نکتهٔ فقهی: شرط ضمان امین (قاعده عدم ضَمان امین)

قاعدۀ عدم ضَمان امین ، قاعدۀ ائتمان یا قاعدۀ استیمان از قواعد فقهی ضامن نبودن امین نسبت به مال امانتی که تلف شده یا دچار نقص گشته است. قاعدۀ یاد شده که صورت کامل آن عدمُ ضَمانِ الامین الا مَعَ التَّعدی او التَّفریط است، از مشهورترین و مهم‌ترین قواعد فقهی به شمار رفته است. منبع: القواعد الفقهیه، ج۲، ص۹

مقصود از ضمان در قاعدۀ یاد شده، جبران خسارت • با پرداخت مثل آنچه تلف شده • و در صورت عدم امکان مثل ، قیمت آن از سوی امین م. ب.. مقصود از امین کسی است که مال دیگری را با اذن مالک یا کسی که در حکم مالک است، مانند وکیل و ولیّ و یا خدای تعالی در دست دارد. مقصود از تعدی، انجام دادن کاری است که به مال امانتی زیان می‌زند، مانند اینکه غذای نامناسب به حیوان بدهد و حیوان بمیرد. و مقصود از تفریط ، کوتاهی در نگهداری امانت است، یعنی کاری را که موجب حفظ امانت است ترک کند، مانند آنکه به حیوان غذا ندهد تا بمیرد. عنوان تعدی یا تفریط در دلیل شرعی به کار نرفته است، از این‌رو، منشا ثبوت ضمان در موارد تعدی یا تفریط، تحقق عنوان اتلاف مال دیگری است که سببی مستقل برای ضمان می‌باشد، زیرا کسی که کاری انجام داده که موجب تلف مال امانتی شده است، از دیدگاه عرف تلف کنندۀ آن مال به شمار می‌رود. همچنین است اگر کوتاهی کرده باشد. آیا شرط کردن ضمان امین، حتی در صورت عدم تعدی یا تفریط، صحیح است یا نه‌؟ مسئله محل اختلاف است، مگر مواردی که استثنا شده است، مانند عاریه که شرط ضمان در آن صحیح م. ب.. حکم نقص پیدا کردن یا معیوب شدن مال امانتی، همچون حکم تلف آن است و امین جز در صورت تعدی یا تفریط ضامن نقص و عیب پدید آمده نیست. منبع: القواعد الفقهیه، ج۲، ص۱۲-۱۵ · القواعد الفقهیه، ج۲، ص۱۴-۱۵ · القواعد الفقهیة، ج۲، ص۲۷۴-۲۷۵ · القواعد الفقهیة، ج۲، ص۲۷۹

به طور کلی، هر موردی که مال دیگری با اذن مالک یا خدای تعالی در دست کسی قرار داشته باشد، مجرای قاعدۀ یاد شده است و با تلف مال امانتی یا پیدایی نقص در آن بدون تعدی و افراط، ضمانی متوجه امین نیست، مگر آنکه شرط ضمان شده باشد، که در این صورت، بنابر دیدگاه برخی، ضمان ثابت است. مهم‌ترین مواردی که ضمان از جهت اذن مالک متوجه امین نیست عبارت است از کسی که مال دیگری را به سبب عقد اجاره ، مضاربه ، مزارعه ، مساقات ، ودیعه ، وکالت ، رهن یا وصایت در دست دارد. مسئله محل اختلاف است. منبع: القواعد الفقهیة، ج۲، ص۲۴۹ · القواعد الفقهیه، ج۲، ص۲۲

بر اعتبار قاعدۀ یاد شده، به روایات ، اجماع و قاعده ما علی المُحسِنینَ مِن سَبیل و نیز عدم وجود سببی برای ضمان در فرض تلفِ بدون افراط و تفریط، استناد شده است. منبع: القواعد الفقهیه، ج۲، ص۹-۱۲

مقصود از ضمان در قاعدۀ یاد شده، جبران خسارت • با پرداخت مثل آنچه تلف شده • و در صورت عدم امکان مثل، قیمت آن از سوی امین م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مقصود از ضمان در این قاعده، جبران خسارت با پرداخت مثل یا قیمت مال تلف شده از سوی امین است. شاخه: مدنی

مقصود از امین کسی است که مال دیگری را با اذن مالک یا کسی که در حکم مالک است، مانند وکیل و ولیّ و یا خدای تعالی در دست دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): امین کسی است که مال دیگری را با اذن مالک یا کسی که در حکم مالک است (مانند وکیل و ولیّ) یا با اذن خدای تعالی در دست دارد. شاخه: مدنی

مقصود از تعدی، انجام دادن کاری است که به مال امانتی زیان می‌زند، مانند اینکه غذای نامناسب به حیوان بدهد و حیوان بمیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعدی انجام دادن کاری است که به مال امانتی زیان می‌زند. شاخه: مدنی

منشا ثبوت ضمان در موارد تعدی یا تفریط، تحقق عنوان اتلاف مال دیگری است که سببی مستقل برای ضمان می‌باشد، زیرا کسی که کاری انجام داده که موجب تلف مال امانتی شده است، از دیدگاه عرف تلف کنندۀ آن مال به شمار می‌رود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): منشأ ثبوت ضمان در موارد تعدی یا تفریط، تحقق عنوان اتلاف مال دیگری است که سببی مستقل برای ضمان محسوب می‌شود. شاخه: مدنی

حکم نقص پیدا کردن یا معیوب شدن مال امانتی، همچون حکم تلف آن است و امین جز در صورت تعدی یا تفریط ضامن نقص و عیب پدید آمده نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حکم نقص پیدا کردن یا معیوب شدن مال امانتی، همچون حکم تلف آن است و امین جز در صورت تعدی یا تفریط ضامن نقص و عیب پدید آمده نیست. شاخه: مدنی