نکتهٔ فقهی: شرایط قصاص عضو

بدن انسان از اجزای مختلفی چون چشم ، گوش ، دست و پا تشکیل شده است. به هر یک از این اجزاء، عضو اطلاق می شود.

اعضاء به دو بخش کلی تقسیم می گردد: اعضای رئیسه، مانند چشم و دست و اعضای غیر رئیسه، از قبیل یک قطعه گوشت یا پوست .

عضو آسیب دیده تا زمانی که متصل به بدن باشد، پاک است. در وضو، دو عضو از بدن، یعنی صورت و دست ها شسته و دو عضو دیگر، یعنی سر و پاها مسح می شوند که به آن ها اعضای وضو گفته می شود. تماس با عضو استخوان دارِ جدا شده از بدن انسان پیش از غسل ، موجب غسل مسّ میّت می شود. به قول مشهور، واجب است عضو استخوان دار جدا شده از بدن میّت ، غسل داده شود و پس از پیچیدن در پارچه ای دفن گردد و اگر سینه باشد علاوه بر غسل، تکفین و خواندن نماز نیز واجب است. منبع: العروة الوثقی، ج۱، ص۱۲۹ · جواهر الکلام، ج۵، ص۳۴۰ · العروة الوثقی، ج۲، ص۴۵

در سجود ، واجب است هفت عضو به زمین گذاشته شود . آیا فاقد یکی از اعضای سجده می تواند امام جماعت شود؟ مسئله اختلافی است . نیابت چنین کسی در نماز قضا و نیز حج صحیح نیست. منبع: الحدائق الناضرة، ج۸، ص۲۷۶-۲۷۷ · استفتائات، ج۱، ص۲۹۳ · استفتائات جدید، ج۱، ص۱۱۳

هر عضوی که نگاه کردن اجنبی به آن حرام باشد، لمس کردن آن نیز حرام خواهد بود. لیکن عکس آن چنین حکمی ندارد . شکستن استخوان های عقیقه کراهت دارد. بلکه مستحب است اجزای آن را عضو، عضو از یکدیگر جدا کنند. منبع: القواعد و الفوائد، ج۱، ص۳۷۹ · الانوار اللوامع، ج۱۰، قسم ۲، ص۳۱۱

به قول مشهور، کندن پوست ذبیحه یا جدا کردن عضوی از آن، پیش از سرد شدن مکروه است. برخی آن را حرام و موجب حرمت گوشت ذبیحه دانسته اند. منبع: جواهر الکلام، ج۳۶، ص۱۲۳-۱۲۵

به تصریح قرآن کریم قصاص در اعضا، همچون قصاص در نفس با فراهم بودن شرایط آن جریان دارد. به قصاص اعضا، قصاص طرف اطلاق می گردد. از شرایط قصاص عضو، امکان استیفای آن با حفظ امنیت جان و یا سرایت به عضوی دیگر است. در قصاص اعضا، تساوی دو عضو از نظر سلامت و اصلی بودن شرط است. بنابر این، عضو سالم در برابر عضو فلج قصاص نمی شود. چنانچه جانی فاقد عضو آسیب دیده طرف باشد، دیه آن از او گرفته می شود. این مسئله در فقه تحت این قاعده آمده که هر عضوی که با وجود آن به عنوان قصاص قطع می شود، با فقدان آن از جانی دیه گرفته می شود . در جنایت بر اعضا در فرضی که آسیب زننده مرد و آسیب دیده زن باشد، چنانچه دیه عضو آسیب دیده کمتر از یک سوم دیه کامل باشد، جانی در برابر آن قصاص می شود، بدون آنکه زن مالی به جانی پرداخت کند. اما اگر در حد ثلث یا بیشتر باشد، قصاص عضو جانی منوط به پرداخت مابه التفاوت دیه زن و مرد به جانی خواهد بود. منبع: مائده/سوره۵، آیه۴۵ · مبانی تکملة المنهاج، ج۲، ص۱۴۴ · جواهر الکلام، ج۴۲، ص۳۵۴-۳۵۵ · جواهر الکلام، ج۴۲، ص۳۴۸ · مائة قاعدة فقهیة، ص۲۰۱ · الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج۱۰، ص۴۱

همان گونه که در قتل خطایی دیه ثابت است، در قطع و یا ناقص کردن عضو کسی از روی خطا نیز دیه ثابت است . از موارد ثبوت ارش جنایت آن است که عضو آسیب دیده بهبود یابد، مانند آنکه دندان آسیب دیده رشد کند یا موهای کنده شده سر و محاسن برویند. منبع: تحریر الوسیلة، ج۵، ص۵۲۷ · الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج۱۰، ص۸۷-۸۸

پیوند عضوی از بدن انسان یا حیوان به بدن دیگری جایز است، لیکن حکم قطع یک عضو برای پیوند به بدنی دیگر بر حسب موارد و نیز کسی که عضو او قطع می شود، مختلف است.

استفاده از اعضای مصنوعی، همچون دست ، دندان و پا اشکال ندارد، لیکن حکم اعضای اصلی را ندارند. از این رو، شستن دست و نیز مسح پای مصنوعی در وضو لازم نیست. چنان که گذاشتن کف دست و انگشت پای مصنوعی بر زمین در حال سجده لازم نمی باشد. منبع: مجمع المسائل، ج۴، ص۴۲ · جامع الاحکام، ج۱، ص۳۵

عضو آسیب دیده تا زمانی که متصل به بدن باشد، پاک است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عضو آسیب دیده تا زمانی که به بدن متصل باشد، پاک است. شاخه: اموال و مالکیت

به قول مشهور، واجب است عضو استخوان دار جدا شده از بدن میّت ، غسل داده شود و پس از پیچیدن در پارچه ای دفن گردد و اگر سینه باشد علاوه بر غسل، تکفین و خواندن نماز نیز واجب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): واجب است عضو استخوان‌دار جدا شده از بدن میت غسل داده شود و پس از پیچیدن در پارچه‌ای دفن گردد و اگر سینه باشد علاوه بر غسل، تکفین و خواندن نماز نیز واجب است. شاخه: اموال و مالکیت

هر عضوی که نگاه کردن اجنبی به آن حرام باشد، لمس کردن آن نیز حرام خواهد بود. لیکن عکس آن چنین حکمی ندارد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر عضوی که نگاه کردن اجنبی به آن حرام باشد، لمس کردن آن نیز حرام خواهد بود، اما عکس آن چنین حکمی ندارد. شاخه: خانواده

قصاص در اعضا، همچون قصاص در نفس با فراهم بودن شرایط آن جریان دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قصاص در اعضا، همچون قصاص در نفس با فراهم بودن شرایط آن جریان دارد. شاخه: کیفری

در قصاص اعضا، تساوی دو عضو از نظر سلامت و اصلی بودن شرط است. بنابر این، عضو سالم در برابر عضو فلج قصاص نمی شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در قصاص اعضا، تساوی دو عضو از نظر سلامت و اصلی بودن شرط است. بنابراین، عضو سالم در برابر عضو فلج قصاص نمی‌شود. شاخه: کیفری

چنانچه جانی فاقد عضو آسیب دیده طرف باشد، دیه آن از او گرفته می شود. این مسئله در فقه تحت این قاعده آمده که هر عضوی که با وجود آن به عنوان قصاص قطع می شود، با فقدان آن از جانی دیه گرفته می شود — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه جانی فاقد عضو آسیب دیده طرف باشد، دیه آن از او گرفته می‌شود. این مسئله در فقه تحت این قاعده آمده که هر عضوی که با وجود آن به عنوان قصاص قطع می‌شود، با فقدان آن از جانی دیه گرفته می‌شود. شاخه: کیفری · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 80

در جنایت بر اعضا در فرضی که آسیب زننده مرد و آسیب دیده زن باشد، چنانچه دیه عضو آسیب دیده کمتر از یک سوم دیه کامل باشد، جانی در برابر آن قصاص می شود، بدون آنکه زن مالی به جانی پرداخت کند. اما اگر در حد ثلث یا بیشتر باشد، قصاص عضو جانی منوط به پرداخت مابه التفاوت دیه زن و مرد به جانی خواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در جنایت بر اعضا در فرضی که آسیب زننده مرد و آسیب دیده زن باشد، چنانچه دیه عضو آسیب دیده کمتر از یک سوم دیه کامل باشد، جانی در برابر آن قصاص می‌شود، بدون آنکه زن مالی به جانی پرداخت کند. اما اگر در حد ثلث یا بیشتر باشد، قصاص عضو جانی منوط به پرداخت مابه‌التفاوت دیه زن و مرد به جانی خواهد بود. شاخه: کیفری

همان گونه که در قتل خطایی دیه ثابت است، در قطع و یا ناقص کردن عضو کسی از روی خطا نیز دیه ثابت است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): همان گونه که در قتل خطایی دیه ثابت است، در قطع و یا ناقص کردن عضو کسی از روی خطا نیز دیه ثابت است. شاخه: کیفری

از موارد ثبوت ارش جنایت آن است که عضو آسیب دیده بهبود یابد، مانند آنکه دندان آسیب دیده رشد کند یا موهای کنده شده سر و محاسن برویند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): از موارد ثبوت ارش جنایت آن است که عضو آسیب دیده بهبود یابد، مانند آنکه دندان آسیب دیده رشد کند یا موهای کنده شده سر و محاسن برویند. شاخه: کیفری · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 79

پیوند عضوی از بدن انسان یا حیوان به بدن دیگری جایز است، لیکن حکم قطع یک عضو برای پیوند به بدنی دیگر بر حسب موارد و نیز کسی که عضو او قطع می شود، مختلف است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پیوند عضوی از بدن انسان یا حیوان به بدن دیگری جایز است، لیکن حکم قطع یک عضو برای پیوند به بدنی دیگر بر حسب موارد و نیز کسی که عضو او قطع می‌شود، مختلف است. شاخه: اموال و مالکیت

استفاده از اعضای مصنوعی، همچون دست ، دندان و پا اشکال ندارد، لیکن حکم اعضای اصلی را ندارند. از این رو، شستن دست و نیز مسح پای مصنوعی در وضو لازم نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): استفاده از اعضای مصنوعی اشکال ندارد، لیکن حکم اعضای اصلی را ندارند. از این رو، شستن دست و نیز مسح پای مصنوعی در وضو لازم نیست. شاخه: اموال و مالکیت