نکتهٔ فقهی: حجیت بنای عقلا (قاعده رجوع جاهل به عالم)

قاعدۀ رجوع جاهل به عالم از قواعد عقلایی به معنای لزوم رجوع جاهل در هر چیزی، به عالم به آن برای رفع جهل است. از آن در باب اجتهاد و تقلید سخن گفته‌اند.

از اموری که سیره و بنای عقلا بر آن جریان دارد، رجوع جاهل در هر فن و صنعتی، بلکه در هر امری، به عالم به آن است، خواه آن امر از امور مربوط به معاش و زندگی مادی باشد یا امور معنوی و دینی. این امر، امری ارتکازی و فطری است که در نفوس همۀ مردم وجود دارد. آیا مفاد قاعده حکمی عقلی است که عقل به طور مستقل (قطع نظر از شرع ) به آن حکم می‌کند یا امری عقلایی م. ب. که بنا و سیرۀ عقلا بر آن جریان دارد؟ ظاهر کلام برخی قول اول است، لیکن بسیاری تصریح به قول دوم کرده‌اند. منبع: کفایة الاصول، ص۴۷۲ · الاجتهاد و التقلید، ص۸۱ · تنقیح الاصول، ج۴، ص۶۱۷-۶۱۸

به قاعدۀ یاد شده بر جواز تقلید استناد کرده‌اند. برخی این قاعده را عمده و مهم‌ترین، بلکه تنها دلیل بر جواز تقلید شمرده‌اند. منبع: مدارک العروة، ج۱، ص۵

بنابر دیدگاه عقلایی بودن قاعده، باید گفت بنای عقلا به تنهایی حجّت نیست و حجّیت آن منوط به امضا و تایید شارع مقدس است، هرچند امضا به صورت عدم وجود دلیلی بر منع عمل به بنای عقلا باشد، اما اگر مفاد قاعده حکم قطعی عقل به‌طور مستقل باشد، نیاز به دلیلی دیگر نیست و حکم قطعی عقل حجّت خواهد بود. البته بر مفاد قاعده در مسئلۀ جواز تقلید به آیات و روایات متعددی استدلال و استناد کرده‌اند. منبع: معتمد الاصول، ج۲، ص۴۳۹ · نهایة الافکار، ج۴، قسم۲، ص۲۴۱-۲۴۵

قاعدۀ رجوع جاهل به عالم از قواعد عقلایی به معنای لزوم رجوع جاهل در هر چیزی، به عالم به آن برای رفع جهل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): جاهل در هر امری، چه مادی و چه معنوی و دینی، باید به عالم به آن رجوع کند تا جهلش برطرف شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

اما اگر مفاد قاعده حکم قطعی عقل به‌طور مستقل باشد، نیاز به دلیلی دیگر نیست و حکم قطعی عقل حجّت خواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مفاد قاعده، حکم قطعی عقل به طور مستقل باشد، نیاز به دلیل دیگری برای حجیت نیست و حکم قطعی عقل خود حجت است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)