نکتهٔ فقهی: قصاص عضو (بویایی)

در زایل کردن بویایی از دو سوراخ بینی دیه کامل است. و از یک سوراخ، نصف دیه م. ب.. البته این دومی اشکال دارد؛ پس احتیاط به مصالحه ترک نشود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): از بین بردن حس بویایی از هر دو سوراخ بینی موجب دیه کامل و از یک سوراخ موجب نصف دیه است، اما در مورد نصف دیه احتیاط به مصالحه است. شاخه: کیفری

اگر زایل شدن آن را ادعا نماید و جانی آن را انکار کند به بوهای تند و سوزاننده در حال غفلت او امتحان می‌شود، پس اگر صدق او تحقق پیدا کرد دیه گرفته می‌شود وگرنه بر او به قسامه استظهار می‌شود و برای او قضاوت می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت اختلاف بر سر از بین رفتن حس بویایی، با بوهای تند و سوزاننده آزمایش می‌شود و در صورت عدم تشخیص، با قسامه حکم می‌شود. اگر امکان تشخیص با وسایل جدید وجود داشته باشد، به اهل خبره رجوع می‌شود. شاخه: ادلهٔ اثبات

اگر حسّ بویایی مجنیّ علیه پس از گرفتن دیه بازگردد در صورتی که بازگشت آن نشانه‌ی از بین نرفتن حسّ بویایی بر اثر جنایت باشد جانی می‌تواند دیه را پس بگیرد و مورد از موارد پرداخت ارش، خواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر حس بویایی پس از دریافت دیه بازگردد و این بازگشت نشان‌دهنده عدم از بین رفتن حس بویایی بر اثر جنایت باشد، جانی می‌تواند دیه را پس بگیرد و مورد از موارد پرداخت ارش خواهد بود. شاخه: کیفری

اگر بینی را قطع نماید پس حسّ بویایی از بین برود دو دیه م. ب.. و همچنین است اگر بر او جنایتی کند که بویایی را از بین ببرد بر او با دیه زایل شدن آن، دیه جنایت هم هست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر قطع بینی منجر به از بین رفتن حس بویایی شود، دو دیه (دیه بینی و دیه حس بویایی) تعلق می‌گیرد. همچنین اگر جنایتی باعث از بین رفتن بویایی شود، علاوه بر دیه از بین رفتن بویایی، دیه جنایت نیز ثابت است و اگر دیه مقدر نباشد، حکومت ثابت است. شاخه: کیفری

بویایی از حواس پنجگانه‌ی ظاهری است و در باب قصاص و دیات از آن سخن رفته است. به عنوان بویایی، شامه، شم، شمیه، قوه شامه، قوه بویایی، قوه شم و قوه شمیه نیز گفته می شود.

در بینی قصاص است؛ و بینی شامّه‌دار به بینی‌ای که شامه ندارد، قصاص می‌شود. و بینی سالم به جذام‌دار - مادامی‌که چیزی از آن ریخته نشده باشد وگرنه به‌اندازه‌ای که موجود است - قصاص می‌شود. و بینی کوچک و بزرگ و پهن و بلند و بینی کشیده که دارای برآمدگی است با هم مساوی می‌باشند. و ظاهر آن است که بینی سالم به بینی خشکیده که مانند فلج است، قصاص نمی‌شود. و به قطع مارن و به قطع قسمتی از آن قصاص می‌شود. و مارن آن قسمتی از بینی است که نرمی دارد و اگر مارن با قسمتی از قصبه (نیچه) بینی، قطع شود آیا مجموع قصاص می‌شود یا مارن قصاص می‌شود و در قصبه ارش است؟ دو وجه است. و در اینجا وجه دیگری است و آن قصاص است مادامی‌که قصبه به استخوان نرسد؛ پس نیچه غضروفی با مارن قصاص می‌شود و استخوان قصاص نمی‌شود. پس بینی دارای حسّ بویایی در مقابل بینی فاقد آن، قصاص می‌شود. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۵۸۳، کتاب القصاص، القسم الثانی فی قصاص ما دون النفس، مسالة۲۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام، ج۴۲، ص۳۸۲

و از یک سوراخ، نصف دیه م. ب.. البته این دومی اشکال دارد؛ در صورت پیدایی اختلاف میان جنایتکار و آن‌که جنایت بر او وارد شده در از بین رفتن حسّ بویایی، به چیزهایی که بو ی تند یا خوش دارند،- بدون آنکه مجنی علیه متوجّه گردد- آزمایش می‌شود و چنانچه به آزمایش نیز مشخّص نشد، چون از موارد لوث ، به شمار می‌رود با قسامه ، به نفع آسیب دیده حکم می‌شود. و اگر استکشاف آن در زمان ما با وسایل جدید، ممکن باشد به اهل خبره رجوع می‌شود، البته احتیاط (واجب) اعتبار تعدد و عدالت است؛ پس با قیام بیّنه، به آن عمل می‌شود.» منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۶۳۱، کتاب الدیات، المقصد الثانی فی الجنایة علی المنافع، الرابع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام، ج۴۳، ص۳۰۹-۳۱۰ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۶۳۱، کتاب الدیات، المقصد الثانی فی الجنایة علی المنافع، الرابع، مسالة۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

۱)اگر حسّ بویایی مجنیّ علیه پس از گرفتن دیه بازگردد در صورتی که بازگشت آن نشانه‌ی از بین نرفتن حسّ بویایی بر اثر جنایت باشد جانی می‌تواند دیه را پس بگیرد و مورد از موارد پرداخت ارش ، خواهد بود. ۲)از دیگر موارد ارش، موردی است که اهل خبره به بازگشت بویایی در زمان معیّن حکم کند و در آن مدّت، بویایی بازگردد. البتّه اگر مجنیّ علیه پیش از مدّت تعیین شده بمیرد، دیه بر جانی مستقر خواهد شد. منبع: مبانی تکملة المنهاج، ج۲، ص۳۶۱ · جواهر الکلام، ج۴۳، ص۳۱۱

قطع بینی که منجرّ به از بین رفتن حسّ بویایی گردد دو دیه دارد: دیه‌ی بینی و دیه‌ی حسّ بویایی. و همچنین است اگر بر او جنایتی کند که بویایی را از بین ببرد بر او با دیه زایل شدن آن، دیه جنایت هم هست. و اگر دیه مقدری برای آن نباشد، پس حکومت ثابت است.» منبع: جواهر الکلام، ج۴۳، ص۳۱۱ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۶۳۱، کتاب الدیات، المقصد الثانی فی الجنایة علی المنافع، الرابع، مسالة۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش