نکتهٔ فقهی: شرایط احیای موات جهت مزرعه (آبیاری)

آبیارى به آب دادن به زمینی که در آن چیزی می روید اطلاق می گردد که فقهاء از آبیاری، به مناسبت در باب‌هاى زکات ، تجارت ، مساقات ، نکاح و احیاء موات سخن گفته‌اند.

مساقات ، معامله‌ای است بر درخت‌هایی که ثابت و ماندنی است؛ به‌این‌ترتیب که تا مدت معینی در برابر حصه‌ای از میوه‌های آن‌ها، آن‌ها را آبیاری کند. و نیاز به قبول نیز دارد، مانند «قبول کردم» و شبیه آن. و در ایجاب و قبول هر لفظی که دلالت بر این معنی بکند، از هر لغتی باشد، کفایت می‌کند. و ظاهر آن است که قبول فعلی بعد از ایجاب قولی کفایت می‌کند، چنان که معاطات (که ایجاب و قبول هر دو با فعل باشد) در آن جاری می‌شود. و با عقد مساقات ، آبیارى زمین و فراهم کردن مقدمات آن بر عامل واجب مى‌شود. البته «قبل از پیدا شدن میوه ، اشکالی در صحت مساقات نیست و در صحت آن بعد از پیدا شدن و قبل از رسیدن، دو قول است که اقوای آن‌ها در صورتی که درخت‌ها محتاج آبیاری یا کار دیگری باشد که میوه به‌واسطه آن ولو از جهت کیفیت زیاد می‌شود، صحت است و در غیر این صورت محل اشکال است. چنان که صحت مساقات بعد از بلوغ و رسیدن میوه به‌طوری که احتیاج به کاری غیر از نگهبانی و چیدن نداشته باشد، محل اشکال است‌.» هر یک از خریدار میوه درخت و مالک درخت در صورت مصلحت داشتن و زیان نداشتن آبیارى براى دیگرى، مى‌تواند درخت را آبیارى کند و هیچ یک نمى‌تواند دیگرى را از آبیارى منع نماید، مگر در صورتى که هر دو زیان ببینند. اگر آبیارى به زیان یکى و مصلحت دیگرى باشد، مصلحت خریدار مقدم است. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۶۸۳، کتاب المساقاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · العروة الوثقى، ج۲، ص۷۳۹ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۶۸۴، کتاب المساقاة، مسالة۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۸۱-۸۲

ترک آبیارى زراعت ، درخت و مانند آن‌ها به گونه‌اى که نابخردى و اسراف شمرده شود، حرام است. منبع: جواهر الکلام، ج۳۱، ص۳۹۷-۳۹۸

حق آبیارى از رودخانه‌هاى بزرگ مانند دجله و فرات به طور یکسان براى همه ثابت است. منبع: جامع المقاصد، ج۷، ص۵۹

زکات غلات ( گندم ، جو ، خرما و کشمش ) آبیارى شده با دلو ، ماشین آلات و مانند آن یک بیستم است. منبع: العروة الوثقى، ج۲، ص۲۹۲

در این که مالک زمین به خاطر آبیارى درخت شخص دیگرى که در زمین او است، سزاوار اجرت است یا نه، اختلاف است. منبع: الحدائق الناضرة، ج۱۹، ص۳۷۰-۳۷۱

در احیای موات جهت مزرعه - بعد از برطرف نمودن موانع - معتبر است که زمین هموار شود در صورتی که دارای پستی و بلندی‌هایی باشد که مانع قابلیت آن برای زراعت است و معتبر است که ترتیب آبیاری‌ زمین داده شود خواه به جدا نمودن جویی از نهر ، یا کندن قنات برای آن یا حفر چاه ؛ و به‌وسیله این‌ها احیای آن کامل می‌شود و محیی مالک آن می‌گردد. و در احیای آن شخم زدن معتبر نیست تا چه رسد به زراعت آن. و اگر زمین از آن زمین‌هایی باشد که در زراعتش احتیاجی به آبیاری‌ نداشته باشد، به علت اینکه آب آسمان کفایتش می‌کند، انجام‌دادن امور دیگر غیر از ترتیب دادن آب، در احیای آن کفایت می‌کند. و اگر به‌خودی‌خود برای زراعت آماده باشد، به اینکه مانعی از آنچه که ذکر شد برای زراعت نداشته باشد و فقط به آب‌رسانی احتیاج داشته باشد، مرز درست‌کردن با خاک دور آن، با رساندن آب به آن در احیایش کفایت می‌کند. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۲۴، کتاب احیاء الموات و المسترکات، القول فی احیاء الموات، تکملة، مسالة۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

هر یک از خریدار میوه درخت و مالک درخت در صورت مصلحت داشتن و زیان نداشتن آبیارى براى دیگرى، مى‌تواند درخت را آبیارى کند و هیچ یک نمى‌تواند دیگرى را از آبیارى منع نماید، مگر در صورتى که هر دو زیان ببینند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر یک از خریدار میوه درخت و مالک درخت در صورت مصلحت داشتن و زیان نداشتن آبیاری برای دیگری، می‌تواند درخت را آبیاری کند و هیچ یک نمی‌تواند دیگری را از آبیاری منع نماید، مگر در صورتی که هر دو زیان ببینند. شاخه: اموال و مالکیت

اگر آبیارى به زیان یکى و مصلحت دیگرى باشد، مصلحت خریدار مقدم است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر آبیاری به زیان یکی و مصلحت دیگری باشد، مصلحت خریدار مقدم است. شاخه: اموال و مالکیت

ترک آبیارى زراعت ، درخت و مانند آن‌ها به گونه‌اى که نابخردى و اسراف شمرده شود، حرام است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ترک آبیاری زراعت، درخت و مانند آن‌ها به گونه‌ای که نابخردی و اسراف شمرده شود، حرام است. شاخه: اموال و مالکیت

حق آبیارى از رودخانه‌هاى بزرگ مانند دجله و فرات به طور یکسان براى همه ثابت است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق آبیاری از رودخانه‌های بزرگ مانند دجله و فرات به طور یکسان برای همه ثابت است. شاخه: اموال و مالکیت

زکات غلات ( گندم ، جو ، خرما و کشمش ) آبیارى شده با دلو ، ماشین آلات و مانند آن یک بیستم است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زکات غلات (گندم، جو، خرما و کشمش) آبیاری شده با دلو، ماشین آلات و مانند آن یک بیستم است. شاخه: اموال و مالکیت

و در احیای آن شخم زدن معتبر نیست تا چه رسد به زراعت آن. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در احیای موات، شخم زدن معتبر نیست تا چه رسد به زراعت آن. شاخه: اموال و مالکیت

و اگر زمین از آن زمین‌هایی باشد که در زراعتش احتیاجی به آبیاری‌ نداشته باشد، به علت اینکه آب آسمان کفایتش می‌کند، انجام‌دادن امور دیگر غیر از ترتیب دادن آب، در احیای آن کفایت می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر زمین از آن زمین‌هایی باشد که در زراعتش احتیاجی به آبیاری نداشته باشد، به علت اینکه آب آسمان کفایتش می‌کند، انجام دادن امور دیگر غیر از ترتیب دادن آب، در احیای آن کفایت می‌کند. شاخه: اموال و مالکیت

و اگر به‌خودی‌خود برای زراعت آماده باشد، به اینکه مانعی از آنچه که ذکر شد برای زراعت نداشته باشد و فقط به آب‌رسانی احتیاج داشته باشد، مرز درست‌کردن با خاک دور آن، با رساندن آب به آن در احیایش کفایت می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر زمین به‌خودی‌خود برای زراعت آماده باشد و فقط به آب‌رسانی احتیاج داشته باشد، مرز درست کردن با خاک دور آن، با رساندن آب به آن در احیایش کفایت می‌کند. شاخه: اموال و مالکیت