نکتهٔ فقهی: سیره عقلا

سیره عبارت است از تداوم و استمرار سیرت و روش عملى مردم یا جمعى از آنان بر انجام دادن یا ترک کارى. از سیره در اصول فقه به عنوان یکى از راههاى دستیابى به احکام شرع سخن گفته‌ اند، چنان که در فقه نیز بر احکام گوناگون در بابهایى بدان استناد و استدلال کرده‌ اند.

سیره به لحاظ بناى عملى بودن آن براى همه و یا جمعى از مردم، دو نوع است: ۲. ۱ - سیره عقلا ۱. سیره عقلا که از آن به بناى عقلا نیز تعبیر مى‌ شود و منظور از آن، روش عملى عقلاى هر ملیّت و مذهبى است. سیره عقلا به تنهایى حجّت و دلیل حکم شرعی نیست، مگر در صورت تأیید و موافقت شارع مقدس با مفاد آن. احراز تأیید و موافقت شارع بستگى به نوع بناى عقلا دارد. گاه بناى عقلا به گونه‌ اى است که انتظار همسویى شارع با آنان مى ‌رود؛ زیرا از ناحیه شرع مانعى بر سر راه سیره وجود ندارد. در این صورت اگر ثابت شود شارع از عمل به سیره عقلا منع کرده، بدیهى است که سیره حجیت نخواهد داشت. در مقابل، عدم ثبوت چنین منعى از ناحیه شارع، بیانگر این است که شارع نیز به عنوان یکى از عقلا، بلکه رئیس و رهبر آنان، موافق با مفاد سیره است، مانند بناى عقلا بر عمل به خبر ثقه و ظواهر کلمات. اما اگر بناى عقلا به گونه‌اى است که به دلیل وجود مانع، انتظار نمى ‌رود شارع با روش آنان موافق باشد. در این صورت، اگر قلمرو بناى عقلا امور شرعى را نیز دربرگیرد، مانند استصحاب عدم ثبوت منع از ناحیه شارع در کشف از امضا و تأیید وى نسبت به مفاد سیره کفایت مى‌ کند؛ لیکن اگر جریان بناى عقلا در حوزه شرع قطعى نباشد، صرف عدم ورود منع از ناحیه شارع، دلیل موافقت وى با بناى عقلا نخواهد بود؛بلکه نیازمند دلیلى خاص و قطعى بر موافقت شارع با بناى عقلا است. ۲. ۲ - سیره متشرعان ۲. این نوع سیره در حقیقت نوعى اجماع ، بلکه معتبرترین نوع آن است؛ چه اینکه اجماع عملىِ همه مسلمانان، اعم از علما و غیر آنان است؛ درحالى که اجماع قولى تنها اجماع علما مى‌ باشد. در کلمات فقها از این نوع سیره به اجماع فعلى نیز تعبیر شده است.

سیره متشرعه اگر در زمان معصومان علیهم السّلام نیز جریان داشته باشد و آن حضرات بدان عمل نموده و یا آن را تقریرو تأیید کرده باشند، حجت است؛ اما سیره‌اى که علم به جریان آن در زمان ائمّه علیهم السّلام وجود ندارد و یا علم به جریان آن پس از دوران آنان وجود دارد، حجت نیست.

سیره؛ خواه مفاد آن انجام دادن فعلى و یا ترک آن باشد، صرفاً بر مشروعیت اصل فعل یا ترک دلالت دارد، نه وجوب ، استحباب ، حرمت و یا کراهت آن. البته لازمه مشروع بودن بعضى امور، وجوب عمل به آنها است، مانند برخى اماره ها، از قبیل خبر واحد و ظواهر کلمات؛ زیرا عمل به اماره مشروع نخواهد بود مگر آنکه شارع براى رساندن احکام خود به مکلفان، آن را حجت قرار داده باشد و تمسک به حجت شرعی و عمل به آن واجب است؛ زیرا دستیابى به احکام و فرا گرفتن آن بر مکلفان واجب مى ‌باشد. منبع: ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ج۴، ص۱۴۰

سیره عقلا به تنهایى حجّت و دلیل حکم شرعی نیست، مگر در صورت تأیید و موافقت شارع مقدس با مفاد آن. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره عقلا به تنهایی دلیل حکم شرعی نیست، مگر اینکه شارع مقدس آن را تأیید و موافقت کرده باشد. این تأیید می‌تواند از عدم منع شارع در مواردی که انتظار همسویی می‌رود، یا با دلیل خاص و قطعی در مواردی که انتظار موافقت نیست، احراز شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سیره متشرعه اگر در زمان معصومان علیهم السّلام نیز جریان داشته باشد و آن حضرات بدان عمل نموده و یا آن را تقریرو تأیید کرده باشند، حجت است؛ اما سیره‌اى که علم به جریان آن در زمان ائمّه علیهم السّلام وجود ندارد و یا علم به جریان آن پس از دوران آنان وجود دارد، حجت نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره متشرعه در صورتی حجت است که در زمان معصومان (ع) جریان داشته و ایشان بدان عمل کرده یا آن را تقریر و تأیید کرده باشند. سیره‌ای که علم به جریان آن در زمان ائمه (ع) وجود ندارد یا پس از دوران ایشان جریان یافته، حجت نیست. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سیره؛ خواه مفاد آن انجام دادن فعلى و یا ترک آن باشد، صرفاً بر مشروعیت اصل فعل یا ترک دلالت دارد، نه وجوب، استحباب، حرمت و یا کراهت آن. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره، چه بر انجام فعلی و چه بر ترک آن دلالت کند، صرفاً مشروعیت اصل فعل یا ترک را اثبات می‌کند و بر وجوب، استحباب، حرمت یا کراهت آن دلالت ندارد. البته در برخی موارد، مشروعیت یک امر (مانند امارات شرعی) مستلزم وجوب عمل به آن است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سیره عبارت است از تداوم و استمرار سیرت و روش عملى مردم یا جمعى از آنان بر انجام دادن یا ترک کارى. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره به تداوم و استمرار سیرت و روش عملی مردم یا جمعی از آنان بر انجام دادن یا ترک کاری گفته می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

احراز تأیید و موافقت شارع بستگى به نوع بناى عقلا دارد. گاه بناى عقلا به گونه‌ اى است که انتظار همسویى شارع با آنان مى ‌رود؛ زیرا از ناحیه شرع مانعى بر سر راه سیره وجود ندارد. در این صورت اگر ثابت شود شارع از عمل به سیره عقلا منع کرده، بدیهى است که سیره حجیت نخواهد داشت. در مقابل، عدم ثبوت چنین منعى از ناحیه شارع، بیانگر این است که شارع نیز به عنوان یکى از عقلا، بلکه رئیس و رهبر آنان، موافق با مفاد سیره است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حجیت سیره عقلا منوط به احراز تأیید و موافقت شارع است که بستگی به نوع بنای عقلا دارد؛ اگر شارع مانعی ایجاد نکرده باشد، عدم ثبوت منع بیانگر موافقت شارع است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سیره متشرعان که مراد از آن، روش عملى گروهى از مردم از آن جهت که مسلمان و یا شیعه دوازده امامی ‌ اند، مى ‌باشد. این نوع سیره در حقیقت نوعى اجماع ، بلکه معتبرترین نوع آن است؛ چه اینکه اجماع عملىِ همه مسلمانان، اعم از علما و غیر آنان است؛ درحالى که اجماع قولى تنها اجماع علما مى‌ باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره متشرعان، روش عملی گروهی از مردم است که به دلیل مسلمان یا شیعه بودنشان، به آن عمل می‌کنند و در حقیقت نوعی اجماع عملی محسوب می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سیره؛ خواه مفاد آن انجام دادن فعلى و یا ترک آن باشد، صرفاً بر مشروعیت اصل فعل یا ترک دلالت دارد، نه وجوب ، استحباب ، حرمت و یا کراهت آن. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره، چه بر انجام فعل و چه بر ترک آن دلالت کند، صرفاً مشروعیت اصل فعل یا ترک را اثبات می‌کند، نه وجوب، استحباب، حرمت یا کراهت آن را. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

البته لازمه مشروع بودن بعضى امور، وجوب عمل به آنها است، مانند برخى اماره ها، از قبیل خبر واحد و ظواهر کلمات؛ زیرا عمل به اماره مشروع نخواهد بود مگر آنکه شارع براى رساندن احکام خود به مکلفان، آن را حجت قرار داده باشد و تمسک به حجت شرعی و عمل به آن واجب است؛ زیرا دستیابى به احکام و فرا گرفتن آن بر مکلفان واجب مى ‌باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عمل به امارات مشروع (مانند خبر واحد و ظواهر کلمات) واجب است، زیرا شارع برای رساندن احکام خود به مکلفان، آن را حجت قرار داده و دستیابی به احکام بر مکلفان واجب است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

در این صورت اگر ثابت شود شارع از عمل به سیره عقلا منع کرده، بدیهى است که سیره حجیت نخواهد داشت. در مقابل، عدم ثبوت چنین منعى از ناحیه شارع، بیانگر این است که شارع نیز به عنوان یکى از عقلا، بلکه رئیس و رهبر آنان، موافق با مفاد سیره است، مانند بناى عقلا بر عمل به خبر ثقه و ظواهر کلمات. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر بنای عقلا به گونه‌ای باشد که انتظار همسویی شارع با آنان می‌رود و شارع از عمل به سیره عقلا منع نکرده باشد، عدم ثبوت چنین منعی بیانگر موافقت شارع با مفاد سیره است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سیره متشرعه اگر در زمان معصومان علیهم السّلام نیز جریان داشته باشد و آن حضرات بدان عمل نموده و یا آن را تقریرو تأیید کرده باشند، حجت است؛ اما سیره‌اى که علم به جریان آن در زمان ائمّه علیهم السّلام وجود ندارد و یا علم به جریان آن پس از دوران آنان وجود دارد، حجت نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره متشرعه در صورتی حجت است که در زمان معصومان (ع) نیز جریان داشته و آن حضرات بدان عمل نموده و یا آن را تقریر و تأیید کرده باشند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سیره؛ خواه مفاد آن انجام دادن فعلى و یا ترک آن باشد، صرفاً بر مشروعیت اصل فعل یا ترک دلالت دارد، نه وجوب ، استحباب ، حرمت و یا کراهت آن. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سیره، چه مفاد آن انجام دادن فعلی و چه ترک آن باشد، صرفاً بر مشروعیت اصل فعل یا ترک دلالت دارد، نه وجوب، استحباب، حرمت و یا کراهت آن. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)