نکتهٔ فقهی: شرط تعداد ناقلان در تواتر (تقسیم حدیث)

نخست حدیث و خبر متواتر و اقسام آن، مورد بررسی و تحلیل واقع می‌گردد و سپس به بررسی خبر واحد و جایگاه آن پرداخته می‌شود.

کلمه متواتر در لغت از ریشه «وتر» به معنی پی در پی و پیوسته، یا یکی پس از دیگری است؛ ثم ارسلنا رسلنا تتری، ‌ای متواترین. و در اصطلاح: خبر جماعتی است که سلسله راویان آن تا به معصوم (علیه‌السّلام) در هر طبقه به تعدادی باشد که امکان توافق عمدی آن‌ها بر نسبت دادن دروغ به معصوم (علیه‌السّلام) به طور عادی محال باشد و خبر آن‌ها موجب علم و یقین گردد. ۱. ۱ - تعاریف محدثان برخی از محدثان بزرگ، حدیث متواتر را چنین تعریف نموده‌اند: ۱. ۲. ۳. ۴. ۱.۱. ۱ - بررسی تعاریف ب. ت. ب. تعاریف مذکور، کلمه خبر، گرچه شامل خبر واحد هم هست، اما با اضافه آن به «جماعة»، آن را از خبر واحد، خارج نموده؛ از طرفی خبر هر جمعی نیز مصداق تواتر نیست؛ زیرا خبر جمعی از معصومان (علیهم‌السّلام) یا علما ، به علت شخصیت آن‌ها، مفید علم خواهد بود اما در افاده علم، کثرت آن‌ها نقشی نداشته؛ زیرا با عبارت «بنفسه» بیان شده که هر خبری که به واسطه قراین ـ خواه قراین داخلی باشد، مانند: صدق مخبر یا ذهن سامع و یا تاکید و... ، یا قراین خارجی باشد، مانند خبر از مرگ کسی که به همراه نوحه و شیون است ـ موجب قطع و یقین است، اما متواتر نخواهد بود؛ گرچه که تعریف ایشان، مانع اغیار نیست، زیرا خبر سه نفری را هم که انگیزه کذب در آن‌ها نیست، شامل می‌شود، در حالی که از خصوصیت تواتر بهره مند نیست. روایات متواتر، گرچه کم هستند، اما غالبا از مطالب مهمی برخوردارند، مانند: « روایت غدیر » که تنها در طبقه صحابه بیش از ۱۰۰ نفر آن را روایت نموده و « حدیث ثقلین » که در طبقه صحابه بیش از ۸۰ نفر، یا «حدیث نهی از تعمد بر کذب» که بیش از ۶۰ نفر آن را در طبقه صحابه، گزارش نموده‌اند، یا مانند روایات وجوب نماز‌های یومیه و عدد رکعات آن‌ها، و روایات وجوب زکات و روایات مربوط به فضایل حضرت علی (علیه‌السّلام) ، مانند: شجاعت حضرت و... ۱. ۲ - شروط تواتر برای تواتر، شروطی بیان شده که برخی مربوط به سامع و شنوندگان خبر متواتر و برخی مربوط به گویندگان و ناقلان آن م. ب. که به شرح ذیل است: ۱.۲. ۱ - شروط سامع ۱. سامع و شنونده خبر متواتر، لازم است که قبلا از مفاد آن خبر آگاه نباشد زیرا، تحصیل حاصل خواهد شد. ۲. شنونده به جهت اعتقاد نادرستی، باور بر کذب خبر نداشته باشد، از این رو مشرکان ، چون بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ایمان ندارند، معجزات متواتر او را نیز نمی‌پذیرند. ۱.۲. ۲ - شروط ناقلان ۱. تعداد ناقلان در هر طبقه به میزانی باشد که توافق عمدی آن‌ها بر کذب، محال باشد؛ از این رو در متواتر ، عدد خاصی را نمی‌توان معین کرد؛ زیرا اعتقاد بر درستی و عدم توافق بر کذب نزد افراد، نسبی است و کم‌ترین مرز آن، اطمینان بر عدم توافق بر کذب است. ۲. مخبران بر خبر خود، عالم باشند نه آن که نسبت به آن، شک و تردید و یا ظن داشته باشند. ۳. مستند مخبران، در خبر حس باشد و نه دلیل عقلی ، زیرا احتمال عدم حصول علم از آن دلیل عقلی، در مواردی، ممکن است، وجود داشته باشد، مانند: حدوث عالم. ۴. شرایط تواتر در همه طبقات، حاصل باشد، لذا اگر شرایط تا طبقه خاصی، حاصل شد، تواتر هم تا همان طبقه ، قابل اثبات است. روشن است که شرایط مذکور در اثبات تواتر، مهم و قابل قبول هستند، ولی شرایط دیگری مانند عدالت ، اسلام ، تشیع راویان، یا وجود امام معصوم (علیه‌السّلام) در بین راویان، در اعتبار تواتر خبر، شرط نبوده و نیست. ۱. ۳ - اقسام تواتر روایات متواتر به دو گروه لفظی و معنوی تقسیم شده‌اند که به شرح ذیل م. ب.: ۱.۳. ۱ - متواتر لفظی خبری است که همه ناقلان، در همه طبقات، مضمون آن روایات و خبر را یکسان و با الفاظ واحد، ذکر کنند. ۱.۳. ۲ - متواتر معنوی خبری است که همه ناقلان و راویان در تمامی طبقات، مضمون واحدی را با عبارات متفاوت، نقل می‌کنند و تطابق در معنی یا به دلالت تضمنیه است، مانند: خبر بر خواندن سوره بعد از حمد در نماز در شرایط متفاوت و به نقل از راویان متفاوت، که خواندن اصل سوره یعنی جزء اول در همه روایات یکسان بوده است، گر چه که جزء دوم یعنی نوع سوره، یا بلند و آهسته خواندن آن، متفاوت می‌باشد، یا تطابق در معنی به دلالت التزامی می‌باشد، مانند: خبر شجاعت حضرت علی (علیه‌السّلام) که بر اساس روایات متعدد و در حوادث گوناگون گزارش شده که از مجموع آن‌ها، جسارت و شجاعت آن حضرت، به تواتر ثابت می‌شود. تواتر معنوی در روایات، در مقایسه با روایات متواتر لفظی ، بیشتر هست و اکثر اجزای دین به ویژه در فروع ، دارای تواتر معنوی هستند، مثل: وجود عدد رکعات، مبطلات روزه ، ارکان حج ، زکات و.... منبع: حسین بن محمد، ص۷۳، تحقیق ندیم مرعشلی · ص۵۱۱، تحقیق ندیم مرعشلی · الرعایة فی علم الدرایة، ص۶۲ · الوجیزة فی علم الدرایة، ص۴ · ج۴، ص۱۰۷ · قوانین الاصول، ج۱، ص۴۲۱ · اصول الحدیث و احکامه فی علم الدرایة، ص۲۳ · علم الحدیث، ص۲۴ · الغدیر، ج۱، ص۶۱ · مقباس الهدایة، ج۱، ص۱۱۲، که ایشان هفت قول را از جمله عدد اصحاب بدر را ذکر و سپس نقد می‌کند · مقباس الهدایة، ج۱، ص۱۰۹ · مقباس الهدایة، ج۱، ص۱۱۵ · اصول الحدیث و احکامه فی علم الدرایة، ص۱۳۱

خبر واحد ، حدیثی است که راویان آن در تمامی طبقات، به حد تواتر نرسیده و به تنهایی مفید علم نیست، بلکه به انضمام قراین دیگری می‌توان حجیت آن را ثابت نمود. از این رو اگر روایتی در چندین طبقه به مرز تواتر رسیده ولی تنها در یک طبقه، به مرز تواتر نرسیده، واجد شرایط متواتر نبوده و خبر واحد تلقی شده؛ زیرا نتیجه همواره تابع اخس مقدمتین است. ۱. ۱ - تعاریف محدثان تعریف برخی از بزرگان در مورد خبر واحد چنین است: ۱. ۲. فخبر آحاد سواء کان الراوی واحدا او اکثر و لا یفید بنفسه مع قطع النظر عن القرائن، الا ظنا». خبر واحد، اگر محفوف به قراین خارجی یا داخلی باشد که صدور آن را از معصوم (علیه‌السّلام) تایید کند، نزد همه علما و محدثان حجت م. ب.. قراین حجیت از نظر امامیه ، چنین است: ۱. ۲. وجود حدیث در یک اصل به طریق متعدد. ۳. وجود حدیث در اصلی که جامع آن از اصحاب اجماع است، مثل: زراره ، محمد بن مسلم و... ۴. وجود حدیث در کتابی که بر معصوم (علیه‌السّلام) عرضه شده و امام بر آن ثنا نموده. ۵. وجود حدیث در کتاب‌های مورد اعتماد شیعه . ۶. موافقت حدیث با ادله عقیله، نص کتاب ، سنت قطعیه ، اجماع علمای شیعه. و کتکرره فی اصل او اصلین منها فصاعدا بطریق مختلفة و اسانید عدیدة معتبرة و کوجوده فی اصل معروف الانتساب الی احد الجماعة الذین اجمعوا علی تصدیقهم کزرارة... او علی تصحیح ما یصح عنهم کصفوان بن یحیی... او علی العمل بروایتهم کعمار الساباطی... ان تکون موافقة لادلة العقل و ما اقتضاه... ۲. ان تکون الخیر مطابقا لنص الکتاب، اما خصوصه او عمومه او دلیله او فحواه... ۳. ان تکون الخبر موافقا لسنة المقطوع بها من جهة التواتر فان ما یتضمنه الخبر الواحد اذا وافقه، مقطوع علی صحته ایضا و جواز العمل به... ۴. ان یکون موافقا لما اجمعت الفرقة المحقة علیه. ۲. ۳ - اقسام خبر واحد خبر واحد، از نظر تعداد راویان به سه گروه، تقسیم شده است: مستفیض ، عزیز ، غریب . و له اقسام... منها: المستفیض... و منها الغریب بقول مطلق... و منها العزیز. شرح هر یک چنین است: ۲.۳. ۱ - خبر مستفیض ۱. خبر مستفیض : اگر راویان خبر واحد، در هر طبقه، حداقل سه نفر باشند، آن را « مستفیض » می‌گویند؛ زیرا استفاضه در لغت به معنی وفور و کثرت م. ب. و خبر واحد به هنگامی که راویان آن فراوان هستند، از استفاضه برخوردار و به مرز تواتر نزدیک خواهد شد، برخی از تعاریف چنین است: الف. ب. گاهی از حدیث مستفیض، تعبیر به « مشهور » هم شده که به نظر می‌رسد، مشهور اعم از مستفیض است، زیرا در حدیث مستفیض، استفاضه راویان می‌باید در تمامی طبقات باشد بر خلاف مشهور، که ممکن است در برخی از طبقات به مرز استفاضه رسیده باشد، مانند: حدیث «انما الاعمال بالنیات» که مشهور دانسته شده و نه مستفیض. و قد تغایر بینهما، ‌ای بین المستفیض و المشهور بان یجعل المستفیض ما اتصف بذلک فی ابتدائه و انتهائه علی السواء و المشهور اعم من ذلک. فحدیث «انما الاعمال بالنیات» مشهور غیر مستفیض، لان الشهرة انما طرات له فی وسطه. ۲.۳. ۲ - خبر عزیز ۲. خبر عزیز : اگر راویان خبر واحد، در هر طبقه حداقل دو نفر باشند، آن را « عزیز » گویند. کلمه عزیز به معنی قلیل و از آن جهت است که نمونه آن کم می‌باشد، یا عزیز به معنی قوی است؛ زیرا، آن روایت از طریق دیگر قوی شمرده شده است. ۲.۳. ۳ - خبر غریب ۳. برخی از تعاریف چنین است: ۱. ۲. ۳. ۲.۳.۳. ۲ - غریب در متن ب) غریب در متن: حدیثی است که متن آن در طبقه اول، توسط راوی واحدی، نقل شده و سپس در طبقات بعدی، متن آن توسط جمع زیادی از راویان شهرت پیدا کرده که از آن تعبیر به « غریب مشهور » هم شده زیرا در یک طرف غرابت و در طرف دیگر شهرت پیدا نموده، مانند: حدیث «انما الاعمال بالنیات» که در طبقه صحابه یک نفر آن را روایت نموده است. و برخی از تعاریف چنین است: ۱. ۲. منبع: الرعایة فی علم الدرایة، ص۶۹ · نهایة الدرایة، ص۱۰۲ · ج۱، ص۲۲، المقدمة الثانیة، توقیف فی تنویع الحدیث المعتبر · ج۱، ص۱۴۳، فصل ۵، فی ذکر القرائن · مقباس الهدایة فی علم الدرایة، ص۱۳۴ · الوجیزة فی علم الدرایة، ص۴ · مقباس الهدایة، ج۱، ص۱۲۸ · الرعایة فی علم الدرایة، ص۷۰ · مقباس الهدایة، ج۱، ص۱۳۴ · الرعایة فی علم الدرایة، ص۱۰۷ · مقباس الهدایة فی علم الدرایة، ج۱، ص۲۲۷ · مقباس الهدایة فی علم الدرایة، ج۱، ص۲۹۹ · نهایة الدرایة، ص۱۶۰

احادیث از نظر تعداد راویان به دو قسم متواتر و واحد تقسیم می‌شوند: خبر متواتر ، روایتی است که راویان آن در هر طبقه از نظر تعداد به میزانی است که موجب اطمینان بدان می‌شود و به دو گروه تواتر لفظی و معنوی تقسیم شده، اما در روایت و خبر واحد، راویان به مرز تواتر نرسیده و به تنهای مفید علم نبوده که دارای سه قسم: مستفیض ، عزیز و غریب است که اگر راویان در طبقات، حداقل، سه نفر باشند، مستفیض و اگر حداقل دو نفر، عزیز و الا غریب است.

و در اصطلاح: خبر جماعتی است که سلسله راویان آن تا به معصوم (علیه‌السّلام) در هر طبقه به تعدادی باشد که امکان توافق عمدی آن‌ها بر نسبت دادن دروغ به معصوم (علیه‌السّلام) به طور عادی محال باشد و خبر آن‌ها موجب علم و یقین گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خبر متواتر، خبری است که سلسله راویان آن تا معصوم در هر طبقه به تعدادی باشد که امکان توافق عمدی آن‌ها بر نسبت دادن دروغ به معصوم به طور عادی محال باشد و خبر آن‌ها موجب علم و یقین گردد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

سامع و شنونده خبر متواتر، لازم است که قبلا از مفاد آن خبر آگاه نباشد زیرا، تحصیل حاصل خواهد شد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): سامع و شنونده خبر متواتر نباید قبلاً از مفاد آن خبر آگاه باشد، زیرا در این صورت تحصیل حاصل خواهد شد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

شنونده به جهت اعتقاد نادرستی، باور بر کذب خبر نداشته باشد، از این رو مشرکان، چون بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ایمان ندارند، معجزات متواتر او را نیز نمی‌پذیرند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شنونده خبر متواتر نباید به جهت اعتقاد نادرستی، باور بر کذب خبر داشته باشد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)