نکتهٔ فقهی: قصاص یا دیه در جنایت منجر به اخته کردن (خصاء)

خِصاء مصدر از ریشه خ ص ی به‌ معنای بیرون کشیدن بیضه‌ها (سَلُّ الخُصْیَتین) از بدن جنس مذکر است که به ناتوانی او در بارور کردن می‌انجامد. به فردی که دارای چنین وصفی است، خَصی (در فارسی: اخته، خواجه) گفته می‌شود.

جلوگیری از تکثیر نسل آدمی، ضرر رساندن به جسم و آزار آن، ایجاد تغییر در مخلوق خداوند (مُثله کردن) و حصول نقص عضو از جمله مستندات یا حکمت‌های این تحریم شمرده شده است. هرچند خصی قدرت تولیدمثل را از دست می‌دهد، اما خصاء در سنین بزرگسالی در قیاس با کودکی، به سبب کامل بودن رشد غدد مربوطه، کمتر به ناتوانی بر انزال می‌انجامد. برخی از موارد تصریح فقها به تساوی حکم خصی با غیرخصی عبارت‌اند از: حرمت نگریستن خصی به زن نامحرم ، اعم از زنی که مالک اوست یا سایر زنان امکان مُحَلِّل واقع شدن او امکان ثبوت زنا د. ح. خصی و احتمال صحت انتساب فرزند به وی. منبع: ج۵، ص۳۹۱، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵ · ج۶، ص۱۱۸_۱۱۹، چاپ محمد ذهنی‌افندی، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱ · ج۴۲، ص۳۷۷، بیروت ۱۹۸۱ · ج۴، ص۲۵۰، چاپ محمدباقر بهبودی، تهران، ۱۳۸۸ · ج۵، ص۱۴۲، چاپ محمدباقر بهبودی، تهران، ۱۳۸۸ · ج۱، ص۸۰۷ـ۸۰۸، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰ · ج۱۶، ص۱۴۰، بیروت، دارالفکر · ج۸، ص۴۷۳_۴۷۴، بیروت ۱۳۴۷ · ج۹، ص۹۸، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶ · ج۵، ص۱۸۶، چاپ محمدباقر بهبودی، تهران، ۱۳۸۸

بسیاری از خادمانِ مرد، به‌ ویژه آنان که در خانه‌ها و حرم‌سراها خدمت می‌کردند، اخته می‌شدند. شماری از مفسران خصی را از جمله مصادیق «غَیرِ اُولی الاِربَةِ مِنَ الرّجال» (مردانی که به زنان رغبت ندارند) در آیه ۳۱ سوره نور دانسته‌اند که به استناد آن حدّ پوشش زن نامحرم در برابر خصی کمتر از حجاب ضروری او در برابر مردان عادی خواهد بود. برخی فقها به استناد همین آیه نگاه کردن به زن نامحرم را برای خصیِ کهن‌سال و فاقد شهوت مجاز شمرده‌اند. البته به تصریح برخی دیگر منشأ تمایل جنسی در مرد، تنها وجود اعضای خاصی در جسم او نیست و اخصاء فقط کاهش‌دهنده این حس است نه از بین برنده آن. فرض فقدان هرگونه تمایل و امکان تمتع جنسی در خصی هم پذیرفته نیست. بر این اساس، شمول حکم این آیه بر خصی مناقشه‌پذیر است. منبع: ج۲، ص۳۰۳ · ج۵، ص۳۹۱، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵ · ج۳، ص۴۲۰، چاپ ابراهیم بهادری، قم ۱۴۲۰۱۴۲۲ · ج۸، ص۲۲، چاپ محمد حامد فقی، قاهره ۱۳۷۴ـ۱۳۷۸ · ج۷، ص۲۷، قم ۱۴۲۲ · ج۳۲، ص۷۴_۷۸، قم، مؤسسة احیاء آثار الامام الخویی، ۱۴۲۶/۲۰۰۵

از مهم‌ترین مباحث فقهی درباره خصاء آن است که آیا خصاء در زمره عیوب ویژه مردان به شمار می‌رود که به واسطه آن زوجه، با شرایطی، حق فسخ نکاح را دارد؟ غالب فقهای شیعه و اهل سنّت آن را از عیوب مجوز فسخ شمرده‌اند. این گروه از فقها افزون بر احادیث متعدد به ادله دیگری هم استناد جسته‌اند، از جمله آن‌که ادامه زندگی مشترک با مردِ خصی برای زوجه زیان‌بار است و او به استناد قاعده لاضرر باید حق فسخ داشته باشد. دلیل دیگر، فقدان یکی از مهم‌ترین آثار و انگیزه‌های ازدواج یعنی آوردن فرزند است که خصی توانایی آن را ندارد. به نظر فقها، سالم بودن مرد و توانایی او بر انجام دادن وظایف خاص زناشویی، از شروط ضمنی و ارتکازی عقد نکاح است که در صورت تحقق نیافتن آن، زوجه به دلیل خیار تخلف از شرط، حق فسخ نکاح را دارد. منبع: ج۱۳، ص۱۲۲، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۵ · ج۴، ص۲۵۰، چاپ محمدباقر بهبودی، تهران، ۱۳۸۸ · ج۱۳، ص۲۲۷، قم ۱۴۰۸۱۴۱۵ · ج۷، ص۲۰۹، قم ۱۴۱۲۱۴۲۰ · ج۲۱، ص۲۲۶_۲۲۹ · ج۲، ص۲۳۳، قم ۱۴۰۶

به نظر برخی فقها در این فرض حق فسخی برای زوجه وجود ندارد، ولی برخی از آنان به وجود این حق‌ به‌ طور مطلق یا مقید قائل شده‌اند. از مستندات موافقان حق فسخ زوجه، قاعده لاضرر و عموم برخی احادیث است. در برابر، مخالفان هم به ادله‌ای استناد کرده‌اند، از جمله اصل لزوم عقد و اختصاص احادیث به عیوب پیش از عقد. درباره میزان مهریه زوجه‌ای که نکاح خ. ر. ب. استناد خصاء همسرش فسخ کرده است نیز آرای گوناگونی وجود دارد. برخی قائل به ثبوت تمام مهر بر عهده زوج شده و شماری دیگر، نصف مهر را ثابت دانسته‌اند. برخی نیز‌ به‌ طور کلی یا در برخی شرایط پرداخت مهر را واجب ندانسته‌اند. منبع: ج۴، ص۲۵۰، چاپ محمدباقر بهبودی، تهران، ۱۳۸۸ · ج۱۳، ص۲۲۷ ۲۲۸، قم ۱۴۰۸۱۴۱۵ · ج۱۱، ص۴۶۶ ۴۶۷، قم ۱۴۱۸۱۴۲۱

فقهای اهل سنّت حق فسخ نکاح به واسطه عیوب را پذیرفته‌اند، اما درباره مصادیق آن اتفاق‌نظر ندارند. شافعیان برخلاف مذاهب دیگر اهل سنّت، خصاء را در شمار عیوب فسخ‌کننده نکاح ندانسته‌اند. البته شماری از فقهای اهل سنّت فسخ‌کننده بودن آن را منوط به تحقق شرایطی، از جمله ناتوانی بر مباشرت یا تحقق نیافتن انزال، شمرده‌اند. بر پایه نظر برخی از آنان، چنانچه خصی قادر بر مباشرت نباشد، حق فسخ نکاح از سوی زوجه مانند عیب ناتوانی جنسی (عُنّه) است، یعنی این حق فوری نیست و حاکم شرع یک سال به زوج مهلت می‌دهد تا عیب را مرتفع سازد. در صورتی که خصاء پس از عقد حادث شود، فقهای اهل سنّت درباره حق فسخ زوج آرای گوناگونی دارند، همچنان‌که درباره میزان مهریه پرداختی به زوجه در صورت فسخ نکاح به‌ سبب خصاء زوج، دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. منبع: ج۴، ص۱۸۰_۱۹۹، استانبول ۱۴۰۴/۱۹۸۴

در مادّه ۱۱۲۲ قانون مدنی ایران ، بیماری خصاء از موجبات فسخ نکاح برشمرده شده است. همچنین بنابر مادّه ۱۱۰۱ همین قانون، چنانچه عقد نکاح به دلیلی پیش از مباشرت فسخ شود، زن حق مهر نخواهد داشت. به موجب مادّه ۱۱۳۱ خیار فسخ فوری است و اگر کسی که حق فسخ دارد پس از آگاهی از علت فسخ، نکاح را فسخ نکند، خیار او ساقط می‌شود.

عالمان اهل سنّت هم با معتبر دانستن شرایطی، اخته کردن حیوانات را جایز دانسته‌اند. منبع: ج۱، ص۲۸۱، چاپ رضا استادی، اصفهان ۱۳۶۲ش · ج۲، ص۲۱۵ ۲۱۶، قم ۱۴۱۰۱۴۱۱ · ج۱۹، ص۱۲۲، ۱۴۱۰/۱۹۸۹

از این رو قربانی کردن حیوان خصی به‌سبب ناقص بودن، مُجزی نیست. البته در صورت یافت نشدن حیوان غیرخصی ــ به استناد ادله مزبور ــ می‌توان حیوان خصی را ذبح کرد. فقهای اهل سنّت قربانی کردن حیوان خصی را در حج تمتع تجویز کرده‌اند. منبع: ج۱۲، ص۳۱۰ ۳۱۶، قم ۱۴۱۷ · ج۱۹، ص۱۲۵_۱۲۶، ۱۴۱۰/۱۹۸۹

حرمت اِخصاء (اخته کردن) انسان مورد اجماع فقهای امامی و اهل سنّت بوده و در احادیث نیز نهی شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اخته کردن انسان (خصاء) مورد اجماع فقهای امامی و اهل سنت حرام است و در احادیث نیز از آن نهی شده است. شاخه: کیفری

به نظر فقها، چون خَصی همانند مردان سالم توانایی مباشرت جنسی دارد مشمول بیش‌تر احکام آنان هم هست و این‌که در منابع فقهی گاه از توانایی وی بر انزال سخن به میان آمده و گاه از ناتوانی او بر انزال، ناظر به تفاوت میان اخته‌شدگان از این جهت ــبرحسب سِنّ اخته شدن ــ است. هرچند خصی قدرت تولیدمثل را از دست می‌دهد، اما خصاء در سنین بزرگسالی در قیاس با کودکی، به سبب کامل بودن رشد غدد مربوطه، کمتر به ناتوانی بر انزال می‌انجامد. برخی از موارد تصریح فقها به تساوی حکم خصی با غیرخصی عبارت‌اند از: حرمت نگریستن خصی به زن نامحرم، اعم از زنی که مالک اوست یا سایر زنان — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خصی (فرد اخته شده) در بسیاری از احکام، از جمله حرمت نگریستن به زن نامحرم، همانند مردان سالم است، زیرا توانایی مباشرت جنسی را دارد. شاخه: خانواده