نکتهٔ فقهی: حق رجوع از هبه به اجنبی

اجنبی به معنای دوم مفهومی نسبی، و نسبت به موضوعات مختلف، متفاوت است. غیر خویشاوندان نسبی (ارحام) نسبت به انسان، غیر ولیّ اصلی (پدر و جدّ پدری) نسبت به مولّی علیه (کودک و دیوانه)، کافر نسبت به مسلمان ، غیر شوهر نسبت به زوجه ، غیر دو طرف‌ عقد نسبت به عقد، غیر مالک یا کسی همچون ولىّ و وکیل - که به منزله مالک است- نسبت به مال، غیر شریک نسبت به مال مشترک و سرانجام، غیر مدیون نسبت به دین ، اجنبی و بیگانه‌اند. اجنبی با توجّه به نسبیّت مفهوم آن، احکام گوناگونی دارد که در باب‌های مختلف مانند زکات ، تجارت ، دین ، ضمان ، مضاربه ، هبه ، نکاح ، شفعه و قصاص آمده است و در این جا به نمونه‌هایی از آن‌ها اشاره می‌شود.

چنانچه شخصی که به او هبه شده، اجنبی باشد، هبه کننده تا زمانی که عین مال هبه شده باقی است، می‌تواند به مال خود رجوع کند و از هبه آن منصرف شود. در صورت عدم حضور محارم میت زن، ارحام وی برای دفن او بر اجنبی مقدّمند. اگر در میان ارحام شخص، کسی مستحق زکات باشد، وی برای دریافت زکات بر اجنبی مقدّم است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۸، ص۱۸۳ · العروة الوثقی، ج۱، ص۴۴۲ · العروة الوثقی، ج۲، ص۳۲۴

قرار دادن حق خیار در عقد معاملات برای اجنبی صحیح است. بنا بر قول مشهور، شرط کردن سهمی از سود برای اجنبی (غیر مالک و عامل) در عقد مضاربه باطل است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۴ · جواهر الکلام، ج۲۶، ص۳۶۸

اگر پدر با مشارکت اجنبی فرزند خود را بکشد، ولىّ مقتول تنها می‌تواند اجنبی را قصاص کند و در صورت قصاص اجنبی، پدر باید نصف دیه اجنبی را به ولیّ او بدهد و در صورت قصاص نشدن اجنبی، باید آن نصف را به ولىّ مقتول بپردازد. منبع: جواهر الکلام، ج۴۲، ص۳۱۰

اجنبی از مسلمان، کافران کتابی، ذمّی و حربی هستند که هر یک از احکام ویژه‌ای دارند.

بر اجنبی در صورت تصرف در مال مانند فروختن یا‌ اجاره دادن، عنوان فضولی اطلاق می‌شود و صحّت آن، منوط به اجازه مالک یا کسی است که به منزله مالک باشد. منبع: منهاج الصالحین (خویی)ج۲، ص۱۷

اگر شریک سهم خود از مال مشترک را به اجنبی بفروشد، حق شفعه برای شریک او ثابت می‌شود. منبع: هدایة العباد (گلپایگانی)، ج۱، ص۴۰۲

اجنبی می‌تواند بدهی شخص بدهکار را به طور مجّانی- حتی بدون اجازۀ وی- به طلبکار بپردازد که در این صورت، ذمّه مدیون بری می‌شود. منبع: منهاج الصالحین (خویی)، ج۲، ص۱۸۳

در صورت عدم حضور محارم میت زن، ارحام وی برای دفن او بر اجنبی مقدّمند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت عدم حضور محارم میت زن، ارحام وی برای دفن او بر اجنبی مقدم هستند. شاخه: خانواده

اگر در میان ارحام شخص، کسی مستحق زکات باشد، وی برای دریافت زکات بر اجنبی مقدّم است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر در میان ارحام شخص، کسی مستحق زکات باشد، وی برای دریافت زکات بر اجنبی مقدم است. شاخه: اموال و مالکیت

قرار دادن حق خیار در عقد معاملات برای اجنبی صحیح است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قرار دادن حق خیار در عقد معاملات برای اجنبی صحیح است. شاخه: مدنی

بنا بر قول مشهور، شرط کردن سهمی از سود برای اجنبی (غیر مالک و عامل) در عقد مضاربه باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنا بر قول مشهور، شرط کردن سهمی از سود برای اجنبی (غیر مالک و عامل) در عقد مضاربه باطل است. شاخه: تجارت

اگر پدر با مشارکت اجنبی فرزند خود را بکشد، ولىّ مقتول تنها می‌تواند اجنبی را قصاص کند و در صورت قصاص اجنبی، پدر باید نصف دیه اجنبی را به ولیّ او بدهد و در صورت قصاص نشدن اجنبی، باید آن نصف را به ولىّ مقتول بپردازد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر پدر با مشارکت اجنبی فرزند خود را بکشد، ولی مقتول تنها می‌تواند اجنبی را قصاص کند و در صورت قصاص اجنبی، پدر باید نصف دیه اجنبی را به ولی او بدهد و در صورت قصاص نشدن اجنبی، باید آن نصف را به ولی مقتول بپردازد. شاخه: کیفری

باردار کردن زن با نطفه مراد اجنبی حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): باردار کردن زن با نطفه مرد اجنبی حرام است. شاخه: خانواده

بر اجنبی در صورت تصرف در مال مانند فروختن یا‌ اجاره دادن، عنوان فضولی اطلاق می‌شود و صحّت آن، منوط به اجازه مالک یا کسی است که به منزله مالک باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بر اجنبی در صورت تصرف در مال مانند فروختن یا اجاره دادن، عنوان فضولی اطلاق می‌شود و صحت آن، منوط به اجازه مالک یا کسی است که به منزله مالک باشد. شاخه: اموال و مالکیت

اگر شریک سهم خود از مال مشترک را به اجنبی بفروشد، حق شفعه برای شریک او ثابت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر شریک سهم خود از مال مشترک را به اجنبی بفروشد، حق شفعه برای شریک او ثابت می‌شود. شاخه: اموال و مالکیت

اجنبی می‌تواند بدهی شخص بدهکار را به طور مجّانی- حتی بدون اجازۀ وی- به طلبکار بپردازد که در این صورت، ذمّه مدیون بری می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اجنبی می‌تواند بدهی شخص بدهکار را به طور مجانی- حتی بدون اجازه وی- به طلبکار بپردازد که در این صورت، ذمه مدیون بری می‌شود. شاخه: مدنی