تعدی متصرف و خروج او از اذن مالک موجب میشود که ید از امانی بودن خارج و داخل در قاعده «علی الید ما اخذت حتی تؤدیه» گردد. این قاعده نهایت و خاتمه ضمان را ادای مال توسط متصرف دانسته است حتی تؤدیه و مادام که چنین امری رخ نداده، ضمان کماکان باقی خواهد ماند.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعدی متصرف و خروج او از اذن مالک موجب میشود که ید از امانی بودن خارج و داخل در قاعده «علی الید ما اخذت حتی تؤدیه» گردد. این قاعده نهایت و خاتمه ضمان را ادای مال توسط متصرف دانسته است.
شاخه: اموال و مالکیت · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 22
بخشهای دیگرِ همین مبحث 7
ید امانی بعد عدول از تعدی و تفریط (قواعد فقه)
ید امانی بعد از عدول از تعدی و تفریط ، از مباحث قواعد فقه به معنای تعیین وضعیت حقوقی تصرف مال است؛ اگر شخصی که مال امانی در اختیار دارد، از حدود اذن خارج شده ولی سپس به آن بازگردد، دیدگاه مشهور ید او را ضمانی میداند (به استناد استصحاب ضمان )، در حالی که دیدگاه مختار، ید را امانی تلقی کرده و ضمان را در این حالت رد میکند. اثبات تعدی و تفریط بر عهده مالک است و متصرف امین با قسم خوردن میتواند از ضمان معاف شود، مگر اینکه مالک بینه اقامه کند.
ید امانی بعد عدول از تعدی و تفریط (قواعد فقه): تعریف تعدی و تفریط
تعدی آن است که شخص امین در تصرفات خود از حدود اذن خارج شود و یا بر خلاف عرف معمول در مال مورد امانت تصرف کند. مثل: آن که مالک، لباسی را به قصد نگهداری به دیگری بدهد و او آن را بپوشد. طبیعی است که در این مورد، امین بر خلاف معهود عمل کرده و از حدود اذن خارج شده است. تفریط که گاهی آن را « تهاون » میگویند این است که شخص حافظ مال، مال را درست حفظ نکند و در نگهداری آن سستی بورزد، به حدی که مال ضایع گردد. مانند: نگهبانی که به جای بیداری و حفاظت از مال بر اثر فراموشی یا خواب باعث تلف مال میشود.
ید امانی بعد عدول از تعدی و تفریط (قواعد فقه): ید امانی بعد عدول از تعدی و تفریط
هرگاه مالی به نحو امانی در تصرف شخصی باشد، مانند وکیل، مستاجر ، مستعیر ، مستودع و عامل در مضاربه ، چنانچه متصرف برای مدتی از حدود اذن خارج گردد ولی مجدد به حالت اول برگردد و در حدود اذن به تصرف خود ادامه دهد، وضعیت حقوقی ید متصرف در مقطع اخیر (پس از بازگشت به حالت اول) چگونه خواهد بود؟ ضمانی است یا امانی؟ ثمره بحث در این است که اگر ید متصرف ضمانی بماند در فرض تلف سماوی و بدون تقصیر، مسئولیت به عهده متصرف است، اما در صورت بازگشت ید به حالت امانی، چنین مسئولیتی بر عهده وی نخواهد بود. در پاسخ به سؤال فوق فقیهان امامیه بر اساس مبانی خود در اصول فقه در دو جبهه متقابل اعلام نظر کردهاند. ۲.
۱ - قول مشهور مشهور معتقد است که ید در فرض فوق ضمانی است و ضمان ناشی از حالت تعدی و خروج از اذن مالک کماکان باقی خواهد ماند. آنان گفتهاند: هرگاه شخص مستودع مال مورد ودیعه را بدون اذن مالک از حرز بیرون آورد، ید او ضمانی خواهد شد، هر چند که مجدد آن را به خود بازگرداند. دلیل این گروه از فقیهان قاعده استصحاب است. همین استدلال به بیانهای دیگر هم ارائه گردیده بدین شرح: تعدی متصرف و خروج او از اذن مالک موجب میشود که ید از امانی بودن خارج و داخل در قاعده «علی الید ما اخذت حتی تؤدیه» گردد. این قاعده نهایت و خاتمه ضمان را ادای مال توسط متصرف دانسته است حتی تؤدیه و مادام که چنین امری رخ نداده، ضمان کماکان باقی خواهد ماند. عراقی، آقا ضیاء الدین، حاشیه بر العروة الوثقی. ۲.
۲ - دیدگاه غیر مشهور در مقابل، گروهی از بزرگان فقها بر عدم ضمان نظر دادهاند. آنان در جریان استصحاب خدشه وارد ساخته و گفتهاند: تردید و شبهه در این مورد از مصادیق شبهات حکمیه است و استصحاب در شبهات حکمیه جاری نمیشود. ۲.
۳ - نظریه مختار به نظر میرسد این مساله مبتنی بر مسالهای است که قبلا مطرح کردیم. بدین صورت که آیا با فرض تعدی و تفریط ، رابطه حقوقی موجود قبل از تعدی و تفریط به حال خود باقی است یا خیر؟ یعنی مثلا اگر رابطه، اجاره یا وکالت باشد، عقد اجاره یا وکالت با وقوع تعدی و تفریط منفسخ میگردد یا خیر؟ در پاسخ به سؤال فوق گفتیم مشهور فقها معتقدند: که عوامل انفساخ محصور و معدودند و تعدی و تفریط از جمله آنها شمرده نشده است و بنابراین ب.
ت. ب. بقای رابطه حقوقی قبلی، چگونه میتوان حکم به ضمان داد؟ مگر میتوان گفت متصرف در زمان فعلی مستاجر و یا وکیل است، ولی ضامن عین مستاجره و یا مورد وکالت است؟ و چون پاسخ منفی است، نظریه عدم ضمان اقوی است. توجیه فقهی مساله در فرض تعدی مستاجر و یا وکیل، اذن کلی موجر و موکل نسبت به تصرف آنان سلب نگردیده، بلکه آنان در تصرف خاصی که کردهاند از حدود اذن تجاوز کرده و به همان مقدار غیر ماذون شدهاند و لذا ضامن هستند. به عبارت دیگر، آنان مجاز در تصرف بوده، ولی مجاز به تعدی نبودهاند.
به علاوه، استصحاب ضمان که مورد تمسک صاحبان نظریه مقابل قرار گرفته، افزون بر این که مواجه با ایراد شبهه حکمیه است مشکل دیگری دارد، بدین صورت که ب. ت. ب. صدق عناوینی که به موجب قانون در فرض صدق آنها ضمان وجود ندارد، مثل اجاره، وکالت، عاریه و... شکی در مورد عدم ضمان حادث نمیشود تا به استصحاب تمسک گردد و بنابراین در ما نحن فیه، محلی برای جریان استصحاب باقی نمیماند. خلاصه آن که اذن مالک فقط در حدود تعدی و تفریط مرتفع شده و اذن کلی کماکان باقی است و ب. ت. ب. وجود دو عنصر لازم برای صدق امانت، ید متصرف امانی خواهد بود.
ید امانی بعد عدول از تعدی و تفریط (قواعد فقه): اثبات تعدی و تفریط
اگر در مسالۀ تعدی و تفریط، بین مالک و متصرف امین مرافعهای پیش آید و در دادگاه مطرح شود، مالک باید بر تعدی و تفریط متصرف اقامه بینه کند؛ چون متصرف در مقام منکر است. حدیث نبوی «لیس علی الامین الا الیمین» نیز همین مطلب را میرساند.
۴ - پانویس ۱. ۲. ۳. ↑ عراقی، آقا ضیاء الدین، حاشیه بر العروة الوثقی. ۴. ۵. ۶. ۷.
نکتهٔ فقهی: تعریف تعدی (ید امانی بعد عدول از تعدی و تفریط (قواعد فقه))
تعدی آن است که شخص امین در تصرفات خود از حدود اذن خارج شود و یا بر خلاف عرف معمول در مال مورد امانت تصرف کند.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): تعدی آن است که شخص امین در تصرفات خود از حدود اذن خارج شود و یا بر خلاف عرف معمول در مال مورد امانت تصرف کند.
شاخه: اموال و مالکیت
نکتهٔ فقهی: استصحاب ضمان (ید امانی بعد عدول از تعدی و تفریط (قواعد فقه))
مشهور معتقد است که ید در فرض فوق ضمانی است و ضمان ناشی از حالت تعدی و خروج از اذن مالک کماکان باقی خواهد ماند. آنان گفتهاند: هرگاه شخص مستودع مال مورد ودیعه را بدون اذن مالک از حرز بیرون آورد، ید او ضمانی خواهد شد، هر چند که مجدد آن را به خود بازگرداند. دلیل این گروه از فقیهان قاعده استصحاب است.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مشهور فقها معتقدند که ید در فرض عدول از تعدی و تفریط ضمانی است و ضمان ناشی از حالت تعدی و خروج از اذن مالک کماکان باقی خواهد ماند. دلیل این گروه از فقیهان قاعده استصحاب است.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
نکتهٔ فقهی: اثبات تعدی و تفریط (ید امانی بعد عدول از تعدی و تفریط (قواعد فقه))
اگر در مسالۀ تعدی و تفریط، بین مالک و متصرف امین مرافعهای پیش آید و در دادگاه مطرح شود، مالک باید بر تعدی و تفریط متصرف اقامه بینه کند؛ چون متصرف در مقام منکر است.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر در مسالۀ تعدی و تفریط، بین مالک و متصرف امین مرافعهای پیش آید، مالک باید بر تعدی و تفریط متصرف اقامه بینه کند؛ چون متصرف در مقام منکر است.
شاخه: ادلهٔ اثبات
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
