برای تحقّق این قاعده، احسان باید هم واقعی باشد و هم قصدی؛ یعنی هم عمل عرفاً نیکو شمرده شود و هم فاعل انگیزۂ خیر داشته باشد، در غیر این صورت، اگر عمل صرفاً با نیّت خیر ولی همراه با ارزیابی نادرست یا غفلت باشد، از دایرۂ قاعده خارج شده و ضمانت ثابت میگردد.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای تحقق قاعده احسان، عمل باید هم عرفاً نیکو شمرده شود (احسان واقعی) و هم فاعل انگیزه خیر داشته باشد (احسان قصدی). در غیر این صورت، اگر عمل صرفاً با نیت خیر ولی همراه با ارزیابی نادرست یا غفلت باشد، ضمانت ثابت میگردد.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
بخشهای دیگرِ همین مبحث 5
قلمرو قاعده احسان (قواعد فقه)
قلمرو قاعده احسان ، از جمله مباحث کلیدی قاعده احسان در قواعد فقه است. که میان فقها محل اختلاف میباشد؛ گروهی آن را ویژهی دفع ضرر ، گروهی منحصر به جلب منفعت میدانند، اما نظریهی مختار، که با عموم آیه و حکم عقل سازگار است، هر دو را شامل شده و احسان را مفهومی عام و تخصیصناپذیر میشمارد.
قلمرو قاعده احسان (قواعد فقه): معرفی قاعده احسان
قاعده احسان این اصل فقهی را میرساند که هر کس با نیت خیر و خدمت، دست به اقدامی بزند، اگر آن اقدام به طور اتفاقی زیانی درپی داشته باشد، فاعل ضامن نیست؛ این قاعده هم دفع ضرر و هم جلب منفعت را شامل میشود، مشروط به آنکه عمل عقلاً معتدل بوده و فاعل مرتکب تقصیر و بیاحتیاطی نشده باشد. برای تحقّق این قاعده، احسان باید هم واقعی باشد و هم قصدی؛ یعنی هم عمل عرفاً نیکو شمرده شود و هم فاعل انگیزۂ خیر داشته باشد، در غیر این صورت، اگر عمل صرفاً با نیّت خیر ولی همراه با ارزیابی نادرست یا غفلت باشد، از دایرۂ قاعده خارج شده و ضمانت ثابت میگردد.
قلمرو این قاعده تنها به روابط فردی محدود نیست، بلکه اقدامات عامالمنفعۂ عمومی را نیز در بر میگیرد، مانند سنگاندازی در راه یا حفر چاه برای عابران ، به شرط آنکه با اذن حاکم شرع یا در غیاب او، با مجوز عقلایی و شرعی انجام شده باشد و اگر عمل بدون چنین مجوزی صورت گیرد، ضمانت ساقط نخواهد شد
قلمرو قاعده احسان (قواعد فقه): دامنه شمول قاعده احسان
در اینکه آیا مجرای قاعدۀ احسان محدود به موارد دفع ضرر است یا موارد جلب منفعت، و یا هر دوی آنها را شامل میشود، بین فقها اختلاف عقیده وجود دارد که در زیر به بیان مواردی از آن بسنده میکنیم: ۲.
۱ - نظریۀ دفع ضرر بعضی فقها معتقدند که قاعده احسان اختصاص به موارد دفع ضرر دارد و موارد جلب منفعت را شامل نمیشود. اما این نظریه مورد انتقاد قرار گرفته است؛ زیرا ب. ت. ب. عموم جملۀ ( مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ ) و اینکه به تصریح اهل لغت ، و تبادر و نیز عدم صحت سلب، جلب منفعت از مصادیق احسان است، قاعدۀ احسان را نباید محدود به موارد دفع ضرر دانست و موارد جلب منفعت را از شمول آن خارج کرد. ۲.
۲ - نظریه جلب منفعت بر خلاف گروه نخست، برخی فقها اعتقاد دارند که قاعدۀ احسان به موارد جلب منفعت اختصاص دارد و شامل موارد دفع مضرت نیست. به عقیده این گروه، متبادر از واژۀ احسان ، جلب منفعت است نه دفع مضرت و اقوال فقهای اهل سنت نیز مؤید این معنی است و به علاوه، در واژۀ احسان نوعی مفهوم اثباتی و ایجادی نهفته است و این معنی با جلب منفعت سازگار است نه دفع مضرت؛ زیرا نفع رساندن از امور اثباتی محسوب میشود. زیرا در تعریف احسان گفته است: « الاحسان هو ایصال النّفع الی الغیر لینتفع به مع تعریه من وجوه القبح » یعنی احسان به معنی منفعت رساندن ب. غ. است؛ بدین منظور که از آن منتفع شود، مشروط بر آنکه از هرگونه قبحی مبرا باشد. ۲.
۳ - نظریه مختار به نظر میرسد که احسان هم شامل دفع ضرر است و هم جلب منفعت را شامل میشود؛ زیرا آنچه از واژۀ احسان متبادر میشود، مفهوم اعم است و همچنین مفاد قاعدۀ احسان یک حکم عقلی است و امور عقلی تخصیصپذیر نیستند و در این مورد خاص نیز دلیلی بر وجود اختصاص وجود ندارد. در زیر به درج نمونههایی از موارد مختلف احسان میپردازیم.
منبع: العناوین، ج۲، ص۴۷۷ · ج۵، ص۲۷۹
نکتهٔ فقهی: قاعده احسان (قلمرو قاعده احسان (قواعد فقه))
قاعده احسان این اصل فقهی را میرساند که هر کس با نیت خیر و خدمت، دست به اقدامی بزند، اگر آن اقدام به طور اتفاقی زیانی درپی داشته باشد، فاعل ضامن نیست؛ این قاعده هم دفع ضرر و هم جلب منفعت را شامل میشود، مشروط به آنکه عمل عقلاً معتدل بوده و فاعل مرتکب تقصیر و بیاحتیاطی نشده باشد.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر کس با نیت خیر و خدمت، دست به اقدامی بزند، اگر آن اقدام بهطور اتفاقی زیانی درپی داشته باشد، فاعل ضامن نیست، مشروط به آنکه عمل عقلاً معتدل بوده و فاعل مرتکب تقصیر و بیاحتیاطی نشده باشد. این قاعده هم دفع ضرر و هم جلب منفعت را شامل میشود.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 3
نکتهٔ فقهی: قلمرو قاعده احسان در اقدامات عمومی (قلمرو قاعده احسان (قواعد فقه))
قلمرو این قاعده تنها به روابط فردی محدود نیست، بلکه اقدامات عامالمنفعۂ عمومی را نیز در بر میگیرد، مانند سنگاندازی در راه یا حفر چاه برای عابران، به شرط آنکه با اذن حاکم شرع یا در غیاب او، با مجوز عقلایی و شرعی انجام شده باشد و اگر عمل بدون چنین مجوزی صورت گیرد، ضمانت ساقط نخواهد شد
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قلمرو قاعده احسان تنها به روابط فردی محدود نیست، بلکه اقدامات عامالمنفعه عمومی را نیز در بر میگیرد، مانند سنگاندازی در راه یا حفر چاه برای عابران، به شرط آنکه با اذن حاکم شرع یا در غیاب او، با مجوز عقلایی و شرعی انجام شده باشد. اگر عمل بدون چنین مجوزی صورت گیرد، ضمانت ساقط نخواهد شد.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
