نکتهٔ فقهی: شرط صفت در معاملات (صفت در فقه)

صفت عبارت است از خصوصیات و ویژگیهای چیزی که به آن، تشخّص و هویت می‌بخشد. از احکام مرتبط با آن در فقه در بابهای طهارت ، جهاد ، تجارت ، قرض ، صلح ، شرکت ، مضاربه ، اجاره ، سبق و رمایه و لقطه و نیز در اصول فقه ، بحث مفاهیم سخن گفته‌اند. منبع: معجم مقاییس اللغة، واژه «وصف»

کاربرد فقهی وصف عبارت‌اند: ۱. ۱ - در طهارت هر گاه یکی از صفات سه گانه ( بو ، رنگ و مزه ) آب کثیر بر اثر تماس با نجاست تغییر کند، نجس می‌شود. خون حیض غالبا تیره رنگ و غلیظ است و هنگام بیرون آمدن توأم با حرارت و سوزش است؛ لیکن خون استحاضه زرد و سرد است و بدون فشار و سوزش خارج می‌شود. استحاله با صرف تغییر صفات چیز نجس بدون حصول تغییر در ماهیت آن، تحقق نمی‌یابد و در نتیجه با تغییر صفات، شی‌ء نجس پاک نمی‌شود، مانند آنکه گندم نجس آرد شود. ۱. ۲ - در معاملات در بیع اوصاف عوضین (کالا و بهای آن) باید معلوم باشد و در صورت نامعلوم بودن، معامله باطل است. ۱.۲. ۱ - در بیع سلف در بیع سلف، کالا باید با ذکر تمامی اوصافی که از نظر عرف در افزایش یا کاهش بهای آن تأثیر دارد، مشخص شود؛ از این رو، بیع سلف در کالایی که با ذکر وصف مشخص نمی‌شود، صحیح نخواهد بود، مانند برخی انواع جواهر و مروارید . چنانچه کالایی پس از فروش با اوصافی که در معامله ذکر شده مطابقت نداشته باشد، خریدار می‌تواند معامله را فسخ کند. تصرف در مال معیوب، به گونه‌ای که موجب تغییر در هیئت و اوصاف آن گردد، سبب سقوط خیار عیب می‌شود. ۱.۲. ۲ - در شرط صفت از انواع شرط صحیح در معاملات، شرط صفت است. مراد از شرط صفت، شرط کردن صفتی در کالای مورد معامله است، مانند شرط باسواد بودن برده یا باکره بودن کنیز . آیا در تحقق شرکت عقدی، اتحاد دو مال؛ هم در جنس و هم در اوصاف شرط است یا نه؟ مسئله اختلافی است. به قول مشهور، در مضاربه باید اوصاف و مقدار سرمایه معلوم باشد و صرف مشاهده کفایت نمی‌کند. ۱.۲. ۳ - در اجاره و جعاله در اجاره چارپا برای جابه جایی بار باید ویژگیهای چارپا و نیز بار ذکر یامشاهده شود. در جعاله در صورت دین بودن عوض (= جُعل) اوصاف آن باید معلوم باشد. همچنین اگر عین باشد و مشاهده نشده باشد چنانچه کسی مالی را بیابد و دیگری بدون بیّنه مدعی مالکیت آن باشد، دادن آن مال به او واجب نیست، حتی اگر اوصاف آن را بازگو کند؛ لیکن بنابر قول مشهور، اگر با بیان اوصاف، ظن به مالکیت او حاصل شود، تحویل مال به او جایز است قرض دادن آنچه که تعیین آن با ذکر اوصاف امکان‌پذیر می‌باشد، صحیح است ۱.۲. ۴ - در حواله آیا در صحّت حواله، تساوی محالٌ به با محالٌ علیه در جنس ، نوع و وصف ، شرط است یا نه؟ اختلاف م. ب.. خوب نشان دادن کالای مورد معامله بدون آنکه واقعیت داشته باشد، از مصادیق غش به شمار می‌رود. شرط صحّت تهاتر اتحاد دو دین در جنس و وصف است. کالای مثلی عبارت است از آنچه که در صفت و قیمت برابراند؛ برخلاف قیمی که در صفت و قیمت نابرابراند. ۱. ۳ - در مسابقه از شرایط صحّت مسابقه با حیوان ، تساوی آنها در جنس است. برخی، برابری در وصف را نیز شرط دانسته‌اند. ۱. ۴ - در اخلاق در بسیاری از روایات به تحصیل اخلاق و صفات شایسته، همچون تواضع ، حلم ، سخاوت ، حسن خلق و دوری گزیدن از اخلاق و صفات ناشایست، همانند کبر ، بخل ، حسد و حرص سفارش شده است. منبع: العروة الوثقی، ج۱، ص۲۵۷ · جواهر الکلام، ج۲۴، ص۲۷۴ -۲۸۳ · مستمسک العروة، ج۱۲، ص۲۴۶ -۲۴۷ · الکلام، ج۲۷، ص۲۸۱ - ۲۸۳ · جواهر الکلام، ج۲۱، ص۱۱۸ · جواهر الکلام، ج۳۸، ص۳۸۳ - ۳۸۴ · قواعد الاحکام، ج۲، ص۱۰۳ · مسالک الافهام، ج۶، ص۹۳- ۹۴

مفهوم وصف عبارت است از انتفای حکم از موصوف در صورت انتفای وصف به عنوان نمونه، در مثل «فی الغنم السائمة زکاة؛ در گوسفندی که از مراتع طبیعی می‌چرد، زکات واجب است» مفهوم آن این است که در گوسفند غیر سائمه (گوسنفدی که به او علف داده می‌شود) زکات نیست. در ثبوت مفهوم وصف اختلاف است. مشهور قائل به عدم ثبوت‌اند. منبع: اصول الإستنباط، ص۱۲۳ · اصول الفقه، ج۱، ص۱۱۲ -۱۱۳

هر گاه یکی از صفات سه گانه ( بو ، رنگ و مزه ) آب کثیر بر اثر تماس با نجاست تغییر کند، نجس می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر یکی از صفات سه‌گانه (بو، رنگ و مزه) آب کثیر بر اثر تماس با نجاست تغییر کند، آن آب نجس می‌شود. شاخه: مدنی

در بیع اوصاف عوضین (کالا و بهای آن) باید معلوم باشد و در صورت نامعلوم بودن، معامله باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در معامله بیع، اوصاف کالا و بهای آن باید معلوم باشد و در صورت نامعلوم بودن، معامله باطل است. شاخه: مدنی

در بیع سلف، کالا باید با ذکر تمامی اوصافی که از نظر عرف در افزایش یا کاهش بهای آن تأثیر دارد، مشخص شود؛ از این رو، بیع سلف در کالایی که با ذکر وصف مشخص نمی‌شود، صحیح نخواهد بود، مانند برخی انواع جواهر و مروارید . — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در بیع سلف، کالا باید با ذکر تمامی اوصافی که از نظر عرف در افزایش یا کاهش بهای آن تأثیر دارد، مشخص شود؛ در غیر این صورت، بیع سلف در آن کالا صحیح نخواهد بود. شاخه: مدنی

چنانچه کالایی پس از فروش با اوصافی که در معامله ذکر شده مطابقت نداشته باشد، خریدار می‌تواند معامله را فسخ کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه کالایی پس از فروش با اوصافی که در معامله ذکر شده مطابقت نداشته باشد، خریدار می‌تواند معامله را فسخ کند. شاخه: مدنی

تصرف در مال معیوب، به گونه‌ای که موجب تغییر در هیئت و اوصاف آن گردد، سبب سقوط خیار عیب می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تصرف در مال معیوب، به گونه‌ای که موجب تغییر در هیئت و اوصاف آن گردد، سبب سقوط خیار عیب می‌شود. شاخه: مدنی

به قول مشهور، در مضاربه باید اوصاف و مقدار سرمایه معلوم باشد و صرف مشاهده کفایت نمی‌کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): به قول مشهور، در مضاربه باید اوصاف و مقدار سرمایه معلوم باشد و صرف مشاهده کفایت نمی‌کند. شاخه: مدنی

در اجاره چارپا برای جابه جایی بار باید ویژگیهای چارپا و نیز بار ذکر یامشاهده شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در اجاره چارپا برای جابه‌جایی بار، باید ویژگی‌های چارپا و نیز بار ذکر یا مشاهده شود. شاخه: مدنی

در جعاله در صورت دین بودن عوض (= جُعل) اوصاف آن باید معلوم باشد. همچنین اگر عین باشد و مشاهده نشده باشد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در جعاله، در صورتی که عوض (جُعل) دین باشد، اوصاف آن باید معلوم باشد؛ همچنین اگر عین باشد و مشاهده نشده باشد. شاخه: مدنی

چنانچه کسی مالی را بیابد و دیگری بدون بیّنه مدعی مالکیت آن باشد، دادن آن مال به او واجب نیست، حتی اگر اوصاف آن را بازگو کند؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه کسی مالی را بیابد و دیگری بدون بینه مدعی مالکیت آن باشد، دادن آن مال به او واجب نیست، حتی اگر اوصاف آن را بازگو کند. شاخه: اموال و مالکیت

لیکن بنابر قول مشهور، اگر با بیان اوصاف، ظن به مالکیت او حاصل شود، تحویل مال به او جایز است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بنابر قول مشهور، اگر با بیان اوصاف مال لقطه، ظن به مالکیت مدعی حاصل شود، تحویل مال به او جایز است. شاخه: اموال و مالکیت

قرض دادن آنچه که تعیین آن با ذکر اوصاف امکان‌پذیر می‌باشد، صحیح است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قرض دادن آنچه که تعیین آن با ذکر اوصاف امکان‌پذیر می‌باشد، صحیح است. شاخه: مدنی

خوب نشان دادن کالای مورد معامله بدون آنکه واقعیت داشته باشد، از مصادیق غش به شمار می‌رود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خوب نشان دادن کالای مورد معامله بدون آنکه واقعیت داشته باشد، از مصادیق غش به شمار می‌رود. شاخه: مدنی

شرط صحّت تهاتر اتحاد دو دین در جنس و وصف است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): شرط صحت تهاتر، اتحاد دو دین در جنس و وصف است. شاخه: مدنی

کالای مثلی عبارت است از آنچه که در صفت و قیمت برابراند؛ برخلاف قیمی که در صفت و قیمت نابرابراند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کالای مثلی آن است که در صفت و قیمت برابر باشند؛ برخلاف کالای قیمی که در صفت و قیمت نابرابرند. شاخه: مدنی

از شرایط صحّت مسابقه با حیوان ، تساوی آنها در جنس است. برخی، برابری در وصف را نیز شرط دانسته‌اند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): از شرایط صحت مسابقه با حیوان، تساوی آنها در جنس است و برخی برابری در وصف را نیز شرط دانسته‌اند. شاخه: مدنی

مفهوم وصف عبارت است از انتفای حکم از موصوف در صورت انتفای وصف — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مفهوم وصف به معنای انتفای حکم از موصوف در صورت انتفای وصف است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)