نکتهٔ فقهی: رابطه اصلاح و انقلاب (انقلاب در قرآن)

این نوشتار در پی بررسی گونه شناسی مفهوم و کاربرد واژه اصلاح در قرآن کریم ، روش‌ها و تاکتیک‌های اصلاح فرد و جامعه از منظر وحیانی، و نیز بررسی رابطه اصلاح و انقلاب است. از منظر قرآن کریم، اصلاح، شالوده حرکت سالم سازی فضای زیست آدمی است و در جریان اصلاحی پیامبران ریشه دارد.

اصلاحات به مفهوم ایجاد تغییرات تدریجی، جزء به جزء و مسالمت آمیز و از همه مهمتر ارادی و بر اساس برنامه ریزی است، حال آن که انقلاب به معنای تحولات پرشتاب، فراگیر، با روش‌های خشن و غالبا غیرقابل کنترل و پیش بینی است. تا پیش از جنگ سرد و فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم، اصلاح و اصلاح طلبی از سوی روشنفکران چپ گرا و انقلابی مفهوم مذموم و مترادف با سازشکاری به قصد پیش گیری از وقوع انقلاب تلقی می‌شد، اما از آغاز دهه ۱۹۹۰ به این سو، همچنان که سوسیالیزم هم به عنوان یک نظریه و هم به عنوان روش اداره جامعه در عمل، در برابر فراگیری جهانی لیبرال دموکراسی و سایر عوامل داخلی دیگر، به حاشیه رانده شد، انقلاب و انقلابی گری نیز حتی از سوی انقلابیون پیشین بار معنایی منفی به خود گرفت. برخی معتقدند طرح مساله اصلاحات در ایران، نشانه بازگشت و عدول از انقلاب است و جنبش اصلاحی امروز را در تقابل با انقلاب ۵۷ تحلیل می‌کنند و از آن نوعی برداشت تجدید نظر طلبانه را اراده می‌کنند. آموزه‌های قرآنی در این زمینه، به همسویی انقلاب و اصلاح نظر دارد. این مقاله در راستای نشان دادن این همسویی و عدم تقابل است و بر اثبات خاستگاه و همچنین جایگاه انقلاب و اصلاح در آموزه‌های قرآنی می‌پردازد. درک همسویی اصلاح و انقلاب از منظر قرآن کریم، به مثابه یک رویکرد نظری در این مقاله مطلوب بوده است و از سوی دیگر، می‌تواند به تحلیل واقعیات امروز جامعه ایران در عرصه عملی نیز کمک کند. بنابراین و بر اساس این رویکرد قرآنی به مقوله اصلاح و انقلاب بر خلاف باور همه کسانی که امروز اصلاح را در برابر انقلاب قرار می‌دهند، انقلاب بهمن ۵۷ و اصلاحات آغاز شده در ایران از دهه هفتاد به بعد، به صورت رشته‌های محکمی به هم پیوند خورده‌اند.

«اصلاح» کلمه‌ای عربی و از ریشه « صلح » است و به دو معنا به کار می‌رود: یکی از ماده «صلح» و دیگری از ماده «صلاح» است. اصلاح از ماده صلح به معنای آشتی دادن، رفع اختلاف و دعوا و مشاجره بین دو فرد یا دو گروه است. ۳. ۲ - ارزش اصلاح در کلام پیامبر حضرت علی علیه‌السّلام به نقل از پیامبر اکرم آن را والاتر از یک سال نماز و روزه ذکر می‌کنند: «... و صلاح ذات بینکم فانی سمعت جدکما صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم یقول صلاح ذات البین افضل من عامة الصلاة و الصیام». ۳. ۳ - اصلاح در روابط مؤمنان «انما المؤمنون اخوة فاصلحوا بین اخویکم واتقوا الله لعلکم ترحمون» حوزه صلاح ذات البین و برقراری آشتی میان مؤمنان در این آیه مورد توجه قرار می‌گیرد و ضمن اعلام برادری مؤمنان بر رفع اختلاف میان آنان توصیه دارد و به نحوی آشتی میان مؤمنان را نیز از اسباب لطف و رحمت الهی به آنان ذکر کرده است. «وان طائفتان من المؤمنین اقتتلوا فاصلحوا بینهما فان بغت احداهما علی الاخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفیء الی امر الله فان فاءت فاصلحوا بینهما بالعدل واقسطوا ان الله یحب المقسطین» هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به ستیزه برخاستند میان آن‌ها آشتی برقرار کنید و در صورتی که یکی از این دو گروه بر ادامه ستیزه اصرار ورزد با آن پیکار کنید تا به حکم خدا (آشتی) گردن نهد و اگر چنین نمود میان آنان را آشتی دهید و به عدالت حکم نمایید. «ولا تجعلوا الله عرضة لایمانکم ان تبروا وتتقوا وتصلحوا بین الناس والله سمیع علیم» «فمن خاف من موص جنفا او اثما فاصلح بینهم فلا اثم علیه ان الله غفور رحیم» این دو آیه در باب وصیت است و به اصلاح میان کسانی که در تعدد آنان وصیتی می‌شود، ناظر است. منبع: نساء/سوره۴، آیه۳۵ · نساء/سوره۴، آیه۱۲۸ · انفال/سوره۸، آیه۱ · (تهران: بی ناشر، ۱۳۹۲) نامه ۴۷، ص۹۷۷ · حجرات/سوره۴۹، آیه۱۰ · حجرات/سوره۴۹، آیه۹ · بقره/سوره۲، آیه۲۲۴ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۲

بدین ترتیب عمل صالح یعنی عمل شایسته و صالح و صالحان یعنی افراد شایسته. با این توصیف، اصلاح در برابر افساد قرار می‌گیرد و به معنای انجام دادن کار شایسته یا بر طرف کردن فساد است و به کسی که در صدد است کار شایسته‌ای انجام دهد و فسادها و نقص‌ها و عیب‌ها را بر طرف کند، مصلح و کسی را که در صدد بر هم زدن کارها و ایجاد فساد در جامعه است، مفسد می‌نامند و تعبیر « مفسد فی الارض » نیز از همین مفهوم ناشی شده است.

در فرهنگ لغات نیز اصلاح را به همین معنا آورده‌اند، یعنی «سامان دادن، بهینه ساختن و به نیکی و شایستگی در آوردن» و یا گفته‌اند: «الصلاح استقامة الحال و الاصلاح جعل الشی ء علی الاستقامة؛ صلاح، درست بودن وضعیت چیزی است و اصلاح در وضعیت درست قرار دادن چیزی». بنابراین اصلاح و فساد دو صفت متقابل و متضادند. زوج‌های متضاد، یعنی واژه‌های اعتقادی و اجتماعی که دو به دو در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند و به کمک یکدیگر نیز شناخته می‌شوند، از قبیل توحید و شرک ، ایمان و کفر ، هدایت و ضلالت، عدل و ظلم ، خیر و شر ، طاعت و معصیت ، تقوا و فسوق، استکبار و استضعاف و... که یکی باید نفی شود تا دیگری جامه تحقق بپوشد، اصلاح و فساد از این قبیل است. منبع: راغب اصفهانی، مفردات، ماده صلح · ج۱، ص۷۵ · ج۱۰، ص۱۱۰ · مرتضی مطهری، نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر، ص۶

تقابل این دو صفت در قرآن نیز به صراحت آمده است از جمله در آیات زیر: «ام نجعل الذین آمنوا وعملوا الصالحات کالمفسدین فی الارض آیا ما مؤمنان و شایستگان را در ردیف و همانند تبهکاران و ناشایستگان قرار می‌دهیم؟» «والله یعلم المفسد من المصلح خداوند فساد کننده را از اصلاح کننده باز می‌شناسد.» «الذین یفسدون فی الارض ولا یصلحون آنان که در زمین فساد می‌کنند و اهل شایستگی و کار شایسته کردن نیستند.» این معنای از اصلاح مربوط به آشتی دادن میان دو فرد یا دو گروه از انسان‌ها نیست، کسی که می‌خواهد فسادی را بر طرف کند یا کار شایسته‌ای انجام دهد با فرد خاصی رو به رو نیست. پس این اصلاح -که از ماده صلاح است- دو مصداق دارد: یکی به معنای کار شایسته انجام دادن و دیگری به معنای بر طرف کردن فساد و تبهکاری یا جلوگیری از بزهکاری است و هر دوی این مصداق در قرآن کریم به کار رفته است که نمونه‌هایی را ازاین دو می‌خوانیم: «الا الذین تابوا واصلحوا وبینوا فاولئک اتوب علیهم وانا التواب الرحیم» «الا الذین تابوا واصلحوا واعتصموا بالله واخلصوا دینهم لله فاولئک مع المؤمنین وسوف یؤت الله المؤمنین اجرا عظیما» «واللذان یاتیانها منکم فآذوهما فان تابا واصلحا فاعرضوا عنهما ان الله کان توابا رحیما» «واصلح لی فی ذریتی» «واصلح ولا تتبع سبیل المفسدین» «وان تصلحوا وتتقوا فان الله کان غفورا رحیما» «وکان فی المدینة تسعة رهط یفسدون فی الارض ولا یصلحون» «یصلح لکم اعمالکم ویغفر لکم ذنوبکم ومن یطع الله ورسوله فقد فاز فوزا عظیما» «والذین قتلوا فی سبیل الله فلن یضل اعمالهم سیهدیهم ویصلح بالهم» «فاستجبنا له ووهبنا له یحیی واصلحنا له زوجه...» «الا الاصلاح ما استطعت...» «ولا تفسدوا فی الارض بعد اصلاحها...» «انا لا نضیع اجر المصلحین» «وما ترید ان تکون من المصلحین» «ویسالونک عن الیتامی قل اصلاح لهم خیر» همچنان که ملاحظه می‌شود، در آیات مزبور گاه اصلاح به معنای انجام کار شایسته آمده است. مانند موارد ۱، ۲، ۳، ۶، ۱۳، ۱۴، ۱۵ و گاه به معنای برطرف کردن فساد و تبهکاری و جلوگیری از بزهکاری است، مانند بقیه موارد. ایشان خودبینی را میراث شیطان و سرچشمه‌ تمام مفاسد و هواهای نفسانی و توجه به خود و منیت می‌داند. به باور ایشان یکی از عوامل مهم رشد و گسترش فساد در جامعه، فساد دستگاه حاکم است. همچنین اعمال‌نفوذ صاحبان سرمایه و اجرا نشدن قوانین د. ح. آنان را عامل دیگر گسترش فساد در جامعه شمرده و معتقد است بخش زیادی از مفاسد اجتماعی مانند کاخ‌نشینی از طبقه مرفه به دیگر اقشار سرایت می‌کند افزون‌ بر این عوامل، فقر و مهاجرت از روستاها، محیط فاسد، بیکاری، شکافت طبقاتی از عوامل مهم گسترش فساد، تباهی و عصیان در جامعه است. رواج فساد در هر جامعه‌ای آثار و پیامدهای گوناگون دارد، قرآن کریم فساد و طغیان را مایه هلاکت فرعون و قوم او و اقوامی نظیر عاد و ثمود می‌داند به باور ایشان رواج فساد را در نبود عقلانیت ، مهذب نبودن، فقدان انسانیت و فراهم‌کننده‌ زمینه‌ پرورش افراد تهی از فضایل انسانی و آماده خدمت به بیگانگان می‌داند. فساد و نابودی نسل جوان، غافل شدن از مقدرات کشور و بازماندن از تفکر در امور جدی مملکت، از اهداف مهم دامن زدن و ترویج مفاسد اجتماعی به دست بیگانگان م. ب.. منبع: ص/سوره۳۸، آیه۲۸ · بقره/سوره۲، آیه۲۲۰ · شعراء/سوره۲۶، آیه۱۵۲ · بقره/سوره۲، آیه۱۶۰ · نساء/سوره۴، آیه۱۴۶ · نساء/سوره۴، آیه۱۶ · احقاف/سوره۴۶، آیه۱۵ · اعراف/سوره۷، آیه۱۴۲ · نساء/سوره۴، آیه۱۲۹ · نمل/سوره۲۷، آیه۴۸ · احزاب/سوره۳۳، آیه۷۱ · محمد/سوره۴۷، آیه۴ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۹۰ · هود/سوره۱۱، آیه۸۸ · اعراف/سوره۷، آیه۵۶ · اعراف/سوره۷، آیه۱۷۰ · قصص/سوره۲۸، آیه۱۹ · آداب الصلاة، ص۴۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · صحیفه امام، ج۱۹، ص۱۳۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · صحیفه امام، ج۱۵، ص۳۱۱-۳۱۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · صحیفه امام، ج۷، ص۴۴۵-۴۴۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · دانشنامه امام خمینی، ج۹، ص۴۳۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰

از مجموع آیات قرآنی و آنچه گفته شد چنین بر می‌آید که گاه در قرآن، اصلاح و شایستگی به عمل نسبت داده شده (عمل صالح)، گاه معطوف به خود انسان هاست (صالحین و صالحات)، در مواردی نیز ناظر به روابط میان دو فرد است (اصلاح ذات البین)، گاه ناظر بر روابط خانوادگی و زناشویی است (حکمیت و داوری در رفع اختلاف میان زن و شوهر)، گاهی در مورد اصلاح فرد یعنی خودسازی و سازندگی درونی و مبارزه با هواهای نفسانی و خواسته‌های شیطانی درونی است -که آیات مربوط به تزکیه ، توبه ، تقوا... در این جهت قابل تحلیل است- و گاه در مورد محیط بزرگ تر زیست آدمی یعنی جامعه انسانی به کار رفته که مورد اصلی بحث و بررسی در این مقاله است. بنابراین هر اندازه دامنه فساد وسیع می‌شود، دامنه اصلاح نیز وسیع تر می‌گردد. قرآن کریم با عبارت وسیع «فساد فی الارض» فساد را یک کلی مشکک می‌داند که به تبع آن، اصلاح نیز چنین است.

قرار گرفتن فرد و جامعه در مسیر الهی و طرح و برنامه تکامل خداوندی، محور اصلاحات در اندیشه وحیانی و از جمله قرآن کریم است. با دقت در آموزه‌های قرآن کریم به روشنی در می‌یابیم که در راه تحقق این هدف بلند و متعالی در زندگی انسان‌ها -که مقدمه حیات جاوید اخروی است- یک استراتژی مهم اساسی به نام دعوت وجود دارد و در راه پیگیری این استراتژی از سوی مصلحان حقیقی تاکتیک‌های متعددی نیز پیش بینی و توصیه شده است که اینک این استراتژی و تاکتیک را در خلال آیات قرآنی مرور می‌کنیم. شاید رساترین و شفاف‌ترین آیه‌ای که در آن استراتژی بزرگ دعوت به خیر و اصلاح و تاکتیک‌های مهم آن بیان شده این آیه است: «ادع الی سبیل ربک بالحکمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتی هی احسن...» از فعل امر «ادع» در این آیه به روشنی به دست می‌آید که اراده الهی بر فراخوانی عمومی انسان‌ها به راه خویش که همانا راه صلاح و خیر و عدل و رستگاری است، م. ب. و پیامبر اسلام به عنوان مصلح بزرگ انسان‌ها موظف به انجام دادن این فراخوان گشته است. از این عبارت دانسته می‌شود که برای اصلاح فرد و جامعه، مصلحان موظف به حرکت به سوی جامعه و تلاش برای رفع موانع هدایتند و انتظار کشیدن برای آمدن انسان‌ها به سوی مصلحان و آن گاه آغاز مسؤولیت اصلاح گری در استراتژی اصلاحات قرآنی جایی ندارد؛ از این روست که پیامبر را «طبیب دوار بطبه» می‌نامند. پزشکی که بر بالین بیماران حاضر می‌شود و به معالجه آنان می‌پردازد و این امر یکی از نقاط بسیار مهم در موفقیت مصلحان اجتماعی است. کسانی که در لاک مباحث روشنفکری فرو رفته و با مردم بیگانه‌اند و هر گاه سخن از مردم می‌گویند جز استفاده ابزاری از آنان هدف دیگری ندارند، به تعبیر قرآنی از صف مصلحان خارجند. به تعبیر زیبای قرآن، در موارد متعدد، مصلح حقیقی باید از مردم با مردم و برای مردم باشد، با آنان زندگی کند و دردهای آنان را احساس کند، برای خیر آنان تلاش نماید و از میان خود آنان برخاسته باشد. منبع: نحل/سوره۱۶، آیه۱۲۵

قرآن کریم در این آیه پس از ذکر استراتژی «دعوت» به منظور اصلاح و طرح هدف و آرمان بزرگ آن یعنی «راه خدا»، به ذکر تاکتیک‌های لازم و ابزارهای تحقق آن هدف بلند اشاره می‌کند که به ترتیب عبارتند از: حکمت ، موعظه حسن و جدال احسن. به نظر می‌رسد این سه ابزار که همگی فرهنگی و تبلیغی محسوب می‌شوند. در این دیدگاه قرآنی، مشکلات و موانع اصلاح فرد و جوامع انسانی، جهل یا غفلت انسان‌ها از مسیر درست کمال و رستگاری قلمداد شده است و از این رو جهل زدایی و غفلت زدایی از طریق به کارگیری استدلال و موعظه (به معنای وسیع قرآنی آن) و نیز تبادل اندیشه در فضای باز گفت گو و مفاهمه (جدال احسن) مورد عنایت خداوند سبحان است. زندگی و آیین انبیای بزرگ و از جمله پیامبر گرامی اسلام تماما با استفاده از این ابزارهای فرهنگی و تبلیغی در مسیر هدایت انسان‌های گمراه و دور از حق و حقیقت شکل گرفته است.

قرآن کریم نیز در مرحله نخست، عمده وظایف پیامبران را روشنگری و نصیحت و به عبارتی همان جهل زدایی و غفلت زدایی می‌داند و ویژگی پیامبران را در همین راستا تبیین می‌کند: «وان من امة الا خلا فیها نذیر» «فبعث الله النبیین مبشرین ومنذرین» «وما نرسل المرسلین الا مبشرین ومنذرین» «ولتنذر‌ام القری ومن حولها» از سوی دیگر لازمه توفیق جریان اصلاحی در جامعه، نرمش و ملایمت مصلحان در برخورد با انسان هاست که عمدتا در برخوردهای فردی و هدایت افراد مورد تاکید قرآن است حتی در برخورد با طواغیتی چون فرعون خداوند به هنگام ماموریت دادن به موسی و هارون در برخورد با فرعون به آنان توصیه می‌کند که با فرعون به ملایمت سخن گویند، چه آن که برخوردی خشن و قهر آمیز در ابتدای کار در روند اصلاح مفاسد قطعا تاثیر منفی خواهد داشت: «اذهبا الی فرعون انه طغی فقولا له قولا لینا لعله یتذکر او یخشی» اگر امید اصلاح دارید باید در ابتدا با ملایمت در رفع موانع فساد بکوشید و حتی به پیامبر می‌فرماید: آنچه باعث شده است مؤمنان گرد تو آیند و تو درهدایت انسان‌ها توفیق یابی، اخلاق نیک و ملایمت در رفتار بوده است: «ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک» منبع: فاطر/سوره۳۵، آیه۲۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۱۳ · کهف/سوره۱۸، آیه۵۶ · انعام/سوره۶، آیه۹۲ · طه/سوره۲۰، آیه۴۳- ۴۴ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۵۹

بنابر آنچه گفته شد، از دیدگاه قرآن کریم، اصل در هدایت و اصلاح مفاسد و رفع موانع کمال انسان‌ها، کاربرد روش‌های فرهنگی و روشنگرانه و تبلیغی در یک فرآیند تدریجی و همراه با صبر و حوصله و تحمل است. بنابر این اصل، به کارگیری روش‌های خشونت آمیز در برخورد با مفاسد در حوزه عمومی و خصوصی زندگی انسان‌ها مذموم و نکوهیده شمرده می‌شود؛ اما طبیعی است که دامنه فساد همیشه به یک اندازه نیست و حوزه عمل مفسدان نیز تنها به حوزه فردی و شخصی خود آنان محدود نمی‌شود. این جاست که قرآن کریم در کنار آن اصل مهم، به برخوردهای عملی و حتی قهرآمیز در اصلاح مفاسد نیز توجه دارد. همیشه کار جامعه‌ای که گرفتار مفاسد است با اندرز و نصیحت و هشدار و روش‌های زبانی و حکمت و موعظه به سامان نمی‌شود، قطعا مواردی وجود دارد که تنها راه چاره و البته آخرین راه چاره برخوردهای عملی که ممکن است گاه خشونت آمیز باشد است. راز به کارگیری روش‌های برخورد عملی و قهرآمیز با مفاسد این است که افراد و گروه‌های مفسد در جامعه، به دلیل منافع نامشروع خویش، حاضر به دست برداشتن از اقدامات فساد انگیز خود نیستند و مرتبا خود فساد را گسترش می‌دهند و علاوه بر خود، مسیر جامعه انسانی را دچار اختلال می‌کنند؛ این جا است که راه اصلاح جامعه منوط به حذف این موانع فساد با برخوردهای عملی و قهرآمیز می‌گردد بنابراین کاربرد شیوه اصلاح دیگری متناسب با وضعیت جدید ضروری است. آیات قرآن کریم به صراحت از ضرورت به کارگیری این روش در اصلاح مفاسد تاکید دارد. ۱۱. ۱ - برخورد سخت برای اصلاح دستور به مقاتله با ائمه کفر (برخلاف کفار که در هدایت آنها از روش فرهنگی و تبلیغی باید استفاده کرد) در همین راستا صادر شده است: «فقاتلوا ائمة الکفر انهم لا ایمان لهم» ائمه کفر برخلاف همه موازین و تعهدات انسانی و حقوقی به پایمال کردن مصالح عمومی جامعه پرداخته و جز به مطامع پست خویش، به چیز دیگری نمی‌اندیشند و قطعا در برخورد با چنین مفسدانی، تنها روش‌های خشونت آمیز مؤثر است و تا این موانع فساد از سر راه برداشته نشوند، امید به اصلاح افراد و جامعه سرابی بیش نیست. از این رو ماموریت مهم و خطیر همه پیامبران الهی درافتادن و مبارزه با طواغیت زمان خود بوده است و آیه «اذهب الی فرعون انه طغی» نیز نوید این معنا است که اگر کسانی فکر می‌کنند با حفظ طواغیت و گردنکشان در راس هرم اجتماعی و از طریق اصلاحات آرام و تدریجی می‌توانند کمکی به روند ساماندهی جوامع انسانی نمایند سخت در اشتباه‌اند و آب در هاون می‌کوبند، البته همچنان که پیش تر ذکر شد، در برخورد با چنین انسان‌هایی نیز ابتدا سعی در ارشاد و هدایت است. اما در صورتی که اینان به حرکت اصلاحی و از طریق روش‌های فرهنگی و تبلیغی پاسخ ندهند، تکلیف جامعه‌ای که آنان سعی در اخلال و به فساد کشیدن آن دارند چیست، آیا راه سعادت و هدایت دیگران به خاطر وجود این گونه جرثومه‌های فساد و تباهی، می‌بایست مسدود گردد، چون اینان بر جوامع سلطه دارند دیگر به فکر اصلاح جامعه انسانی نباید بود و باید منتظر ماند تا اینان دست از مفاسد خود بردارند؟! قطعا حرکت اصلاح جامعه به سبب افرادی معدود و سودجو، نمی‌بایست متوقف شود و اگر این افراد مانعند باید با آنان برخورد کرد و از همین جهت خداوند که درباره فرعون به موسی امر نمود تا او را هدایت کند، وقتی حرکت اصلاحی در جامعه را با وجود فرعون متوقف شده و مسدود می‌یابد، با یک حرکت خشن و فیزیکی فرعون را حذف می‌کند: «فاغرقناه ومن معه جمیعا» و حتی جسد مرده او را نیز بر آب باقی می‌گذارد تا از سنت الهی برای آیندگان نیز اخبار کند: «لتکون لمن خلفک آیة» گذشته از طواغیت، افراد و گروه‌هایی نیز که به دعوت اصلاحی پاسخ مثبت ندهند و با آن از در ستیز و نبرد مسلحانه برخیزند به تعبیر قرآن از مفسدین هستند و با آنان نیز باید برخورد قاطع و عملی کرد تا جامعه انسان‌ها از لوث وجود آنان پاک گردد. منبع: توبه/سوره۹، آیه۱۲ · طه/سوره۲۰، آیه۲۴ · اسراء/سوره۱۷، آیه۱۰۳ · یونس/سوره۱۰، آیه۹۲ · توبه/سوره۹، آیه۷۳ · مائده/سوره۵، آیه۳۳ · نور/سوره۲۴، آیه۲

همان طور که در بخش پیشین گذشت، گاهی رفع موانع فساد از جامعه از طریق برخوردهای عملی و بعضا خشن صورت می‌گیرد و قرآن کریم نیز آن را در مواردی خاص توصیه و تجویز می‌کند؛ برای مثال، مبارزه قهرآمیز با ستمکاران و مستکبران توصیه شده است. دقت در دو آیه ذیل، این امر را به درستی بیان می‌کند: «وما لکم لا تقاتلون فی سبیل الله والمستضعفین من الرجال والنساء والولدان الذین یقولون ربنا اخرجنا من هذه القریة الظالم اهلها واجعل لنا من لدنک ولیا واجعل لنا من لدنک نصیرا». «اذن للذین یقاتلون بانهم ظلموا وان الله علی نصرهم لقدیر». در آیه اول نه تنها مبارزه قهرآمیز با مستکبران توصیه و تجویز شده، بلکه کسانی که از این مبارزه روی بر می‌تابند باعبارت «مالکم...» توبیخ و سرزنش شده‌اند. از این نکته استفاده می‌شود که وظیفه همه موحدان، مبارزه و بسیج امکانات مادی و معنوی در مقابله با ستمکاران و روند استکباری در جوامع انسانی در سطوح داخلی و بین المللی است. در آیه دوم ضمن اجازه به مظلومان برای مبارزه با ستمکاران و ظالمان، بر پشتیبانی خداوند از این حرکت‌های قهرآمیز علیه ستم و بی عدالتی تاکید شده است. خواری و خذلان مفسدان و تبهکاران را خداوند به خود نسبت می‌دهد، اما آن را از طریق مردمی پاکباز، انقلابی ممدوح و مطلوب می‌داند. منبع: نساء/سوره۴، آیه۷۵ · حج/سوره۲۲، آیه۳۹ · توبه/سوره۹، آیه۱۴ · تهران: اسلامیه، ص۱۶۱ · هود/سوره۱۱، آیه۸۸ · هود/سوره۱۱، آیه۱۱۷ · علی اصغر حلبی، تاریخ نهضت‌های دینی سیاسی معاصر، (تهران: بهبهانی) ص۱- ۲ · نهج البلاغه، ترجمه و شرح فیض الاسلام خطبه ۱۳۱، ص۴۰۶- ۴۰۷

خود انقلاب بزرگ‌ترین اصلاح است، تداوم اصلاحات در ذات و هویت انقلاب نهفته است... انقلاب که بدون اصلاح امکان ندارد... از اول انقلاب همه آرزو داشتند که اصلاحات به وجود بیاید...(تاسوعای حسینی، ۱۴۲۱، ۲۶ فروردین ۱۳۷۹.) از آنچه در این قسمت با استعانت از آیات قرآن کریم آورده شد استفاده می‌شود که قرآن کریم روش‌های اصلاحی را متنوع و گسترده می‌داند و کار اصلاحی را با استفاده از ابزارهای دوگانه فرهنگی و قهرآمیز به تناسب حوزه فساد، میزان فساد و طبقه مفسدان و آثار و نتایج فساد و با نظر گرفتن زمینه‌های فساد، توصیه و تجویز می‌کند و در این راستا انقلاب در جای خود بهترین شیوه اصلاح جامعه محسوب می‌شود؛ آن جا که روش‌های اصلاح فرهنگی مؤثر واقع نشود و همه راه‌ها بر روی روش‌های مسالمت جویانه اصلاحی بسته و مسدود باشد.

اصلاح از ماده صلح به معنای آشتی دادن، رفع اختلاف و دعوا و مشاجره بین دو فرد یا دو گروه است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصلاح از ماده صلح به معنای آشتی دادن، رفع اختلاف و دعوا و مشاجره بین دو فرد یا دو گروه است و در قرآن کریم به این معنا به کار رفته است. شاخه: خانواده