نکتهٔ فقهی: دیدگاه اهل سنت در مورد بازی با آلات قمار بدون قرارداد بردوباخت (لعب)

لعب یا بازی ، هرگونه فعالیتی به قصد سرگرمی و مشغولیت است که انگیزه آن دست یافتن به فایده، محصول یا نتیجه ای بخصوص نباشد. در جهان اسلام ، بازی یکی از مفاهیم اساسی با دلالتهای متعدّد ضمنی و بسیار وسیع جامعه شناسی و روانشناسی است. در این مقاله تنها می توان به بعضی از جنبه های مهم آن پرداخت: الف . واژة بازی ب . بازی در تمدن اسلامی و مباحث دینی مربوط به آن. (برای آشنایی با بازی های ایرانی به مقاله بازی ایرانی مراجعه نمایید.)

«بازی» در لغت بیش‌تر به معنای سرگرمی، تفریح و مشغولیت است. «بازی» در فارسی میانه «وازیگ» است که از ریشه ایرانی باستان «واز»، به معنای جنبیدن و پریدن آمده است. «وزیدن» (به معنای دمیدن، جنبیدن و پریدن) و «وازیدن» (به همان معانی و همچنین بازی کردن) در فارسی میانه و «باختن» و «بازیدن» (به معنای بازی کردن و ورزیدن) در فارسی دری، از همین ریشه است. در زبان عربی معادل این واژه کلمات «لَعِبْ، لِعبْ، لَعبْ»، در زبان ترکی «اُیون» و در زبان اردو «کِهیْلْ» است که در معانی بسیار وسیع به کار رفته است.

خصیصه بازی که در بسیاری از فعالیتهای بشری مانند رقص ، نمایش ، موسیقی و جز آن‌ها وجود دارد، و نیز بازیهای آیینی که بازمانده آداب برانگیخته از مذهب در دوران قبل از اسلام است، مناسبتی با بحث ما ندارد، و فقط گهگاه از آن یاد می‌شود؛ کما این‌که مثلاً به آداب سال نو یا به یکی از مراسم مذهبی ایرانیان که بر روی اَلاّ کلنگ انجام می‌گرفته اشاره شده است. در مقاله حاضر تأکید بر بازیهای کودکان است؛ ولی در جهان اسلام نیز، مانند دیگر جاها، بازیهای کودکان بوضوح از بازیهای بزرگسالان مجزّا نشده است و تمایزی گونه شناختی وجود ندارد؛ تنها تفاوت گاهی در برخی از وسایل بازی دیده می‌شود. مظاهر گوناگون و غریزه بازی در بشر و انواع مختلف بازیها، در جهان اسلام پرورش یافت. استفاده مستمر از استعاره های مبتنی بر ترکیبات «لَعَبَ» (بازی کرد)، شاهد دوام این مفهوم است. ۲. ۱ - اعتراضات شدید مذهبی نسبت به بازی نقش عظیم «بازی» در حیات مسلمانان، بدین سبب که با اعتراضات شدید مذهبی روبرو بوده است، بسیار جالبتر جلوه می‌کند. این اعتراضات بر نگرش مسلمانان نسبت به بازی عمیقاً تأثیر نهاده است، و شکی نیست که محدودیت اطلاعات ما درباره بازیها متأثر از همین امر است. در قرآن به «لَعِب» (و «لَهْو» = هوسرانی)، بخصوص به عنوان مظهر بسیار گمراه کننده ای از بی توجهی بشر به رسالت واقعی خود در این دنیا، که تلاش برای نیل به رستگاری در آن دنیاست، اشاره شده است. این اندیشه که کار مداوم و بدون هیچگونه تفریح، ذهن بزرگترین و مخلصترینِ افراد را نیز کُند می‌کند، بی شباهت به رأی آناکارسیس نیست که می‌گفت بازی کردن تنها در صورتی مجاز است که بر توانایی انسان برای پرداختن به امور جدی بیفزاید. بنابراین، تفریح مختصر قابل چشم پوشی است، ولی بعید می‌نماید که مؤلفان راوی گفته‌هایی از این قبیل در تعبیر خود از تفریح، بازیهای ساده را نیز در مدِّنظر داشته باشند. مصلحت دنیوی ایجاب می‌کرد که حکام را از افراط در فعالیتهای تفریحی برحذر دارند. در واقع، در اسلام «بازی» از حقوق انحصاری کودکان شمرده می‌شد، و گاه زنان را نیز در این مورد به ایشان می‌افزودند. گاهی به گفته‌هایی از این نوع برمی خوریم که بی اعتنایی کودک به بازی، نویدبخش عظمت او در آینده است. ذکر کودکان غالباً به طور طبیعی با اشاره به بازی همراه است. گفته شده است که عباس ، عموی پیغمبر، در زمان کودکی «قُلَه» بازی می‌کرده است. این بازی که در شعر دوران جاهلیت بدان اشاره شده بدین صورت وصف شده که دو تکه چوب در آن به کار می‌رفته است، که طول یکی دو برابر دیگری بوده، و با یکی از آن دو («مِقْلاء») به دیگری می‌زده اند. به طور خلاصه، عروسک از آن جهت که به دختران کوچک می‌آموخت که مادران شایسته ای باشند، دارای ارزش آموزشی بود و معمولاً با اکراه بسیار مجاز شمرده می‌شد. تعارض آشکار تحریمِ صورت سازی با تجویز عروسک، هر چند که غالباً تقلید واقعگرایانه از موجودات زنده نبود، به نحوی حل وفصل نشد که رضایت همگان را جلب کند. نسبت این امر به بت پرستی فقط به شیوه ای آمیخته با تردید ذکر می‌شد. چنانکه قول اسباب بازیهای دیگری، مانند چوبِچوگان، به کودکان داده می‌شد تا آن‌ها را به درس خواندن تشویق کنند. برخی از اسباب بازیهای عایشه به شکل اسبهای بالدار بود، یا خود طفل در عالم خیال آن‌ها را چنین می‌دید، و بالها از پارچه کهنه ساخته شده بود. ۲. ۳ - اشاره به بازی در کتب لغویان اسامی بسیاری از بازیها بدین عنوان که از نظر لغویان جالب اند، یا به دلیل شکلهای نامأنوس یا پیوندهای ادبی آن‌ها فهرست شده است. و نیز اشاره‌هایی نیز به چیزهایی مانند «دِحِنْدِحْ»، «دِرْکِلَه»، «دَعْلَجَه» (بازی دویدن و ؟ گرفتن)، یا گذاشتن «فِجْرِم» در «اُوَقْ». گاهی نام بازیها به صورت ترکیبی از اسمها یا جمله هاست؛ چنانکه انتظار می‌رود، نام بازیها در طول زمان تغییر می‌کند، به طوری که نامهایی که هید از قرن یازدهم به دست داده است و حتی بیش از آنها، نامهای دوران اخیر (مثلاً تالکویست، یا ریتر) تقریباً همگی، صرف نظر از تفاوتهای محلی، با نامهایی که از منابع قدیم می‌شناسیم متفاوت است. البته این امر منحصر به لغویان مسلمان نیست و جنبه جهانی دارد؛ چرا که ارضای غریزه بازی مستلزم قواعد پیچیده و فرّاری است که وصف کامل آن مشکل است. ابهام در تعبیر نیز همواره وجود دارد. بازی حلقه («خاتَم») تردستان و شعبده بازان قطعاً، همان بازی حدس و گمانی است که روبر وصف کرده است، ولی شامل همه بازیهایی نیست که بدین نام خوانده می‌شوند. همان طوری که ریتر اشاره کرده است، بازی معاصر موسوم به «بِلْبِلْ» را می‌توان برگرفته از بازی «قُلَه» قدیم دانست، ولی برای درک این مطلب که این وابستگی، اگر واقعاً وجود داشته باشد، تا چه حد درباره جزئیات صادق است راهی نمی‌شناسیم. ۲. ۴ - برخی از انواع بازی ۱) بازیهای حدس و گمان، مانند «خَریج»؛ ۴) «بازی» با حیواناتی مانند پرندگان کوچک، کبوتر ، سگ ، یا خزندگان، چه به صورت تفریحی ساده یا به صورت قمار ، مسابقه ، و ورزش رزمی . از آن‌جا که بیش‌تر بازیهای کودکان متضمن پاداش برای برنده و جریمه برای بازنده است عامل قمار در آن وارد می‌شود. این امر بر نگرانیهای مولود از مفهوم بازی‌ به‌طور کلی و مسئله صورت سازی در مورد عروسک مزید شد و فقها را نسبت به مشروعیت خرید و فروش اسباب بازی دچار تردید کرد. این نگرانی، همراه با اوضاع اقتصادی حاکم، احتمالاً باعث شد که اسباب بازیهای کودکان بیش‌تر ساده و بی دوام باشند. منبع: ج۱، ص۲۱۶، چاپ Sachau، لایپزیک ۱۸۷۸، ۱۹۲۳ · ج۳، ص۷۹، قاهره ۱۳۲۳ ـ ۱۳۲۵ · ج۲، ص۱۵۱، چاپ محمدباقر محمودی، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴ · ج۳، ص۶۳، قاهره ۱۳۵۲ · ج۱، ص۳۶۰، چاپ مجتبی مینوی، ویسبادن ۱۹۵۷ـ۱۹۵۸ · سوره کهف:آیه ۷۴ · ج۱، ص۲۳۲، قاهره ۱۳۷۸ـ۱۳۸۳ · سوره یوسف:آیه ۱۲، تنها اشاره قرآن به «بازی کردن » که از نظر اخلاقی خنثی است · ج۱، ص۴۰۶، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷ · ج۴، ص۴۷۶ · ج۱، ص۸۱، کویت ۱۹۶۲ · ج۱، ص۵۲، قاهره · ذیل «ل ـ ع ـ ب»، لیدن ۱۹۳۶ـ۱۹۶۹ · ج۱۳، ص۱۴۳ به بعد، قاهره ۱۳۷۸ـ۱۳۸۳ · ذیل «عِهن»، لیدن ۱۹۳۶ـ۱۹۶۹ · ج۱، ص۷۰، نسخه خطی کتابخانه بادلیان، ش ۵۱۸ · ج۲، ص۲۴۵، قاهره ۱۳۵۲ · ج ۲، ص ۶۰، قاهره ۱۳۵۲ · ج۱، ص۷۱۸-۷۲۴، دمشق ۱۳۸۹ـ۱۳۹۰ · ج۲، ص۳۱۵، قاهره ۱۳۷۳ · ج۲، ص۴ به بعد، قاهره ۱۳۷۳ · ابوالقاسم بن احمد سماوی، عیون الحقائق و کشف الطرائق، فصل ۱۱ · ج۳، ص۵۳، قاهره ۱۳۵۲ · ج۲، ص۲۸، قاهره ۱۳۲۳ ـ ۱۳۲۵

این مطالب بیش از همه در مبحث قرارداد مسابقه بر سر سوارکاری و تیراندازی و در مبحث شهادات ، به مناسبت بررسی شرایط قبول شهادت و نشانه های عدل و فسق و همچنین در متون متأخر فقهی شیعه ، در مبحث تجارت ، به مناسبت درآمد حاصل از برد و باخت ( قِمار ، مَیْسر ) آمده است. برخی مؤلفان در باب « اشربه » ( نوشیدنیها )، شماری از مسایل بازی را مطرح کرده اند؛ در قرآن نیز «لعب» غالباً با همین جنبه منفی به کار است. می توان دریافت که مفهوم متبادر به ذهن از واژه «لعب» و اشتقاقات آن، اغلب کارهای غیر جدی و سرگرم کننده بوده است. البته اگر به گفته برخی مفسّران « استباق » مصداق «لعب» باشد، می توان این رأی را پذیرفت که سرگرم کردن، غیر جدی بودن و از یاد خدا بازداشتن، در معنای اصلی واژه وجود ندارد. البته این احتمال نیز هست که کاربرد «لعب» برای استباق، مجاز می‌باشد؛ بخصوص که در حدیث نیز واژه لعب برای بازیهای ورزشی و رزمی به کار نرفته است، همچنانکه اخوینی بخاری در اثر مهمّ طبّی خود، بازیهای ورزشی را با عنوان «الریاضه» آورده است. منبع: ج۸، ص۶۵۱ و بعد، بیروت · ج۲، ص۳۲۶ـ۳۲۷، بیروت ۱۳۷۹/۱۹۵۹ · ج۳، ص۲۱۰-۲۱۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج ۳، ص ۵۷۱-۵۷۳، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴ · ج۵، ص۱۲۲-۱۲۴، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۱ · ج۶، ص۴۳۵-۴۳۷، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۱ · ج۴، ص۲۶۰-۲۶۱، لبنان ۱۹۸۰ـ۱۹۸۳ · ج ۲، ص ۳۰۳-۳۰۴، قاهره ۱۳۵۲ · ج۷۶، ص۲۲۸-۲۳۸، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۷۰، ص۱۵۴-۱۵۸، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ابن منظور، لسان العرب، ذیل واژه «لعب» · سوره انبیاء:آیه ۱۶ و ۵۵ · ذیل آیه، بیروت ۱۴۰۰/۱۹۸۰ـ ۱۴۰۳/۱۹۸۳

بازیها را از نظر فقهی می‌توان در چهار گروه دسته بندی کرد: ۱) بازی با ابزارهای رایج و چه بسا با منشأ قماری، به همراه قرارداد بردوباخت (مَعَ الْمُراهَنه، مَعَ الرَّهن)؛ ۲) بازی با همان ابزارها بدون قرارداد برد و باخت؛ ۳) بازی با ابزارهای غیر قماری یا بدون ابزار خاص همراه با قرارداد برد و باخت؛ ۴) بازی غیرقماری بدون قرارداد بردوباخت. ۴. ۱ - حرمت بازی با ابزار رایج قمار به همراه قرارداد بردوباخت حرمت بازیهای گروه یک و خروج مرتکب آن‌ها از عدالت ، مورد اتفاق فقهای همه مذاهب و به تعبیر برخی، از ضروریات شرع اسلام است. تعبیر صریح قرآن در آیه ۹۲ و ۹۳ مائده (اِنَّماالْخمُر والْمَیْسِرُ. . . رِجسٌ، مِنْ عَمَلِ الشَّیطانِ فَاجْتَنِبوه) و مضامین احادیث، ابهامی در این حکم باقی نمی‌گذارد. اغلب فقها ب. ت. ب. احادیث، حضور در محل برگزاری اینگونه بازیها و حتی سلام کردن بر بازی کنندگان را جایز نشمرده و بر حرمت استفاده از مالِ حاصل از این بازیها، ولو در بازی کودکان، تصریح کرده اند. در کتابهای فقهی، همچنانکه در متون حدیث، نام شماری از بازیهای قماری و غیر آن آمده است؛ از جمله شطرنج، نرد، اربعه عشر، جرّه، بُقَّیری '، اللّعب بالکعاب (قاب بازی)، اللَّعب بالجوز (گردو بازی که بیش‌تر بازی کودکان بوده است)، لُعبه الامیر، لُعبه الشَّبیب، لُعبه الثلاث، سُدَّر، اللّعب بالمَداحی، صولجان ۴. ۲ - حرمت بازی با قرارداد بردوباخت بازیهای گروه سوم نیز از آنرو که مشمول نهی صریح قرآن و حدیث هستند، تحریم شده اند. از این قبیل است قرارداد برد و باخت در کُشتی، پرش، پرتاب سنگ با دست یا فلاخن، پرتاب گلوله و جز آن. او حتی احتمال داده است که اگر بازنده مبلغ مقرر را با طیب نفس بپردازد، برنده می‌تواند آن را به عنوان «وفای به عهد» (از بازنده) بپذیرد؛ هرچند اصل قرارداد شرعاً باطل بوده است. برخی فقهای اهل سنّت نیز فقط صورت خاصّی از قرارداد برد و باخت را مشمول حکم تحریم قمار می‌دانند. از نظر آنان، قمار آن است که حتماً طرف برنده مالی را به دست آورد و طرف بازنده مالی را از دست بدهد. در غیر این صورت (مثلاً فقط یکی از دو طرف، بر فرض باختنِ بازی، پرداخت مبلغی را متعهد شود)، با وجود عدم صحت قرارداد، برنده نمی‌تواند در مال حاصل تصرف کند، اما این نوع بازی حرام نیست و بازی کننده را نمی‌توان فاسق خواند. همه فقها، قرارداد برد و باخت را در تیراندازی و سوارکاری و احیاناً در یکی دو مورد دیگر (به نظر برخی از فقها)، به استناد چند حدیث مشهور ، جایز و درست دانسته اند. اغلب فقهای امامیه به حرمت فتوا داده‌اند و حتّی برخی تصریح کرده‌اند که بازی با این ابزار، حتی به قصد کسب مهارت (قصد به الحَذْق)، جایز نیست. این فتوا، گذشته از اتفاق رأیی که به آن اشاره شد، به استناد احادیث فراوانی است که در آن‌ها بازی با آلات قمار مطلقاً نهی شده یا در آن‌ها تعبیراتی به کار رفته که فقط با حرام بودن آن بازیها تناسب دارد؛ از جمله حدیثی که بازی شطرنج را در حکم شرک ورزیدن به خدا می‌داند، یا حدیثی که این ابزارها را در شمار مصداقهای باطل (در برابر حق) می شناساند و یا حدیثی که پرداختن به لهو و لعب را از ساحَت مؤمن دور می‌داند. برخی از این احادیث نکات اخلاقی را مطرح کرده‌اند و بر بیش‌تر از کراهت دلالت ندارند، و برخی دیگر به سبب ضعف روایت ، قابل استناد فقهی نیستند. البته چنان‌که اشاره شد، اتفاق نظر فقها موجب شده است که اینگونه مناقشات، در اصل حکم تغییری ندهند؛ هرچند در این‌که ارتکاب این بازی گناه صغیره یا کبیره است ـ که در صورت اوّل فقط اصرار و تکرار آن موجب زوال ملکه عدالت می‌شود ـ برخی فقها نکاتی را مطرح کرده اند. این نکته نیز که ممکن است برخی از ابزارهای قماری با گذشت زمان تغییر عنوان دهند و در غیرقمار رواج یابند، شایان تأمّل است؛ زیرا در این صورت، مشمول حکم حرمت بازی با ابزارهای قماری نمی‌شوند. گروه نخست بازی شطرنج را مکروه و دو بازی دیگر را حرام و موجب فسق می‌دانند و، البته می‌افزایند که اگر پرداختن به این بازی سبب ترک عمدی نماز بدفعات شود، به زوال عدالت و بالتَّبَع ردّ شهادتِ فرد می‌انجامد. همچنین اگر کسی در معبر مردم شطرنج بازی کند، یا به هنگام بازی کلمات ناروا و سخیف بر زبان آورد و یا سراسر روز را به این بازی بپردازد (اِشْتَغَلَ باللَّیْلِ والنّهار)، به سبب ترک مروّت ، از عدالت خارج می‌شود و شهادتش پذیرفته نخواهد بود. مهمترین دلیل این گروه بر حرام نبودن شطرنج، علاوه بر قول چند تن از صحابه و تابعین ، آن است که شطرنج، برخلاف نرد و اربعه عشر، بر فکر و تدبیر مبتنی است و بازی کننده روش تدبیر در جنگ را می‌آموزد و از این جهت شطرنج به بازی با ابزارهای جنگی (اللَّعْبُ بالْحِراب) شباهت دارد و نیز ممکن است موجب تقویت ذهن (تشحیذُ الخواطر) شود. دیگر فقهای اهل سنّت با استناد به حدیث و اقوال صحابه، از جمله سخن حضرت علی علیه السّلام که آن را صائب ‌ترین نظر شمرده اند، جانب حرمت را گرفته اند اما غالباً بر این نظرند که اینگونه بازی، فقط در صورت تکرار و مداومت، به پذیرفته نشدن شهادت فرد می‌انجامد. ۴. ۵ - دیدگاه اهل سنت در مورد بازی غیرقماری بدون قرارداد بردوباخت درباره بازی بدون ابزارهای قماری، به صورت مسابقه بی برد و باخت یا بازیهای فردی، در برخی از متون فقهیِ اهل سنّت نکاتی مطرح شده است. مسابقه های بدون برد و باخت، از قبیل دو، کُشتی، قایق سواری و وزنه برداری، و همچنین بازیهای بدون برد و باخت را، اگر متضمّن ضرر به دیگران و ترک واجب نباشد، جایز دانسته است. با اینهمه از تعبیرات برخی فقها چنین برمی آید که رأی به حرمت و دستِ کم کراهت را ترجیح می‌دهند؛ هرچند که از سیاق عبارت او می‌توان احتمال داد که مراد او فقط بازی با ابزارهای قماری بوده است. گذشته از این، به تصریح برخی، بازیهای متضمّن لهو ، و گذراندن بیفایده وقت مکروه است، چنانکه شافعیانِ قایل به جواز بازی شطرنج نیز از همین دیدگاه آن را مکروه خوانده اند. همچنین درباره برخی بازیها، از جمله کبوتربازی ، از آنرو که غالباً با کارهای ناروا همراه است، فتوا به حرمت و پذیرفته نشدن شهادت کبوترباز داده اند؛ و البته یادآوری کرده‌اند که نگهداری و پرواز دادن پرندگان اگر به قصد تربیت آن‌ها برای نامه بری و کارهای دیگر باشد، جایز است. هرچند غالباً تحریم مطلق بازی را رد کرده اند. او علاوه بر اجماع ، به حدیث مشهور لاسَبقَ الاّ فی خُفٍّ اَوْ حافرٍ او نَصْلٍ که فقط مسابقه در سوارکاری و تیراندازی را جایز می‌داند استدلال کرده که هر دو مورد مناقشه فقها قرار گرفته است: ادّعای اجماع از آن جهت که ناشی از دلایل دیگر است و استدلال بر حدیث از آن جهت که اجمال دارد؛ مانند روایاتی که در آن‌ها برخی بازیهای قماری به استناد «باطل» و «لعب» (بازی) بودن، تحریم شده، یا روایاتی که امام بر محبوب نبودن بازی تصریح کرده است یا روایات متضمّن نهی از قمار حتی اگر مسابقه بی برد و باخت باشد. شماری از فقها ضمن مناقشه نسبت به این استدلالها، تصریح کرده‌اند که بر بسیاری از مسابقه‌ها مانند شنا ، کُشتی و مشاعره غرض عقلایی تعلق می‌گیرد و نیز وجود سیره قطعی بین مؤمنان خود بهترین نشانه جواز این گونه مسابقه هاست. گذشته از اینها، برخی در استدلال بر حرمت بازی (لعب)، به حرمت لهو نیز استناد کرده اند. به گفته فقها قبول این دلیل متوقف بر دو مقدمه است: اثبات حرمت لهو، و هم معنا بودن دو واژه لهو و لعب، حال آن‌که در هر دو امر، خصوصاً در ترادف لهو و لعب تردید است. هرچند احتمال می‌رود که این حکم به سبب آثار نامطلوب بازی مانند زخمی شدن بازیکنان، باشد. همچنین از حدیث امام کاظم علیه السّلام که کُشتی گرفتن را برای مُحْرم، از آنرو که ممکن است به جراحت بینجامد، جایز نمی‌داند، می توان بر جواز کشتی گرفتن در حال عادی استدلال کرد. سفارش به فراگیری برخی بازیها نیز شاهد دیگری بر این رأی است؛ مثلاً در احادیث، یکی از حقوق اخلاقی پسر بر پدر این است که پدر او را شنا بیاموزد. به تصریح بیش‌تر فقها، حکمت جواز مسابقه سوارکاری و تیراندازی، سودمندی آن در جنگ و رویارویی با دشمنان بوده است که می‌تواند قرینه ای بر جواز بازیهای مفید و دارای غرض عقلایی هم باشد. منبع: ج۱، ص۴۷-۴۹، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵ · ج۲، ص۳۲۶، بیروت ۱۳۷۹/۱۹۵۹ · ج۲۲، ص۱۱۱، بیروت ۱۹۸۱ · ج۲۲، ص۱۱۰: وَلا' فرقَ فی ذلک بَیْنَ مُقامَرَهالاطفالِ وَ غَیْرهم، بیروت ۱۹۸۱ · ابن منظور، لسان العرب، ذیل واژه · ج۹، ص۱۷۰، بیروت: کلُّ لَعبٍ فیه قِمارٌ فَهُوَ مُحرَّمٌ اَیَّ لعبٍ کان = هر بازی که در آن برد و باخت باشد، حرام است · ج۲۲، ص۱۰۹، بیروت ۱۹۸۱ · ج۱، ص۴۸، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵ · ج۴، ص۱۲۸، نجف ۱۳۸۹/۱۹۶۹ · ج۶، ص۴۳۷، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۱ · ج۷۶، ص۲۳۳، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۶، ص۴۳۶، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۱ · ج۷۶، ص۲۳۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۱، ص۴۸-۴۹، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵ · ج۲، ص۴۳۰، قم ۱۴۰۴ · ج۲، ص۳۲۶-۳۲۷، بیروت ۱۳۷۹/۱۹۵۹ · ابواسحاق شیرازی: فِاَّن الْمَعَولَ فیهِ علی ' رأیِهِ · ج۹، ص۱۷۱-۱۷۲، بیروت · ج۳، ص۵۷۳، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴ · ج۹، ص۱۷۰ـ۱۷۲، بیروت · ج۹، ص۱۷۰، بیروت · ج۸، ص۶۵۱، بیروت · ج۳، ص۵۷۱ و ۵۷۵، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴ · ج۲، ص۳۰۳-۳۰۴، قاهره ۱۳۵۲ · ج۱۶، ص۱۳۱، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶ · ج۱۷، ص۵۷۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴ـ۱۴۰۷/۱۹۸۷ · ج۳، ص۵۷۱، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴ · ج۲، ص۳۰۲-۳۰۳، قاهره ۱۳۵۲ · ج۱، ص۵۳ـ۵۴، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵ · ج۲، ص۱۲۴، کتاب السرائر، قم ۱۴۱۰ـ۱۴۱۱ · ج۱، ص۵۳، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵ · ج۱، ص۴۹ و ۵۴، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵ · ج۵، ص۴۸۵۰، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۱ · ج۱، ص۴۹، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵ · ج۱۰، ص۲۷۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۲۸، ص۲۲۰-۲۲۲، بیروت ۱۹۸۱ · ج۱، ص۵۴، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵ · ج۲، ص۱۶، قم ۱۴۰۵ · ذیل «دَحْو»، چاپ محمودمحمد طناحی و طاهراحمد زاوی، قاهره ۱۳۸۳/۱۹۶۳ · ج۲۲، ص۳۵۵، قم ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش · ج۴، ص۳۶۷، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۱ · ج۱۵، ص۱۹۹، چاپ عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۲، ص۲۳۵، نجف ۱۳۸۹/۱۹۶۹

در حدیث، از بازی با تعبیراتی منفی یاد شده است، از جمله اینکه: انسان مؤمن سرگرم بازی نمی‌شود (إنّ المؤمِنَ لَمَشْغُولٌ عن اللَّعب). مثلاً اخته کردن چهارپایان و پرورش دادن آن‌ها برای جنگ با یکدیگر یا رفتن به شکار فقط به انگیزه لذت جویی (نه کسب روزی) که طبعاً به سنگدلی می‌انجامد. ظاهراً فقها نیز با نظر به اینگونه بازیها و آثار آن‌ها بوده است که در مواردی بازی را حرام، و اغلب مکروه شمرده اند. منبع: ج۷۶، ص۲۳۰ـ۲۳۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۱۰۰، ص۱۹۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۱، ص۵۴، چاپ طاهر خوشنویس، تبریز ۱۳۷۵

حرمت بازی با ابزار رایج قمار به همراه قرارداد بردوباخت — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بازی با ابزارهایی که معمولاً برای قمار استفاده می‌شوند، در صورتی که همراه با قرارداد بردوباخت باشد، حرام است. شاخه: کیفری

دیدگاه فقهای امامیّه در مورد بازی با آلات قمار بدون قرارداد بردوباخت — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فقهای امامیه در مورد بازی با آلات قمار بدون قرارداد بردوباخت، دیدگاه‌های خاص خود را دارند که در متن به آن اشاره شده است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

دیدگاه اهل سنت در مورد بازی غیرقماری بدون قرارداد بردوباخت — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اهل سنت در مورد بازی‌های غیرقماری که بدون قرارداد بردوباخت انجام می‌شوند، دیدگاه‌های خاص خود را دارند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

دیدگاه فقهای امامیّه در مورد بازی غیرقماری بدون قرارداد بردوباخت — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فقهای امامیه در مورد بازی‌های غیرقماری که بدون قرارداد بردوباخت انجام می‌شوند، دیدگاه‌های خاص خود را دارند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)