نکتهٔ فقهی: شرایط اذن‌دهنده (اذن (فقه))

اذن، رخصت در تصرف از سوی مالک یا شخص به منزله مالک را گویند. منبع: العناوین الفقهیة، ج۲، ص۵۰۶

تفاوت اذن با اجازه این است که اذن پیش از تصرف و انجام کار، و اجازه بعد از آن است.

همچنین تفاوت آن با رضا این است که رضا امر باطنی است که به صورت اذن یا اجازه ابراز می‌شود. نیز فرق آن با وکالت این است که اذن، ایقاع است، امّا وکالت، عقد . از عنوان اذن در بیشتر باب‌های فقهی اعم از عبادات ، عقود ، ایقاعات و احکام به عنوان شرط صحّت یا جواز چیزی، سخن رفته است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۷، ص۳۵۷

ارکان اذن عبارت است از: آذن (اذن دهنده)، مأذون (کسی که به او اذن داده شده است) و مأذون فیه (مورد اذن) که هر یک شرایطی دارند. ۳. ۱ - اذن دهنده در اذن دهنده چند چیز شرط است: ۱_مالک بودن، خواه مالک حقیقی (خداوند متعال) یا اعتباری (سایر مالکان) و یا به منزله مالک باشد همچون ولیّ و وکیل . ۲_اهلیّت در تصرف داشتن؛ بدین معنا که عاقل ، بالغ ، رشید (غیر سفیه) و آزاد (غیر برده) باشد. ۳_محجور نبودن. بنابراین، اذن مفلّس - پس از حکم حاکم شرع به افلاس وی- نسبت به تصرف در اموالی که متعلّق حق طلبکار باشد، نافذ نیست. ۴_در اذن دادن مختار باشد نه مکره . اذن مضطر ، صحیح و نافذ است. برای مثال، اذن متولّی وقف در استفاده از موقوفه در قلمرو مفاد وقف، صحیح است. ۳. ۲ - مأذون در مأذون شرط است که صدور فعل مورد اذن از او، از نظر شرعی صحیح باشد که به اختلاف موارد، تفاوت می‌کند. تصرف یا از نوع اتلاف است- مانند خوردن و آشامیدن- که اثر اذن در آن، رفع ضمان است، و یا از نوع تصرفات عقدی- مانند خرید و فروش- که مأذون باید از نظر شرع، صلاحیّت آن را داشته باشد؛ برای مثال، بالغ و عاقل باشد. ۳. ۳ - مورد اذن شرط مأذون فیه دو چیز است: ۱_صدور آن از نظر شرع جایز باشد. بنابراین، اگر فردی به دیگری اذن دهد که او را بکشد، اذن او موجب رفع حرمت این کار از فرد دیگر نمی‌شود. ۲_مأذون فیه، متعلّق حق دیگری نباشد. از این رو، اذن مالک به تصرف در مال رهنی، صحیح و نافذ نیست.

اذن به اعتبارهای گوناگون، تقسیم‌هایی دارد. ۴. ۱ - تقسیم به اعتبار اذن دهنده اذن از ناحیه آذن به اذن شرعی و اذن مالکی تقسیم می‌شود. آذن در اذن شرعی، شارع و در اذن مالکی، مالک است. ۴. ۲ - تقسیم به اعتبار مأذون و مورد اذن اذن به دو اعتبار یاد شده به اذن عام و اذن خاص تقسیم می‌شود؛ اذن عام به اعتبار مأذون مانند میهمانی‌های عمومی از قبیل افطاری یا غذا دادن در مراکز عمومی مانند مسجد و حسینیه ، و از جهت مورد اذن مانند اذن مالک به تصرف فردی در همه اموالش، و از هر دو جهت مانند آن که گفته شود: هر کس زمین مواتی را احیا کند، از آن او باشد؛ اذن خاص به اعتبار مأذون و مأذون فیه مانند آن که مالک باغ به فردی خاص اذن دهد که از میوه‌های آن بخورد. ۴. ۳ - تقسیم به اعتبار کیفیت تحقق اذن اذن به این اعتبار به اذن صریح، اذن فحوا و اذن به شاهد حال تقسیم می‌شود. ۴.۳. ۱ - اذن صریح اذن صریح مستفاد از مدلول لفظ یا نوشته، به یکی از دو دلالت مطابقی یا تضمّنی است؛ مطابقی مانند آن که بگوید: به تو اذن دادم، و تضمّنی مانند آن که میزبان به میهمان بگوید: غذا بخور که از آن به طور ضمنی، جواز خوردن هر نوع غذای موجود در سفره استفاده می‌شود. ۴.۳. ۲ - اذن فحوا اذن فحوا، از لفظ به دلالت التزام عقلی، عرفی و یا عادی فهمیده می‌شود؛ اول مانند اذن در خوردن غذا که از نظر عقلی، مستلزم از بین بردن آن است، دوم مانند اذن به شرکت در مجلس عزا که در عرف، ملازم با همراه آوردن کودک نیز می‌باشد، و سوم، مانند اذن به خوردن میوه از درخت که به طور عادی مستلزم چیدن آن از درخت نیز است. ۴.۳. ۳ - اذن به شاهد حال اذن به شاهد حال، از قرینه حالی- مانند دوستی و خویشاوندی- بر رضایت در تصرف فهمیده می‌شود.

به دست آوردن اذن یا از راه لفظ است یا نوشته یا فعل- مانند اشاره- یا قرینه حالی (شهادت حالت انسان) و یا سکوت در خصوص ازدواج دختران.

اذن از دو بعد تکلیفی و وضعی ، دارای آثاری است. ۶. ۱ - اثار تکلیفی تصرف در مال دیگری بدون اذن او حرام است. اثر اذن، رفع حرمت است. در تصرف غیر مالی، اگر جواز تصرف متوقّف بر اذن باشد، تصرف بدون اذن، حرام است مانند توقّف جواز خروج زن از منزل بر اذن شوهر که بیرون رفتن زن بدون اذن شوهر، حرام و با اذن او، جایز است. ۶. ۲ - اثار وضعی آثار وضعی اذن عبارت است از: ۱_ضمان: ضمان یا در غیر جنایات است یا در جنایات. در صورت اطلاق، اگر قرینه حالی یا مقامی یا ارتکاز عرفی بر ضمان یا عدم آن دلالت کند، حکم یاد شده را دارد. برخی در صورت اطلاق اذن و نبودن شاهد بر ضمان یا عدم آن- به مقتضای ادلّه ضمان- بر ثبوت آن تصریح کرده‌اند. در مسیر غیر بن بست، مسأله، مورد اختلاف است. ۲_ملکیت یا حق اختصاص: اذن در امور مالی یا مفید ملکیّت است یا حق اختصاص. ملکیّت نیز یا نسبت به عین خارجی است- مانند اذن به تملّک آنچه در عروسی نثار داماد یا عروس می‌شود- یا نسبت به منفعت عین- مانند اذن دادن به تملّک منفعت خانه به گونه‌ای که تمکّن بر سکونت در آن خانه یا اجاره دادن آن را به دیگری داشته باشد- و یا‌ نسبت به انتفاع از عین است که از آن به حق انتفاع تعبیر می‌شود مانند اذن عاریه دهنده به استفاده عاریه گیرنده از مال عاریه داده شده. حق اختصاص مانند اذن شارع به تحجیر زمین برای احیای آن که مفید حق اختصاص است.

اذن دهنده می‌تواند از اذن خود بازگردد، مگر مانعی باشد مانند کسی که اذن داده تا میّت را در ملکش دفن کنند سپس بعد از دفن از اذن خود برگردد، حرمت نبش قبر ، مانع آن است. منبع: العناوین الفقهیة، ج۲، ص۵۰۶-۵۱۵

اذن، رخصت در تصرف از سوی مالک یا شخص به منزله مالک را گویند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اذن، رخصت در تصرف از سوی مالک یا شخص به منزله مالک است و پیش از تصرف و انجام کار صورت می‌گیرد. شاخه: مدنی · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 85

تفاوت اذن با اجازه این است که اذن پیش از تصرف و انجام کار، و اجازه بعد از آن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اذن پیش از تصرف و انجام کار است، در حالی که اجازه بعد از آن صورت می‌گیرد. شاخه: مدنی

همچنین تفاوت آن با رضا این است که رضا امر باطنی است که به صورت اذن یا اجازه ابراز می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): رضا یک امر باطنی است که به صورت اذن یا اجازه ابراز می‌شود، اما اذن خود ابراز رضایت است. شاخه: مدنی

نیز فرق آن با وکالت این است که اذن، ایقاع است، امّا وکالت، عقد . — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اذن یک ایقاع است، در حالی که وکالت یک عقد محسوب می‌شود. شاخه: مدنی

در مأذون شرط است که صدور فعل مورد اذن از او، از نظر شرعی صحیح باشد که به اختلاف موارد، تفاوت می‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صدور فعل مورد اذن از مأذون باید از نظر شرعی صحیح باشد، که این شرایط بسته به نوع تصرف متفاوت است؛ برای مثال، در تصرفات عقدی، مأذون باید بالغ و عاقل باشد. شاخه: مدنی

اذن به این اعتبار به اذن صریح، اذن فحوا و اذن به شاهد حال تقسیم می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اذن می‌تواند صریح (مستفاد از لفظ یا نوشته)، فحوا (فهمیده شده از دلالت التزام عقلی، عرفی یا عادی) یا به شاهد حال (از قرینه حالی) باشد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 90

به دست آوردن اذن یا از راه لفظ است یا نوشته یا فعل- مانند اشاره- یا قرینه حالی (شهادت حالت انسان) و یا سکوت در خصوص ازدواج دختران. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اذن می‌تواند از طریق لفظ، نوشته، فعل (مانند اشاره)، قرینه حالی یا سکوت در موارد خاص (مانند ازدواج دختران) اثبات شود. شاخه: ادلهٔ اثبات

تصرف در مال دیگری بدون اذن او حرام است. اثر اذن، رفع حرمت است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تصرف در مال دیگری بدون اذن حرام است و اذن موجب رفع این حرمت می‌شود. در تصرفات غیر مالی نیز، اگر جواز متوقف بر اذن باشد، اذن موجب جواز آن می‌شود. شاخه: مدنی

ضمان یا در غیر جنایات است یا در جنایات. در غیر جنایات، اگر اذن مقیّد به ضمان باشد... ضمان‌آور است، ولی اگر بر عدم ضمان مقیّد باشد... ضمان ندارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اذن می‌تواند بر ضمان تأثیرگذار باشد؛ اگر اذن مقید به ضمان باشد، ضمان‌آور است و اگر مقید به عدم ضمان باشد، ضمان ندارد. در صورت اطلاق، قرائن حالی یا عرفی تعیین‌کننده هستند. شاخه: مدنی