نکتهٔ فقهی: حریم و احیای موات

حریم در دو معنا استعمال شده است. ۱- محدوده‌ای از اطراف زمین احیا شده. ۲- عِرض به کسر عین. منبع: ج۲، ص۴۱۳، منشورات مکتبةالرضویة لاحیاء الآثار الجعفریة · ایضاح الفوائد ج۲، ص۲۳۲

بنابر اقتضائات عصر پیامبر اکرم و امامان علیهم‌السلام، در احادیث به برخی مصادیق حریم توجه شده است، از جمله حریم راه، درختان، چاه، قنات، چشمه، رودخانه و مسجد . در منابع فقهی، علاوه بر این موارد، از مصادیق دیگری (مانند حریم دیوار، روستا، خانه و معدن) نیز سخن به میان آمده است. منبع: ج۲، ص۸۳۱ـ ۸۳۲، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، (قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۵۴)، چاپ افست بیروت · ج۶، ص۱۵۱، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳

تفاوت حریم عین با حریم منفعت در این است که در اوّلی هیچ گونه تصرفی برای دیگری جایز نیست؛ اما در دومی تنها احداث مثل آنچه قبلًا احداث گردیده، مانند حفر چاه یا قنات در محدوده حریم منفعت، جایز نیست؛ لیکن احیای آن به کشاورزی یا بنای ساختمان جایز است. برخی املاک، مانند قناتها و چاهها، هر دو نوع حریم را دارند. منبع: ج۳، ص۲۶۳ـ۲۶۴، چاپ مرتضی رضوی، تهران ۱۳۷۱ش

۶. ۱ - محدوه عین برای تعیین قلمرو حریم عین مال به عرف و متعارف هر منطقه- ب. ت. ب. موقعیت و شرایط مکانی و منطقه‌ای- رجوع می‌شود و ضابطه کلّی آن عبارت است از محدوده‌ای که بهره‌برداری کامل‌ از عین مال متوقف بر آن باشد. به عنوان مثال، حریم خانه ، محدوده ریختن خاک و زباله و جریان آب باران و راه ورود و خروج از آن است و قلمرو حریم چاه یا قنات، محدوده‌ای است که بهره‌برداری، اصلاح و لای روبی قنات متوقف بر آن است. ۶. ۲ - محدوه منفعت قلمرو حریم منفعتِ چاه آب و نیز چشمه در روایات تعیین شده و مشهور بر اساس آن فتوا داده‌اند. حریم چاه آب شرب شتران چهل ذراع و چاه آب کشاورزی و غیر آن شصت ذراع از چهار طرف است. برخی، احیای محدوده یاد شده را مطلقاً؛ خواه به احداث چاه یا غیر آن از زراعت ، درختکاری و مانند آن، جایز ندانسته‌اند. قلمرو حریم چشمه (قنات و چاه) هزار ذراع در زمین سست و پانصد ذراع در زمین سخت است. ۶. ۳ - وجود اختلاف درباره محدوده حریم در هریک از مصادیق آن، بسیاری از فقهای شیعه و اهل سنّت ، به‌ویژه حنفیان و حنبلیان ، به مقادیر ذکر شده در احادیث قائل شده و رعایت آن فواصل را لازم دانسته‌اند. گفتنی است که به علت اختلاف احادیث ، به‌ویژه در مورد برخی املاک (مانند چاه)، آرای فقهیِ مختلفی مطرح شده است منبع: تدوین غلامرضا حجتی اشرفی، تهران ۱۳۷۹ش · الروضة البهیه ج۷، ص۱۵۶ · جواهر الکلام ج۳۸، ص۴۱ · جواهر الکلام ج۳۸، ص۴۴ · ج۳، ص۵۳۰۵۳۱، قم ۱۴۰۷۱۴۱۷

اما، به نظربرخی فقهای شیعه، حکمت تشریع حریم، دفع ضرر از مالک است. ۷. ۱ - محدوده عرفی آنان به استناد دلایلی (مانند متعارض یا ضعیف بودن برخی احادیث)، تعیین محدوده حریم را به عرف واگذارده‌اند که به عواملی چون نوع ملک، کاربرد آن، وضع منطقه، نوع مصالح به‌کار رفته در آن، و عرف و عادت محل بستگی دارد. به نظر این گروه از فقها، این‌نظر، برگرفته از مُفاد احادیثی است که اندازه حریم را بر پایه رفع ضرر مشخص کرده و نیز مقتضای جمع عرفی میان احادیث نفی ضرر و احادیثی است که به گونه مطلق احیای زمینهای موات را جایز دانسته‌اند. در واقع، با در نظر گرفتن ویژگیهای خاک در هر مکان، محدوده حریم هر ملکْ معین می‌شود زیرا در برخی مناطق، حفر چاههای آب نزدیک به هم در کاربری آن‌ها تأثیر منفی ندارد. ۷. ۳ - نظر اهل سنت مالکیان و شافعیان نیز، در برخی موارد، تعیین محدوده حریم را به عرف واگذار کرده‌اند. منبع: ج۶، ص۲۰۸، قم ۱۴۱۲۱۴۲۰ · ج۱، ص۵۲، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۴ش · ج۱۲، ص۴۰۹، قم ۱۴۱۳۱۴۱۹ · ج۵، ص۵۶۷ـ۵۶۹، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴

حریم تنها در زمین موات ثابت است؛ بر این اساس، دو ملک مجاورِ هم دارای حریم نیستند، زیرا حق حریم آن دو با یکدیگر تعارض و تساقط می‌کنند. بر پایه قاعده تسلیط ، هر مالکی می‌تواند در مال خود هرگونه تصرف عقلایی انجام دهد، حتی اگر این تصرف به زیان همسایه باشد. منبع: تذکرة الفقهاء (ق) ج۲، ص۴۱۴ · ج۷، ص۲۶، قم ۱۴۰۸۱۴۱۵ · ج۱، ص۳۳۱، تهران ۱۳۷۶ش

برخی موات بودن زمین را از عناصر پدیدآورنده حق حریم ندانسته‌اند. شرطِ موات بودن حریم از وجوهِ تمایزِ حریم و حق اِرتِفاق است که برخلاف حریم می‌تواند در ملک دیگری ایجاد شود. منبع: ج۱، ص۱۵۹، فقه: کاوشی نو در فقه اسلامی، ش ۴۳، (بهار ۱۳۸۴) · ج۱، ص۲۵، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۴ش · ج۱، ص۹۸ـ۹۹، تهران ۱۳۸۳ش

در اینکه حریم زمین به تبع احیای آن، در ملک مالک آن در می‌آید یا مالک نسبت به آن تنها حق اولویت و اختصاص پیدا می‌کند، اختلاف است. ۱۰. ۱ - ملک بیشتر فقها دارنده ملک را مالک حریم دانسته‌اند، زیرا مشمول حکم شُفْعه است، احیای آن جایز نیست و تصرف در آن به اجازه مالک نیاز دارد و به‌علاوه، هم به تنهایی و هم به تبعِ معامله ملک منتقل می‌شود. ۱۰. ۲ - ملک تبعی شماری از فقها، ب. ت. ب. این‌که بسیاری از لوازم ملکیت در حریم وجود ندارد، آن را نوعی ملک تبعی دانسته‌اند. به تصریح برخی، حریم نوعی حق ارتفاق است. منبع: الانوار اللوامع ج۱۱، ص۱۶۶ · ج۲، ص۳۰، قم ۱۴۰۶ · ج۳، ص۲۶۴، چاپ مرتضی رضوی، تهران ۱۳۷۱ش · ج۶، ص۱۷۲، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۷، ص۴۹۷، چاپ مجتبی عراقی، علی پناه اشتهاردی، و حسین یزدی اصفهانی، قم ۱۴۰۹ · ج۵، ص۴۹ـ۵۰، بیروت ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴ · ج۱، ص۱۵۱، (بغداد ۱۹۸۱)

فقهایی که حریم را ملک به شمار آورده‌اند، احیا کردن زمینی را که حریم ملک دیگری است، جایز ندانسته‌اند، زیرا از شرایط احیا برای حیازَت و تملک، آن است که زمین قبلاً ملک شخص دیگری نشده باشد. در برابر، فقهای دیگر احیای حریم را تنها درصورتی جایز ندانسته‌اند که موجب زیان رسیدن به حق مالک شود و عملیات احیا به‌گونه‌ای باشد که با حق حریم مالک، سازگار نباشد. منبع: ج۶، ص۱۵۱، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۷، ص۱۶۳، چاپ محمد کلانتر، نجف ۱۳۹۸، چاپ افست قم ۱۴۱۰ · ج۲، ص۵۵۵، المشتهر ب کفایةالاحکام، چاپ مرتضی واعظی اراکی، قم ۱۴۲۳

۱۴. ۱ - حریم مصلی منظور از حریم مصلّی، محدوده‌ای است که نمازگزار برای به‌جا آوردن نماز به آن نیاز دارد. برخی فقها عبور کردن افراد از حریم نمازگزار را جایز ندانسته‌اند. ۱۴. ۲ - حریم نجاست مراد از حریم نجاست ، محدوده‌ای در اطراف چیز نجس است که به سبب نجاست، تغییر شکل یافته باشد. منبع: ج۲، ص۲۳۶، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵ · ج۱، ص۲۲۸ـ۲۳۳، (بیروت) : دارالفکر

حریم، اصطلاحی فقهی و حقوقی به‌معنای محدوده‌ای معین در اطراف برخی اموال غیرمنقول که برای بهره بردن کامل مالکان از آن اموال، از برخی تصرفات دیگران در آن محدوده منع شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حریم محدوده‌ای معین در اطراف برخی اموال غیرمنقول است که برای بهره‌برداری کامل مالکان از آن اموال، از برخی تصرفات دیگران در آن محدوده منع شده است. شاخه: اموال و مالکیت

واژه عربی حریم از ریشه حرم (به معنای بازداشتن) است و معانی گوناگون حریم متضمن مفهوم ممنوعیت و محدودیت است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): واژه حریم از ریشه 'حرم' به معنای بازداشتن است و معانی گوناگون آن متضمن مفهوم ممنوعیت و محدودیت است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

معنای اصطلاحی حریم در فقه و حقوق به مفهوم لغوی آن نزدیک است و مراد از آن، محدوده خاصی از زمینِ اطرافِ مالی غیرمنقول (مانند خانه، چاه و قنات) است که صِرف بهره‌برداری از آن یا بهره‌برداری کامل از آن منوط به در تصرف داشتنِ آن زمین است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حریم در فقه و حقوق به محدوده خاصی از زمینِ اطرافِ مالی غیرمنقول (مانند خانه، چاه و قنات) اطلاق می‌شود که بهره‌برداری از آن یا بهره‌برداری کامل از آن منوط به در تصرف داشتنِ آن زمین است. شاخه: اموال و مالکیت

در احادیث به برخی مصادیق حریم توجه شده است، از جمله حریم راه، درختان، چاه، قنات، چشمه، رودخانه و مسجد. در منابع فقهی، علاوه بر این موارد، از مصادیق دیگری (مانند حریم دیوار، روستا، خانه و معدن) نیز سخن به میان آمده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مصادیق حریم شامل حریم راه، درختان، چاه، قنات، چشمه، رودخانه، مسجد، دیوار، روستا، خانه و معدن می‌شود. شاخه: اموال و مالکیت