نکتهٔ فقهی: حریم زمین آباد مملوک و احیای آن

زمینهایى که مسلمانان بر آن تسلط یافته‌اند، یا موات اند و یا آباد . نوع دوم یا آبادانى آن طبیعى ( بالإصاله ) و دست انسان در آبادانى آن نقشى نداشته است، مانند جنگلها و یا عرَضى که به دست انسانها آباد شده و پیش از آن موات بوده است. قسم نخست از زمین آباد، جزء انفال و ملک امام علیه السّلام است؛ لیکن برخى در انفال بودن آن اشکال کرده‌اند. برخى نیز گفته‌اند: اقوى‌ آن است که این قسم جزو انفال نیست؛ بلکه از مباحات اصلى به شمار مى‌رود. آیا این قسم از زمین با حیازت و استیلا بر آن با سنگ چینى، کشاورزی و مانند آن قابل تملک است یا نه؟ بر اساس دیدگاهى که این قسم زمین را از مباحات اصلى مى‌داند، نه انفال ، شکى در حصول ملکیت با حیازت نیست؛ لیکن بنابر اینکه از انفال باشد، مسئله اختلافی است. قسم دوم از زمین آباد، چنانچه با قهر و غلبه لشکریان اسلام بر سپاهیان کفر به دست آمده باشد، در صورتى که جنگ با اذن امام علیه السّلام صورت گرفته باشد، از آنِ مسلمانان است ؛ اما اگر بدون قهر و غلبه به دست آمده باشد، مانند اینکه مالکان آن، زمین را رها کرده و یا با میل و رغبت ، آن را تسلیم سپاهیان اسلام کرده باشند، از انفال و ملک امام علیه السّلام است. البته در صورتى که امام علیه السّلام با آنان این گونه صلح کند که زمین در ازاى پرداخت جزیه در ملک صاحبانش باقى بماند یا صاحبان زمین، اسلام اختیار کنند، زمین در ملک آنان باقى مى‌ماند. ۳. ۱ - خمس معدن در زمین آباد اگر معدن در زمین «مفتوح عنوةً» باشد پس اگر زمینی باشد که هنگام فتح‌ مسلمین، آن زمین‌ آباد بوده - که مال مسلمین م. ب. - و یکی از مسلمان‌ها از چنین زمینی استخراج نموده مالک آن می‌شود و خمس بر او واجب است، اگر با اذن والی مسلمین باشد وگرنه محل اشکال است. چنان که اگر غیر مسلمین آن را استخراج کنند در مالک شدن آنان اشکال است. ۳. ۲ - حکم زمین موات اصلی حریم زمین آباد اگر زمین موات بالاصل، حریم زمین‌ آباد مملوکی باشد احیای آن برای غیر مالک آن جایز نمی‌باشد و اگر آن را احیا کند مالک آن نمی‌شود. و توضیح آن این است: کسی که مواتی را برای احداث چیزی از قبیل خانه یا باغ یا مزرعه یا غیر آن‌ها احیا می‌کند، این چیزی را که احداث کرده مقداری از زمین موات که نزدیک این چیز حادث است تا حدّ و‌اندازه‌ای که جهت استفاده کامل از آن، محتاج به آن است و عادتاً به مصالح آن تعلق دارد، تابع آن چیز حادث قرار می‌گیرد و این مقدار تابع، حریم آن متبوع نامیده می‌شود. پس حریمی که خانه به آن نیازمند است به‌حسب عادت غیر آن است که مثلاً چاه و نهر به آن احتیاج دارد؛ و همین‌طور در بقیه چیزها. بلکه به اختلاف بلاد و نیز به اختلاف عادت‌ها، مختلف می‌شود. بنابراین اگر شخصی بخواهد اطراف چیزی را که دارای حریم است احیا کند، برایش جایز نیست که مقدار حریم را بدون اذن مالک و رضایت او احیا کند و اگر آن را احیا کرد مالکش نمی‌شود و غاصب م. ب.. منبع: کتاب المکاسب ج۴، ص۱۶ · جواهر الکلام ج۱۶، ص۱۲۰ · حاشیة المظفر على المکاسب (القسم الأول) ص۱۶۷-۱۶۸ · کتاب المکاسب ج۴، ص۱۷ · الأنوار اللوامع ج۱۱، ۱۳۵-۱۳۶ · الأنوار اللوامع ج۱۱، ص۱۴۰-۱۴۱ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳۷۱، کتاب الخمس، القول فیما یجب فیه الخمس، مسالة۱، هران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۱۴، کتاب احیاء الموات و المشترکات، القول فی احیاء الموات، مسالة۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

قسم نخست از زمین آباد، جزء انفال و ملک امام علیه السّلام است؛ لیکن برخى در انفال بودن آن اشکال کرده‌اند. برخى نیز گفته‌اند: اقوى‌ آن است که این قسم جزو انفال نیست؛ بلکه از مباحات اصلى به شمار مى‌رود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زمین‌هایی که آبادانی آنها طبیعی است و دست انسان در آن نقشی نداشته (مانند جنگل‌ها)، جزء انفال و ملک امام علیه السلام محسوب می‌شوند، هرچند برخی در انفال بودن آن اشکال کرده‌اند و آن را از مباحات اصلی می‌دانند. شاخه: اموال و مالکیت

آیا این قسم از زمین با حیازت و استیلا بر آن با سنگ چینى، کشاورزی و مانند آن قابل تملک است یا نه؟ بر اساس دیدگاهى که این قسم زمین را از مباحات اصلى مى‌داند، نه انفال، شکى در حصول ملکیت با حیازت نیست؛ لیکن بنابر اینکه از انفال باشد، مسئله اختلافی است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر زمین آباد طبیعی از مباحات اصلی محسوب شود، با حیازت و استیلا بر آن (مانند سنگ‌چینی یا کشاورزی) قابل تملک است؛ اما اگر از انفال باشد، مسئله تملک از طریق حیازت اختلافی است. شاخه: اموال و مالکیت

قسم دوم از زمین آباد، چنانچه با قهر و غلبه لشکریان اسلام بر سپاهیان کفر به دست آمده باشد، در صورتى که جنگ با اذن امام علیه السّلام صورت گرفته باشد، از آنِ مسلمانان است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زمین آبادی که با قهر و غلبه لشکریان اسلام و با اذن امام علیه السلام از سپاهیان کفر به دست آمده باشد، از آنِ مسلمانان است. شاخه: اموال و مالکیت

اما اگر بدون قهر و غلبه به دست آمده باشد، مانند اینکه مالکان آن، زمین را رها کرده و یا با میل و رغبت، آن را تسلیم سپاهیان اسلام کرده باشند، از انفال و ملک امام علیه السّلام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر زمین آباد بدون قهر و غلبه (مانند رها کردن زمین توسط مالکان یا تسلیم با میل و رغبت) به دست سپاهیان اسلام افتاده باشد، از انفال و ملک امام علیه السلام است. شاخه: اموال و مالکیت

البته در صورتى که امام علیه السّلام با آنان این گونه صلح کند که زمین در ازاى پرداخت جزیه در ملک صاحبانش باقى بماند یا صاحبان زمین، اسلام اختیار کنند، زمین در ملک آنان باقى مى‌ماند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورتی که امام علیه السلام با صاحبان زمین صلح کند که زمین در ازای پرداخت جزیه در ملکشان باقی بماند، یا صاحبان زمین اسلام اختیار کنند، زمین در ملک آنان باقی می‌ماند. شاخه: اموال و مالکیت

اگر معدن در زمین «مفتوح عنوةً» باشد پس اگر زمینی باشد که هنگام فتح‌ مسلمین، آن زمین‌ آباد بوده - که مال مسلمین م. ب. - و یکی از مسلمان‌ها از چنین زمینی استخراج نموده مالک آن می‌شود و خمس بر او واجب است، اگر با اذن والی مسلمین باشد وگرنه محل اشکال است. چنان که اگر غیر مسلمین آن را استخراج کنند در مالک شدن آنان اشکال است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر معدنی در زمین 'مفتوح عنوه' (زمینی که هنگام فتح مسلمانان آباد بوده و مال مسلمانان است) باشد و یکی از مسلمانان با اذن والی مسلمین از آن استخراج کند، مالک آن می‌شود و خمس بر او واجب است؛ در غیر این صورت، محل اشکال است. همچنین، اگر غیرمسلمانان آن را استخراج کنند، در مالک شدن آنان اشکال وجود دارد. شاخه: مالی · ارتباط با قانون: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۳۷۱، کتاب الخمس، القول فیما یجب فیه الخمس، مسالة۱