نکتهٔ فقهی: شرط عقل در اقرار (مقر (قواعد فقه))

مقر ، زیر مجموعه مبحث ارکان اقرار از مباحث مطرح در قاعده اقرار از قواعد فقهیّه است. اقرار در لغت اعتراف و اثبات، و در اصطلاح اخبار به حقِ دیگری بر ضرر خویش است. ارکان اقرار شامل مقرّ ، مقرّله ، مقرّبه و صیغه است؛ این بخش شرایط مقرّ را بررسی می‌کند. مقرّ باید بالغ ، عاقل ، رشید ، قاصد ، مختار و معیّن باشد؛ اقرار اکراهی یا بی‌قصد معتبر نیست.

اقرار در کتب لغت به اذعان یا اعتراف به حق، اعتراف به شی ء و اثبات شی ء تعریف شده است. ریشۀ آن ماده «قر» به معنای «ثابت بودن» است. آیه شریفه ( و نقر فی الارحام ما نشاء ) . از همین ریشه است. تعریف اصطلاحی: فقها در کتب خویش تعاریف مختلفی از اقرار ارائه داده‌اند. قانون مدنی ایران نیز به تبع فقها در ماده ۱۲۵۹ اقرار را چنین تعریف می‌کند: «اقرار عبارت از اخبار به حقی است برای غیر بر ضرر خود». علاوه بر اینها کاپیتان هم تعریفی مشابه تعاریف فوق از اقرار ارائه داده است. «اقرار عبارت است از اینکه کسی چیزی را که به زیانش اسناد داده شده، درست بداند». منبع: الصحاح، ج۲، ص۷۹۰ · کتاب العین، ج۵، ص۲۲ · مفردات الفاظ القرآن، ص۳۹۸ · الوسیله، ج۱، ص۲۸۳ · الدروس الشّرعیة، ج۳، ص۱۲۱ · جواهر الکلام، ج۳۵، ص۲ · دانشنامه حقوقی، ج۱، ص۵۴۲

اقرار دارای چهار رکن است که عبارتند از: ۱. اقرار کننده یا مقرّ ۲. منتفع از اقرار یا مقرّ‌له ۳. موضوع اقرار یا مقرّ‌به ۴. در ایم مقاله به مبحث اقرار کننده یا مقرّ خواهیم پرداخت.

اقرار کننده یا مقرّ کسی است که به ضرر خود و به سود دیگری خبر می‌دهد. ۳. ۲ - عقل اقرارکننده باید عاقل باشد (قانون مدنی ایران، مادۀ ۱۱۶۲). پس اقرار مجنون نافذ نیست. در صورتی که اقرارکننده مجنون ادواری باشد و در حالت افاقه و سلامت روانی اقرار کند، اقرار وی نافذ م. ب.. ۳. ۳ - رشد کسی که به واسطۀ سفه از تصرف در اموال و حقوق مالی خود ممنوع گردیده، اقرار وی در این امر معتبر نمی‌باشد، زیرا طبق مادۀ ۱۲۶۳ قانون مدنی ایران: «اقرار سفیه در امور مالی مؤثر نیست». البته اقرار سفیه در اموری که جنبۀ مالی ندارد نافذ است، مثلا اقرار سفیه به ارتکاب جرمی که موجب حد یا قصاص یا تعزیر است مانند قذف و زنا ، و یا اقرار وی به خُلع و طلاق و نَسَب معتبر‌ است. در صورتی که سفیه به امری اقرار کند که هم جنبۀ مالی و هم جنبۀ غیر مالی دارد، اقرار او تنها نسبت به جنبه غیر مالی نافذ است، مثلا اگر سفیه به سرقت ، اقرار کرد حد بر وی جاری می‌شود، ولی به پرداخت مال ملزم نمی‌شود. ۳. ۴ - قصد اقرارکننده باید به هنگام اقرار دارای قصد اخبار باشد و الفاظ یا اشاراتی که بدون قصد صورت گیرد، اثر حقوقی ندارد. پس اقرار شخص خواب، بیهوش و یا مست و نیز اقرار در مقام استهزاء یا در بیان مثال به هنگام تدریس معتبر نمی‌باشد.(نگاه کنید: ) ۳. ۵ - اختیار اقرارکننده باید در حال اختیار و بدون هیچ‌گونه اکراهی اقرار کند، وگرنه اقرار او چه در امور مدنی و چه در امور کیفری نافذ نخواهد بود. در حدیثی از علی (علیه‌السّلام) نقل شده: «من أقر عند تجرید أو حبس أو تخویف أو تهدید فلا حد علیه» «کسی که در برابر زندان، ترس یا تهدید اقرار کند، بر او حد جاری نمی‌شود». در صورتی که متهم به سرقت یا قتل و مانند آن، برای اعتراف به حقیقت مورد ضرب و شتم قرار گیرد، اقرار او در آن حال معتبر نخواهد بود. همچنین اگر اقرار پس از خاتمۀ شکنجه صورت گیرد و متهم می‌داند اگر اقرار نکند دوباره مورد ضرب و شتم قرار می‌گیرد، چنین اقراری مؤثر نخواهد بود. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در این باره می‌گوید: «هر گونه شکنجه برای گرفتن اقرار و یا کسب اطلاع ممنوع است، اجبار شخص به شهادت، اقرار با سوگند مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی فاقد ارزش و اعتبار است...» (اصل ۳۸). در صورتی که کسی مورد اکراه قرار گیرد ولی قرینه‌ای موجود باشد که اکراه بر او مؤثر واقع نشده، اقرار وی نافذ خواهد بود، مثلا اگر کسی به بیش از آن میزانی که مورد اکراه قرار گرفته اقرار کند، اقرارش نافذ است. اقراری که از انتخاب آزاد و بدون اجبار فرد ناشی شود و با آگاهی کامل وی از ماهیت و آثار اقرار، تحقق یابد. در مقابل، اقرار غیر اختیاری اقراری است که ناشی از چشم‌داشت، وعده، ترس ، اجبار ، شکنجه یا تهدید باشد و چنین اقراری اعتبار ندارد. ۳. ۶ - معیّن بودن اقرارکننده باید معیّن باشد. بنابراین اگر دو نفر به دیگری بگویند: یکی از ما دو نفر به تو یک میلیون ریال بدهکاریم، این اقرار به دلیل معیّن نبودن اقرارکننده معتبر نمی‌باشد.(نگاه کنید: ولی در صورتی که یکی از دو نفری که در مالی متصرف می‌باشند به نفع شخص ثالث اقرار کند و متصرف دیگر آن را انکار نماید، نصف مال از آن مقرّله و نصف دیگر از آن منکر خواهد بود. اقرار معسر یا ورشکسته در صورتی که به ضرر طلبکاران نباشد نافذ است، وگرنه نسبت به اموال وی مؤثر نمی‌باشد بلکه به صورت دَین بر عهدۀ او قرار می‌گیرد، زیرا با اعسار و ورشکستگی اموال او متعلّق حق طلبکاران قرار گرفته است و اقرار نسبت به اموال اقرار به ضرر دیگران است که نافذ نمی‌باشد.(نگاه کنید: ) منبع: تحریر الاحکام، ج۲، ص۱۱۴. س ۲۴ · الروضة البهیة، ج۶، ص۳۸۵ · ج۱۶، ص۲۶ به بعد · ج۲، ص۴۹-۵۲ · ج۳، ص۳-۴ · قواعدالاحکام، ج۲، ص۴۱۳ · قانون مدنی ایران، مادۀ ۱۱۶۲ · ج۱۶، ص۱۱۱ · مغنی المحتاج، ج۲، ص۲۴۰ · آمریکانا، ۲۹۴/ llv · بدائع الصنایع، ج۷، ص۲۲۳ · غایة المامول فی علم الفروع والاصول، ج۸، ص۱۸۳ · فقه الصادق، ج۱۶، ص۱۱۹

مقرّ باید بالغ ، عاقل ، رشید ، قاصد ، مختار و معیّن باشد؛ اقرار اکراهی یا بی‌قصد معتبر نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقرارکننده باید بالغ، عاقل، رشید، قاصد، مختار و معیّن باشد؛ اقرار اکراهی یا بی‌قصد معتبر نیست. شاخه: ادلهٔ اثبات

اقرار صغیر اگر چه ممیز باشد معتبر نیست، حتی اگر به اذن ولیّ‌ صورت گرفته باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقرار صغیر، حتی اگر ممیز باشد و به اذن ولیّ صورت گرفته باشد، معتبر نیست. شاخه: ادلهٔ اثبات · ارتباط با قانون: ماده ۱۲۶۲ قانون مدنی ایران

اقرارکننده باید عاقل باشد (قانون مدنی ایران، مادۀ ۱۱۶۲). پس اقرار مجنون نافذ نیست. در صورتی که اقرارکننده مجنون ادواری باشد و در حالت افاقه و سلامت روانی اقرار کند، اقرار وی نافذ م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقرارکننده باید عاقل باشد و اقرار مجنون نافذ نیست؛ اما اقرار مجنون ادواری در حالت افاقه نافذ است. شاخه: ادلهٔ اثبات · ارتباط با قانون: ماده ۱۱۶۲ قانون مدنی ایران

اقرار سفیه در امور مالی مؤثر نیست». البته اقرار سفیه در اموری که جنبۀ مالی ندارد نافذ است، مثلا اقرار سفیه به ارتکاب جرمی که موجب حد یا قصاص یا تعزیر است مانند قذف و زنا ، و یا اقرار وی به خُلع و طلاق و نَسَب معتبر‌ است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقرار سفیه در امور مالی مؤثر نیست، اما در اموری که جنبه مالی ندارد (مانند جرایم، خلع، طلاق و نسب) نافذ است. شاخه: ادلهٔ اثبات · ارتباط با قانون: ماده ۱۲۶۳ قانون مدنی ایران

اقرار عبارت از اخبار به حقی است برای غیر بر ضرر خود — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقرار عبارت است از اخبار به حقی برای غیر بر ضرر خود. شاخه: ادلهٔ اثبات · ارتباط با قانون: ماده ۱۲۵۹ قانون مدنی ایران

اقرار صغیر اگر چه ممیز باشد معتبر نیست، حتی اگر به اذن ولیّ‌ صورت گرفته باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقرار صغیر، حتی اگر ممیز باشد و با اذن ولی صورت گرفته باشد، معتبر نیست. شاخه: ادلهٔ اثبات · ارتباط با قانون: ماده ۱۲۶۲ قانون مدنی ایران

اقرار سفیه در امور مالی مؤثر نیست». البته اقرار سفیه در اموری که جنبۀ مالی ندارد نافذ است، مثلا اقرار سفیه به ارتکاب جرمی که موجب حد یا قصاص یا تعزیر است مانند قذف و زنا ، و یا اقرار وی به خُلع و طلاق و نَسَب معتبر‌ است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقرار سفیه در امور مالی مؤثر نیست، اما در اموری که جنبه مالی ندارد (مانند جرایم، خلع، طلاق و نسب) معتبر است. شاخه: ادلهٔ اثبات · ارتباط با قانون: ماده ۱۲۶۳ قانون مدنی ایران