نکتهٔ فقهی: عدم خیار حیوان در ثمن

ثمن به بهایی اطلاق می‌شود که کالا در برابر آن معامله شده است؛ خواه با ارزش متعارف کالا در بازار برابر باشد یا بیشتر و یا کمتر باشد و تفاوت آن با « قیمت » در همین است؛ زیرا «قیمت» عبارت است از ارزش کالا در بازار و نزد عرف که از آن به « ثمن المثل » تعبیر می‌شود.

ثمن همچون مثمن ( مبیع ) از ارکان عقد بیع به‌ شمار می‌رود و مالیّت داشتن ، مملوک بودن، معلوم بودن از جهت جنس و وصف از شرایط آن است. منبع: الحدائق الناضرة، ج۱۸، ص۴۶۰

نقد و مدّت‌دار بودن هر یک از ثمن و مثمن منشأ تقسیم بیع به چهار قسم شده است: بیع نقد (ثمن و مثمن هر دو نقد باشند)؛ بیع کالی به کالی (هردو مدّت‌دار باشند)؛ بیع سلف یا سلم (ثمن نقد و مثمن مدّت‌دار باشد) و بیع نسیه (عکس صورت سوم). ۳. ۱ - بیع نقد در بیع نقد چنانچه فروشنده کالا را تحویل نداده و ثمن را نگرفته باشد، بیع تا سه روز لازم خواهد بود. در صورتی که خریدار در این مدّت ثمن را به فروشنده پرداخت نکند، فروشنده می‌تواند معامله را (با استفاده از خیار تأخیر ) فسخ کند . لیکن پس از سررسید، قبول آن بر فروشنده واجب است و در صورت امتناع وی و تلف شدن ثمن در دست خریدار بدون قصور وی در نگهداری آن، از مال فروشنده تلف شده است. منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۵۱ · جواهر الکلام، ج۲۳، ص۱۱۴ · جواهر الکلام، ج۲۳، ص۱۱۵ ۱۱۷

با اختلاف فروشنده و خریدار در مقدار ثمن، بنابر مشهور اگر مثمن باقی باشد، قول فروشنده همراه قسم مقدّم می‌شود؛ اما اگر کالا از بین رفته باشد، سخن خریدار با قسم مقدّم می‌گردد. کافری که خوک یا شراب را به هم کیش خود فروخته و قبل از اینکه بهای آن را دریافت کند مسلمان شده است، پس از اسلام می‌تواند ثمن را از او بگیرد. منبع: جواهر الکلام، ج۲۳، ص۱۸۴ · جواهر الکلام، ج۳۶، ص۴۱۵

اگر چند بیع بر مال غیر واقع شود، یا این است که این چند بیع، بر خود آن مال واقع شده است یا بر عوض آن... و بنابر دوم (که معامله روی عوض واقع شده) یا از یک نفر بر عوض‌ها و ثمن‌ها به ترامی (پی‌درپی) واقع می‌شود، مثل اینکه خانه زید را به لباسی بفروشد، سپس لباس را به گاوی بفروشد و پس از آن گاو را به رختخوابی بفروشد و همچنین. و یا آن‌که بر ثمن‌ مشخصی چندین بار واقع می‌شود، مثل اینکه در مثال مذکور، لباس را چند مرتبه به چند نفر جدا جدا بفروشد.... مالک در تمام این صورت‌ها حق دارد هر کدام از این‌ها را بخواهد اجازه دهد و با اجازه مالک همان عقد اجازه داده شده صحیح می‌شود و اما غیر آن عقد، احتیاج به شرح و تفصیلی دارد که مناسب این مختصر نیست. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۴۳، کتاب البیع، القول فی شرائط المتعاقدین، مسالة ۱۲

هرکس حیوانی را بخرد برای او از وقت عقد تا سه روز خیار ثابت است. و در اینکه فروشنده نیز در صورتی‌که ثمن‌ حیوان باشد، این خیار را داشته باشد اشکال است، بلکه نبود آن خالی از قوت نیست‌. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۵۱، کتاب البیع، القول فی الخیارات، الثانی خیار الحیوان

جایز است که برای بایع ، شرط خیار شود، در صورتی‌که تا مدت معیّنی عین ثمن‌ یا آنچه شامل مثل آن هم می‌شود را به مشتری برگرداند؛ پس اگر آن مدت بگذرد و تمام ثمن را نیاورد، بیع لازم می‌شود و این در عرف، بیع خیار نام دارد. و ظاهراً صحیح باشد که شرط کنند که بایع بتواند همه معامله را با برگرداندن قسمتی از ثمن فسخ کند و یا قسمتی از معامله را با برگرداندن قسمتی از ثمن فسخ کند. و در برگرداندن ثمن، کفایت می‌کند که بایع آنچه را که از طرف او دخالت در گرفتن ثمن دارد انجام دهد؛ اگرچه خریدار از گرفتن آن خودداری کند. پس اگر ثمن را حاضر کند و به فروشنده عرضه بدارد و او را بر قبض آن متمکن کند، ولی خریدار از گرفتن آن سرباز زند و خودداری نماید، بایع می‌تواند فسخ کند. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۵۳، کتاب البیع، القول فی الخیارات، الثالث:خیار الشرط، مسالة ۳

ثمن به بهایی اطلاق می‌شود که کالا در برابر آن معامله شده است؛ خواه با ارزش متعارف کالا در بازار برابر باشد یا بیشتر و یا کمتر باشد و تفاوت آن با « قیمت » در همین است؛ زیرا «قیمت» عبارت است از ارزش کالا در بازار و نزد عرف که از آن به « ثمن المثل » تعبیر می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ثمن به بهایی اطلاق می‌شود که کالا در برابر آن معامله شده است، خواه با ارزش متعارف کالا در بازار برابر باشد یا بیشتر و یا کمتر باشد. شاخه: مدنی

ثمن همچون مثمن ( مبیع ) از ارکان عقد بیع به‌ شمار می‌رود و مالیّت داشتن ، مملوک بودن، معلوم بودن از جهت جنس و وصف از شرایط آن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ثمن، مانند مبیع، از ارکان عقد بیع است و باید دارای مالیت، مملوکیت و معلوم بودن از جهت جنس و وصف باشد. شاخه: مدنی

در بیع نقد چنانچه فروشنده کالا را تحویل نداده و ثمن را نگرفته باشد، بیع تا سه روز لازم خواهد بود. در صورتی که خریدار در این مدّت ثمن را به فروشنده پرداخت نکند، فروشنده می‌تواند معامله را (با استفاده از خیار تأخیر ) فسخ کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در بیع نقد، اگر فروشنده کالا را تحویل نداده و ثمن را نگرفته باشد و خریدار در مدت سه روز ثمن را پرداخت نکند، فروشنده می‌تواند معامله را فسخ کند. شاخه: مدنی

در معامله نسیه بر خریدار واجب نیست ـ حتی با مطالبه فروشنده ـ ثمن را قبل از سررسید آن پرداخت کند و در صورت پرداخت، قبول آن بر فروشنده واجب نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در معامله نسیه، خریدار ملزم به پرداخت ثمن قبل از سررسید نیست و فروشنده نیز ملزم به قبول آن نیست. شاخه: مدنی

لیکن پس از سررسید، قبول آن بر فروشنده واجب است و در صورت امتناع وی و تلف شدن ثمن در دست خریدار بدون قصور وی در نگهداری آن، از مال فروشنده تلف شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پس از سررسید معامله نسیه، فروشنده ملزم به قبول ثمن است و در صورت امتناع و تلف شدن ثمن بدون قصور خریدار، تلف از مال فروشنده محسوب می‌شود. شاخه: مدنی

با اختلاف فروشنده و خریدار در مقدار ثمن، بنابر مشهور اگر مثمن باقی باشد، قول فروشنده همراه قسم مقدّم می‌شود؛ اما اگر کالا از بین رفته باشد، سخن خریدار با قسم مقدّم می‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت اختلاف فروشنده و خریدار در مقدار ثمن، اگر مبیع باقی باشد، قول فروشنده با قسم مقدم است؛ اما اگر کالا از بین رفته باشد، سخن خریدار با قسم مقدم می‌شود. شاخه: ادلهٔ اثبات

مالک در تمام این صورت‌ها حق دارد هر کدام از این‌ها را بخواهد اجازه دهد و با اجازه مالک همان عقد اجازه داده شده صحیح می‌شود و اما غیر آن عقد، احتیاج به شرح و تفصیلی دارد که مناسب این مختصر نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر چندین بیع بر مال غیر یا عوض آن واقع شود، مالک حق دارد هر یک از عقود را اجازه دهد و با اجازه او، همان عقد صحیح می‌شود. شاخه: مدنی

جایز است که برای بایع ، شرط خیار شود، در صورتی‌که تا مدت معیّنی عین ثمن‌ یا آنچه شامل مثل آن هم می‌شود را به مشتری برگرداند؛ پس اگر آن مدت بگذرد و تمام ثمن را نیاورد، بیع لازم می‌شود و این در عرف، بیع خیار نام دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): جایز است که برای بایع شرط خیار شود، به شرطی که تا مدت معینی عین ثمن یا آنچه شامل مثل آن هم می‌شود را به مشتری برگرداند؛ در این صورت اگر مدت بگذرد و تمام ثمن را نیاورد، بیع لازم می‌شود. شاخه: مدنی

و در برگرداندن ثمن، کفایت می‌کند که بایع آنچه را که از طرف او دخالت در گرفتن ثمن دارد انجام دهد؛ اگرچه خریدار از گرفتن آن خودداری کند. پس اگر ثمن را حاضر کند و به فروشنده عرضه بدارد و او را بر قبض آن متمکن کند، ولی خریدار از گرفتن آن سرباز زند و خودداری نماید، بایع می‌تواند فسخ کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در بازگرداندن ثمن برای اعمال خیار شرط، کفایت می‌کند که بایع آنچه را که از طرف او دخالت در گرفتن ثمن دارد انجام دهد، حتی اگر خریدار از گرفتن آن خودداری کند. شاخه: مدنی