نکتهٔ فقهی: عدم جواز مقابله به مثل با اسیران اهل بغی (قاعده وِزر)

عنوان وزر برگرفته از آیۀ شریفۀ ( لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ‌ ) است. هرچند در کلمات فقها در مسائل و فروع مختلف به مفاد قاعده استناد شده است، لیکن تنها‌ اندکی از آنان، از آن به قاعده تعبیر کرده‌اند. به آن در باب‌هایی همچون حج ، جهاد ، ودیعه ، ارث ، شهادات ، حدود و تعزیرات ، قصاص و دیات استناد کرده‌اند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۷، ص۴۴

قاعده به اصل شخصی بودن کیفر اشاره دارد، بدین‌معنا که اصل در کیفر، شخصی بودن است و مسئولیت جرم ارتکابی تنها متوجه بزهکار، همدستان و کمک کاران او خواهد بود و اعضای خانواده و مرتبطین آنان هیچ‌گونه مسئولیت کیفری ندارند و نمی‌توان آنان را به جهت بستگی و خویشاوندی با بزهکار، بدون نقش داشتن در بزه‌کاری، بازخواست کرد. منبع: ایضاح الفوائد، ج۴، ص۷۴۶-۷۴۷

مواردی در فقه به این قاعده تطبیق داده شده است. ۲. ۱ - جهاد چنانچه باغیان اسیران جبهۀ حق را بکشند، برای آنان مقابله به مثل، یعنی کشتن اسیران اهل بغی ، در صورت نماندن هستۀ مرکزی برای آنان، جایز نیست. به مفاد قاعده، یعنی آیۀ شریفۀ یاد شده بر آن استناد شده است. ۲. ۲ - حج برده‌ای که با اذن مولا به حج رفته، در صورت ارتکاب یکی از محرّماتِ موجب ثبوتِ قربانی به عنوان کفاره ، بنابر قولی، با استناد به آیۀ شریفۀ فوق، کفاره بر خود او واجب می‌شود، نه بر مولایش. ۲. ۳ - ودیعه اگر مالی نزد برده‌ای به امانت گذاشته شود و او آن را تلف کند، به قول بسیاری، ضمان بر ذمّۀ برده تعلق می‌گیرد، و پس از آزادی باید آن را جبران کند. بر این حکم به قاعدۀ وزر استناد کرده‌اند. بر اساس این قاعده، کسب برده متعلق ضمان نیست، زیرا خسارت، مطابق قاعده متوجه برده است، نه مولای او. اگر غیر مستودَع (کسی که مال نزد او به امانت گذاشته شده) مال امانتی را با مالی دیگر مخلوط کند، به گونه‌ای که قابل بازشناسی نباشد، به دلیل قاعدۀ یاد شده، مخلوط کننده ضامن است نه مستودَع. ۲. ۴ - ارث اگر فرزندی پدر خود را بکشد، فرزند قاتل از جدش (مقتول) ارث می‌برد، به شرط آنکه مقتول فرزند صلبی دیگری نداشته باشد. به دلیل قاعده وزر، جنایت پدر مانع ارث بردن فرزند او نمی‌شود. ۲. ۵ - شهادات چنانچه یکی از شهود از ادای شهادت منصرف شود، بر اساس قاعده وزر، ضمان تنها متوجه او خواهد بود، نه دیگر شهود. ۲. ۶ - حدود و تعزیرات اگر ذمی‌ای از روی عمد مسلمانی را بکشد، قاتل و اموالش را به اولیای مقتول تحویل می‌دهند و آنان - بنابر قول مشهور - میان کشتن او و به بردگی گرفتنش مختاراند. آیا فرزندان نابالغ او نیز به بردگی گرفته می‌شوند؟ جمعی با استناد به قاعدۀ وزر، حکم به عدم جواز آن کرده‌اند. ۲. ۷ - قصاص چنانچه زن حامله محکوم به اعدام شود، به دلیل قاعدۀ یاد شده، باید تا زمان وضع حمل صبر کنند. پس از وضع حمل نیز در صورت پیدا نشدن دایه‌ای برای شیر دادن به کودک او، باید تا زمان پیدا شدن دایه ، قصاص به تاخیر افتد. اگر قاتل قبل از اجرای قصاص بمیرد، به دلیل قاعدۀ وزر، موضوع قصاص منتفی می‌شود و از ورثه، کسی به جای او قصاص نمی‌شود. ۲. ۸ - دیات ضمان جنایاتی که برده مرتکب می‌شود، به دلیل قاعدۀ وزر متوجه خود او است، نه مولایش، همچنین ضمان جنایاتی که انسان بالغ مرتکب می‌شود، بر عهدۀ خود او است، نه عاقله او، جز در جنایت خطایی محض. منبع: ج۱۵، ص۲۰۱ · جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۴۴-۲۴۵ · ج۲، ص۱۸۳ · مفتاح الکرامة، ج۱۳، ص۱۵ · مفتاح الکرامة، ج۱۷، ص۲۳۶ · ج۱۳، ص۴۰ · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۲۴۹ · جواهر الکلام، ج۴۲، ص۱۵۸ · ج۴، ص۳۲۰ · القصاص علی ضوء القرآن و السنة، ج۱، ص۱۰۵ · جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۲۸-۴۲۹

بر اعتبار قاعده به آیۀ شریفۀ ( لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ‌ ) و نیز برخی آیات دیگر، همچنین سنّت ، اجماع و عقل استناد کرده‌اند. منبع: قواعد فقه، ج۴، ص۱۵۹-۱۶۳

قاعدۀ وِزر از قواعد فقهی به معنای ثبوت مجازات تنها برای بزهکار و نه فردی دیگر که به گونه‌ای وابسته به بزهکار است، از قبیل خویشان، نزدیکان و دوستان او. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مجازات تنها برای بزهکار ثابت است و نه برای فرد دیگری که به گونه‌ای وابسته به بزهکار است، مانند خویشان، نزدیکان و دوستان او. مسئولیت جرم ارتکابی تنها متوجه بزهکار، همدستان و کمک‌کاران او خواهد بود و اعضای خانواده و مرتبطین آنان هیچ‌گونه مسئولیت کیفری ندارند و نمی‌توان آنان را به جهت بستگی و خویشاوندی با بزهکار، بدون نقش داشتن در بزه‌کاری، بازخواست کرد. شاخه: کیفری

قاعده به اصل شخصی بودن کیفر اشاره دارد، بدین‌معنا که اصل در کیفر، شخصی بودن است و مسئولیت جرم ارتکابی تنها متوجه بزهکار، همدستان و کمک کاران او خواهد بود و اعضای خانواده و مرتبطین آنان هیچ‌گونه مسئولیت کیفری ندارند و نمی‌توان آنان را به جهت بستگی و خویشاوندی با بزهکار، بدون نقش داشتن در بزه‌کاری، بازخواست کرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصل در کیفر، شخصی بودن است و مسئولیت جرم ارتکابی تنها متوجه بزهکار، همدستان و کمک‌کاران او خواهد بود و اعضای خانواده و مرتبطین آنان هیچ‌گونه مسئولیت کیفری ندارند. شاخه: کیفری

برده‌ای که با اذن مولا به حج رفته، در صورت ارتکاب یکی از محرّماتِ موجب ثبوتِ قربانی به عنوان کفاره، بنابر قولی، با استناد به آیۀ شریفۀ فوق، کفاره بر خود او واجب می‌شود، نه بر مولایش. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برده‌ای که با اذن مولا به حج رفته و مرتکب یکی از محرمات موجب ثبوت قربانی به عنوان کفاره شود، بنابر قولی، کفاره بر خود او واجب می‌شود، نه بر مولایش. شاخه: مدنی

اگر مالی نزد برده‌ای به امانت گذاشته شود و او آن را تلف کند، به قول بسیاری، ضمان بر ذمّۀ برده تعلق می‌گیرد، و پس از آزادی باید آن را جبران کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مالی نزد برده‌ای به امانت گذاشته شود و او آن را تلف کند، ضمان بر ذمه برده تعلق می‌گیرد و پس از آزادی باید آن را جبران کند. شاخه: مدنی

اگر غیر مستودَع (کسی که مال نزد او به امانت گذاشته شده) مال امانتی را با مالی دیگر مخلوط کند، به گونه‌ای که قابل بازشناسی نباشد، به دلیل قاعدۀ یاد شده، مخلوط کننده ضامن است نه مستودَع. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر غیر مستودع (کسی که مال نزد او به امانت گذاشته شده) مال امانتی را با مالی دیگر مخلوط کند، به گونه‌ای که قابل بازشناسی نباشد، مخلوط کننده ضامن است نه مستودع. شاخه: مدنی

اگر فرزندی پدر خود را بکشد، فرزند قاتل از جدش (مقتول) ارث می‌برد، به شرط آنکه مقتول فرزند صلبی دیگری نداشته باشد. به دلیل قاعده وزر، جنایت پدر مانع ارث بردن فرزند او نمی‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر فرزندی پدر خود را بکشد، فرزند قاتل از جدش (مقتول) ارث می‌برد، به شرط آنکه مقتول فرزند صلبی دیگری نداشته باشد، زیرا جنایت پدر مانع ارث بردن فرزند او نمی‌شود. شاخه: ارث و وصیت

چنانچه یکی از شهود از ادای شهادت منصرف شود، بر اساس قاعده وزر، ضمان تنها متوجه او خواهد بود، نه دیگر شهود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه یکی از شهود از ادای شهادت منصرف شود، ضمان تنها متوجه او خواهد بود، نه دیگر شهود. شاخه: ادلهٔ اثبات

آیا فرزندان نابالغ او نیز به بردگی گرفته می‌شوند؟ جمعی با استناد به قاعدۀ وزر، حکم به عدم جواز آن کرده‌اند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر ذمی‌ای از روی عمد مسلمانی را بکشد و قاتل و اموالش به اولیای مقتول تحویل داده شوند، جمعی با استناد به قاعده وزر، حکم به عدم جواز به بردگی گرفتن فرزندان نابالغ او را کرده‌اند. شاخه: کیفری

چنانچه زن حامله محکوم به اعدام شود، به دلیل قاعدۀ یاد شده، باید تا زمان وضع حمل صبر کنند. پس از وضع حمل نیز در صورت پیدا نشدن دایه‌ای برای شیر دادن به کودک او، باید تا زمان پیدا شدن دایه، قصاص به تاخیر افتد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه زن حامله محکوم به اعدام شود، باید تا زمان وضع حمل صبر کنند و پس از وضع حمل نیز در صورت پیدا نشدن دایه‌ای برای شیر دادن به کودک او، باید تا زمان پیدا شدن دایه، قصاص به تأخیر افتد. شاخه: کیفری

اگر قاتل قبل از اجرای قصاص بمیرد، به دلیل قاعدۀ وزر، موضوع قصاص منتفی می‌شود و از ورثه، کسی به جای او قصاص نمی‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر قاتل قبل از اجرای قصاص بمیرد، موضوع قصاص منتفی می‌شود و از ورثه، کسی به جای او قصاص نمی‌شود. شاخه: کیفری

ضمان جنایاتی که برده مرتکب می‌شود، به دلیل قاعدۀ وزر متوجه خود او است، نه مولایش، همچنین ضمان جنایاتی که انسان بالغ مرتکب می‌شود، بر عهدۀ خود او است، نه عاقله او، جز در جنایت خطایی محض. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ضمان جنایاتی که برده مرتکب می‌شود، متوجه خود او است، نه مولایش؛ همچنین ضمان جنایاتی که انسان بالغ مرتکب می‌شود، بر عهده خود او است، نه عاقله او، جز در جنایت خطایی محض. شاخه: کیفری