنانچه عین مال غصبی تلف شود، غاصب باید مثل آن‌را به مالکش بپردازد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر عین مال غصبی تلف شود، غاصب باید مثل آن را به مالک بپردازد. شاخه: اموال و مالکیت

کسی که دستش سالم است، اگر دست شل کسی را قطع کند، قصاص نمی‌شود. بر این حکم به آیۀ اعتدا استدلال کرده‌اند؛ زیرا مماثلت و همسانی میان دست سالم و شل منتفی است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در قصاص، اگر مماثلت و همسانی بین عضو سالم و عضو آسیب‌دیده وجود نداشته باشد، قصاص اجرا نمی‌شود. شاخه: کیفری

به قول مشهور، در قتل عمد قصاص ثابت است نه دیه و دیه تنها در صورت رضایت دو طرف (اولیای مقتول و قاتل) ثابت می‌شود. بنابراین، اگر اولیای مقتول راضی به گرفتن دیه باشند ولی قاتل راضی نشود، قصاص ثابت است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در قتل عمد، قصاص ثابت است و دیه تنها در صورت رضایت اولیای مقتول و قاتل قابل اجراست. اگر قاتل به دیه راضی نباشد، قصاص ثابت است. شاخه: کیفری