نکتهٔ فقهی: رابطه مکر با کید و خدعه

مکر معادل نیرنگ و فریب در فارسی م. ب. و به معنای تدبیر برای ضرر رساندن م. ب. و در اصطلاح به معنای پیدا کردن راه‌هایی پنهان برای اذیت رساندن به مردمان است.

مکر در لغت به معنای تدبیر برای ضرر رساندن یا حیله‌گری در نهان آمده؛ یعنی منصرف کردن غیر، از تصمیم خودش به وسیله نیرنگ. معادل "مکر" در زبان فارسی فریب ، نیرگ و... است. منبع: التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌، ج‌۱۱، ص۱۴۳ · لسان العرب‌، ج‌۵، ص۱۸۳ · المفردات فی غریب القرآن‌، ص۷۷۲ · بیجا، ص۸۵۵

لذا رذیله‌ای از رذائل قوه عاقله است و جزء مهلکات بزرگ و زشت‌ترین رذائل به حساب می‌آید که گناه شدید و بزرگی به شمار می‌رود. منبع: جامع السعادات، ص۲۴۶

در علم لغت واژه مکر مترادف با کلماتی مانند کید و خدعه گرفته شده که در معنای پنهان‌کاری مشترک هستند؛ منبع: التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‌۱۱، ص۱۴۳

اما از وجوهی دیگر با هم تفاوت دارند: ۵. ۱ - شدیدتر بودن کید نسبت به مکر کید به معنای سعی و تلاش در ضرر رساندن ب. غ. به صورت حیله کردن معنا شده است. و... و تفاوتش با مکر اینست که شدیدتر از آن است. ۵. ۲ - محدودیت معنایی خدعه نسبت به مکر خدعه از ماده "خدع" است به معنای وادار کردن دیگری به کاری که او در صدد آن کار نبوده و آشکار کردن کاری بر خلاف آنچه که پوشیده است. یعنی تنها تفاوتشان در صفت مخفی بودن گفته شده است. منبع: مجمع البحرین، ج‌۳، ص۱۳۹ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۰ · ابی هلال، ص۵۰۸ · المفردات فی غریب القرآن‌، ص۲۷۶ · لسان العرب، ج‌۸، ص۶۳ · نساء/سوره۴، آیه۱۴۲ · کتاب العین‌، ج‌۵، ص۳۷۰

بر اساس معنایی که برای "مکر" ذکر شده، مکر جنبه ابزاری دارد و می‌تواند ابزاری برای افعال خیر یا افعال شر قرار گیرد؛ از این رو مکر هم می‌تواند در افعال شر و هم در افعال خیر به کار رود؛ مانند: خوراندن داروی مفید به کودک مریض به وسیله مکر. البته استعمال لفظ "مکر" بیشتر در موارد مذموم است، به خصوص در زبان فارسی؛ لذا برخی مفسران تمام موارد مکر را در رابطه با افعال شر و مذموم دانسته‌اند. منبع: کرانه سعادت، ترجمه سیدمهدی شمس الدین، ص۲۱۳ · تفسیر نمونه‌، ج‌۲، ص۵۶۶ · بیجا، ابن عاشور، محمد بن طاهر، ج‌۲۲، ص۱۸۵

امّا این نیرنگ‌ها تنها دامان صاحبانش را می‌گیرد.» در این آیه و آیات مانند آن مکر با وصف " سیّئه " توصیف شده و این وصف می‌رساند که مکر از منظر قرآنی می‌تواند ابزاری برای افعال شر باشد؛ و در مقابل مفهوم مخالفش این است که مکر می‌تواند ابزاری برای افعال خیر نیز باشد. بلکه مکر می‌تواند در دست کسانی با نیت‌های پاک باشد و در افعال خیر به کار رود؛ همچنانکه می‌تواند ابزاری در دست صاحبان نیت‌های شوم باشد و در افعال شر به کار رود. منبع: فاطر/سوره۳۵، آیه۴۳ · غافر/سوره۴۰، آیه۴۵ · قاموس قرآن، ج‌۶، ص۲۶۵ · آل عمران/سوره۳، آیه۵۴ · سید محمد حسین، ج‌۶، ص۴۶

البته مجازی بودن به دو صورت توجیه شده است: ۹.۱. ۱ - توجیه اول قائلین به کارگیری مکر خدا در برابر مکر دیگران اشاره به برتر و قدرتمندتر بودن خداوند نسبت به دیگران است که به بدکاران نتیجه مکرشان را می‌چشاند، نه اینکه معنای واقعی مکر اراده شده باشد. ۹.۱. ۲ - توجیه دوم قائلین مکر خدا تنها برای هماهنگی و تقارن در کلام است؛ مثل آیه ذیل که می‌فرماید: «...فَمَنِ اعْتَدی‌ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَااعْتَدی‌ عَلَیْکُم» ‌ «...و (به طور کلّی) هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدّی کنید!» تعدی به مثل ، تجاوز نیست؛ بلکه جزاء تعدی کننده است؛ به عبارتی تعدی اولی ظلم است، اما دومی ظلم نیست؛ بلکه عقاب و جزاء تجاوزگران است؛ پس "مکر" اگرچه قبیح است، اما چون خداوند به خودش نسبت داده، برای تقارن کلام بوده و مجازاتی است برای مکر کنندگان جهت عقوبت ؛ بنابراین مکر حقیقی نیست، بلکه به عنوان مجاز به کار رفته است. لذا به توجیه آن می‌پردازیم. منبع: آل عمران/سوره۳، آیه۵۴ · محمد عزت، ج‌۲، ص۴۳۵ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۴ · التبیان فی تفسیر القرآن، ج‌۲، ص۴۷۶ · لسان العرب، ج‌۵، ص۱۸۳ · کرانه سعادت، ص۲۱۴–۲۱۵

اما اینکه فرمود: «هیچ احدی از عذاب الهی در امان نیست»، وجهش اینست که ایمن بودن از مکر خدا در حقیقت خود مکری از ناحیه خدای تعالی است که دنبالش عذاب است؛ و اینکه فرمود: «مردم ایمن از مکر خدا فقط زیانکارانند»، چون همان ایمنی‌شان نیز مکر خداست. ‌ ۱۰. ۲ - مکر ثانوی در اکثر آیات مکر خدا در مرتبه دوم به کار رفته؛ یعنی اول از مکر دیگران در برابر خداوند و دین خدا یاد شده، سپس در مقابل این مکر از مکر خداوند نیز یاد شده است: «إِنَّ الْمُنافِقینَ یخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَی الصَّلاةِ قامُوا کُسالی‌ یراؤُنَ النَّاسَ وَ لایذْکُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلیلاً» «منافقان می‌خواهند خدا را فریب دهند؛ درحالیکه او آنها را فریب می‌دهد و هنگامی که به نماز برمی‌خیزند، با کسالت برمی‌خیزند و در برابر مردم ریا می‌کنند و خدا را جز اندکی یاد نمی‌نمایند!» "مکر" در اصل به معنای غافل‌گیر کردن شخصی و ضرر رساندن به اوست؛ این عمل از خداوند وقتی صحیح است که به عنوان مجازات صورت بگیرد، و از ناحیه‌ای که خود فریبکار از آن غافل است، عذاب نماید؛ و همچنین خداوند سرنوشتی را برای او تنظیم می‌کند که وی با پای خودش، درحالیکه غافل از سرنوشت خود است، بسوی عذاب الهی برود. بنابراین خدعه منافقان همان ناتوانی ، حیله‌گری، کذب و نفاق است؛ اما خدعه خداوند همان قدرت لایتناهی است در برابر ناتوانی آنها، صدق در جاری کردن احکام اسلام در برابر کذبشان و جزاء موافق با پنهان کاری و حال منافقان ، و در آخرت نیز گرفتار عذاب دردناک می‌شوند. منبع: ناصر؛ و مرادی صادق، ص۳۷۲ · أعراف/سوره۷، آیه۹۹ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۸، ص۲۰۲ · نساء/سوره۴، آیه۱۴۲ · محمد، ج۱، ص۱۹۱-۱۹۲

هم از لحاظ نظری به این معنا که از جهت حق ، صدق ، صحت و روابودن کامل‌تر است؛ هم از لحاظ عملی به این معنا که از نظر قوت و قدرت برتر است. پس اینکه مکر خداوند و ماکر بودن او خیر است؛ یعنی از هر دو جنبه برتر از مکرها و ماکرهای غیر اوست. اما خدا چگونه سریع‌ترین مکار است و منظور از سرعت در مکر چیست؟ مفسران در این زمینه چنین بیان کرده‌اند که خداوند از اعمال و اراده بندگان خود پیش از همه آگاهی دارد و نمی‌توان چیزی را بر خدا مخفی کرد؛ از این رو بندگانی که در رفتار و نیت‌های خود خیال می‌کنند خداوند از آنها آگاهی ندارد و می‌توانند درباره دین خدا مکری به کار گیرند، در اشتباهند و در حقیقت به خود مکر می‌زنند.بنابراین اضلال خداوند و مکر اوست که پیش از هر مکر به آنها رسیده و اینچنین سریع بودن مکر خدا معنا پیدا می‌کند. منبع: آل‌عمران/سوره۳، آیه۵۴ · تفسیر تسنیم، ج۱۴، ص۳۸۱ · یونس/سوره۱۰، آیه۲۱ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۰، ص۳۶

این مکر به منافقان، کافران ، زنان ، شیطان ، دنیا و... نسبت داده شده است. منبع: نساء/سوره۴، آیه۱۴۲ · رعد/سوره۱۳، آیه۳۳ · یوسف/سوره۱۲، آیه۳۱ · نساء/سوره۴، آیه۱۲۰ · لقمان/سوره۳۱، آیه۳۳

«وَ إِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِّن بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتهمْ إِذَا لَهُم مَّکْرٌ فیِ ءَایَاتِنَا» «هنگامی که به مردم، پس از ناراحتی که به آنها رسیده است، رحمتی بچشانیم، در آیات ما نیرنگ می‌کنند.» منبع: یونس/سوره۱۰، آیه۲۱ · شماره ۳و۴، ۱۳۸۵ش، ص۱۱

اما سؤال اینست که آیا مکر زدن به خداوند امکان دارد؟ و اگر ممکن است، منظور از آن چیست؟ جواب اینست که منظور از مکر و حیله زدن به خدا نمی‌تواند به صورت واقعی باشد؛ چون در معنای مکر قید مخفی بودن و ضرر رساندن لحاظ شده؛ درحالیکه چیزی برای خداوند مخفی نیست و کسی نمی‌تواند به خدا ضرر برساند؛ ۱۴. ۱ - توجیهات مکر زدن به خداوند خدعه و مکری که به خدا نسبت داده شده، به چند معنا قابل توجیه است: ۱۴.۱. ۱ - به اعتبار رفتار منافقان این تعبیر به اعتبار رفتار منافقان آمده، به این صورت که عمل و رفتار آنان طوری است که اگر کسی باطن قضیه و واقع را نداند، گول می‌خورد؛ با اینکه در حقیقت احدی نمی‌تواند خدا را گول بزند. ۱۴.۱. ۲ - مکر با پیامبر، مراد از مکر به خدا مراد حقیقی از این تعبیر، مکر با پیامبر است؛ زیرا همانطور که اطاعت رسول خدا (ص) اطاعت خداست، نیرنگ با آن حضرت نیز نیرنگ با خداست. منبع: تفسیر تسنیم، ج۲، ص۲۵۳–۲۵۴ · مجمع البیان فی تفسیر القرآن‌، ج‌۱، ص۱۳۴ · تفسیر تسنیم، ج۲، ص۲۵۴

«وَ قَدْ مَکَرُواْ مَکْرَهُمْ وَ عِندَاللَّهِ مَکْرُهُمْ وَ إِن کاَنَ مَکْرُهُمْ لِتزَولَ مِنْهُ الجبَالُ» «و بیقین (با) فریبکاریشان فریبکاری کردند و فریبکاریشان نزد خدا (آشکار) است و اگرچه فریبشان (چنان باشد که) از آن کوه‌ها از جا کنده شود!» حیله‌گران هر چه در برابر خداوند نقشه بکشند و حیله کنند، نقشه‌هایشان نقش بر آب می‌شود؛ چون گرچه مکاران حیله‌هایشان را پنهان می‌دارند؛ اما برای خداوند چیزی مخفی نیست، بلکه کاملاً آشکار بوده و خداوند از آن آگاه است. منبع: بقره/سوره۲، آیه۹ · اسراء/سوره۱۷، آیه۷ · تفسیر تسنیم، ج۲، ص۲۵۴ · غافر/سوره۴۰، آیه۲۵ · غافر/سوره۴۰، آیه۳۷ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۴۶ · عبدالله؛، ج۳، ص۱۳۶

مکر در اصطلاح علم اخلاق به معنای جستن راه‌های پنهان برای اذیت رساندن به مردمان است؛ لذا رذیله‌ای از رذائل قوه عاقله است و جزء مهلکات بزرگ و زشت‌ترین رذائل به حساب می‌آید که گناه شدید و بزرگی به شمار می‌رود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مکر در اصطلاح علم اخلاق به معنای یافتن راه‌های پنهان برای آزار رساندن به مردم است و به عنوان یک رذیله از رذائل قوه عاقله و از مهلکات بزرگ و زشت‌ترین رذائل محسوب می‌شود که گناهی شدید و بزرگ است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

کید به معنای سعی و تلاش در ضرر رساندن به غیر به صورت حیله کردن معنا شده است. این ماده در بسیاری از موارد به معنای مکر بیان شده و تفاوتش با مکر اینست که شدیدتر از آن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کید به معنای تلاش و کوشش برای ضرر رساندن به دیگری از طریق حیله است و از مکر شدیدتر است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

خدعه از ماده "خدع" است به معنای وادار کردن دیگری به کاری که او در صدد آن کار نبوده و آشکار کردن کاری بر خلاف آنچه که پوشیده است. "خدعه" معنایی شبیه به معنای مکر دارد، اما گستره معنایی آن محدودتر از "مکر" است، به نحوی که خدعه فقط شامل مخفی کردن مواردی می‌شود که از شأن آنها ظاهر بودن است؛ یعنی تنها تفاوتشان در صفت مخفی بودن گفته شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خدعه به معنای وادار کردن دیگری به کاری که قصد آن را نداشته و آشکار کردن چیزی بر خلاف آنچه پنهان است، می‌باشد. معنای آن شبیه مکر است اما گستره معنایی آن محدودتر از مکر است و تنها شامل مخفی کردن مواردی می‌شود که شأن آنها ظاهر بودن است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

بر اساس معنایی که برای "مکر" ذکر شده، مکر جنبه ابزاری دارد و می‌تواند ابزاری برای افعال خیر یا افعال شر قرار گیرد؛ از این رو مکر هم می‌تواند در افعال شر و هم در افعال خیر به کار رود؛ مانند: خوراندن داروی مفید به کودک مریض به وسیله مکر. البته استعمال لفظ "مکر" بیشتر در موارد مذموم است، به خصوص در زبان فارسی؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مکر جنبه ابزاری دارد و می‌تواند هم برای افعال خیر و هم برای افعال شر به کار رود، اگرچه استعمال لفظ 'مکر' بیشتر در موارد مذموم است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مکر در اصطلاح علم اخلاق به معنای جستن راه‌های پنهان برای اذیت رساندن به مردمان است؛ لذا رذیله‌ای از رذائل قوه عاقله است و جزء مهلکات بزرگ و زشت‌ترین رذائل به حساب می‌آید که گناه شدید و بزرگی به شمار می‌رود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مکر در اصطلاح علم اخلاق به معنای جستن راه‌های پنهان برای اذیت رساندن به مردمان است و رذیله‌ای از رذائل قوه عاقله و جزء مهلکات بزرگ و زشت‌ترین رذائل به حساب می‌آید که گناه شدید و بزرگی به شمار می‌رود. شاخه: کیفری

«...اسْتِکْبَارًا فیِ الْأَرْضِ وَ مَکْرَ السَّییّ وَ لَایحیقُ الْمَکْرُ السَّیئّ إِلَّا بِأَهْلِهِ» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نیرنگ‌های بد و مکر سیئه تنها دامان صاحبانش را می‌گیرد و به خود مکار بازمی‌گردد. شاخه: مدنی

«...اسْتِکْبَارًا فیِ الْأَرْضِ وَ مَکْرَ السَّییّ وَ لَایحیقُ الْمَکْرُ السَّیئّ إِلَّا بِأَهْلِهِ» ... «...اینها همه بخاطر استکبار در زمین و نیرنگ‌های بدشان بود؛ امّا این نیرنگ‌ها تنها دامان صاحبانش را می‌گیرد.» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): نیرنگ‌های بد و مکر سیئه تنها دامان صاحبانش را می‌گیرد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)