نکتهٔ فقهی: لزوم تسلیم به حاکم شرع در قذف (توبه فقهی)

وقت توبه تا قبل از مشاهده آثار مرگ و این‌که پذیرش توبه از جانب خداوند تفضل اوست. منبع: ج۹، ص۷۳۷ـ ۷۴۷، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴

اگر میزان واجباتی را که ترک کرده نداند، باید میزانی را که یقین به ترک آن دارد یا یقین به ایجاد اخلال در آن دارد، مبنا قراردهد . در چنین مواردی، اقرار به گناه واجب نیست، بلکه اقرار نکردن مستحب است اما چنانچه جرم وی به واسطه اقرار نزد حاکم شرع اثبات شود و پس از آن توبه کند، حاکم در اجرای حد و بخشودن وی مخیّر است و اگر گناه وی به واسطه شهادت شهود نزد حاکم ثابت شود و پس از آن توبه کند، حد و تعزیر از وی ساقط نمی‌گردد. درصورتی که فرد مرتکب فعل حرامی شود که مستوجب حد و تعزیر نیست (مانند دروغی که به واسطه آن ضرری ب. غ. نرسد، و اقسام قمار )، برای صحت توبه اش ندامت و عزم بر ترک کافی است. چنانچه به موجب آن قول، گناه کبیره ای به شخص دیگری نسبت داده شود (قذف)، علاوه بر ندامت و عزم بر ترک و تکذیب نفس نزد حاکم و کسانی که علم به قذف دارند (از جمله کسی که مورد قذف واقع شده)، باید خود را برای اجرای حد قذف، تسلیم حاکم شرع نماید. به طور کلی در موردهر گونه معصیت قولی (علاوه بر قذف، گناهانی چون غیبت و تهمت) باید از کسی که حرمت و کرامتش مخدوش شده اعتذار جوید. در صورتی که حق الناس، وارد ساختن ضرر مالی باشد (مثل خیانت در اموال دیگران از طریق سرقت یا غش در معامله ، یا غصب )، علاوه بر شرایط اصلی توبه، جبران زیان مالی، به تفصیلی که در منابع فقهی مذکور است، واجب است اگر فرد عاصی در زمان توبه قادر به جبران زیان مالی نباشد، باید قصد کند که هرگاه توانست آن مال را بپردازد و در صورت لزوم برای پرداخت آن وصیت نماید. منبع: ج۱، ص۲۴۳، چاپ رضا استادی، اصفهان (۱۳۶۲ ش) · تحریرالوسیلة، ج۱، ص۴۱۱، مسأله۱۰، نجف ۱۳۹۰ · ج۱، ص۴۲۲، تهران: انتشارات فراهانی، (بی تا) · ج۱، ص۵۰، دمشق ۱۴۰۲/۱۹۸۲ · ج۱، ص۴۲۱ـ۴۲۲، تهران: انتشارات فراهانی، (بی تا) · ج۷، ص۳۱۹، نجف ۱۹۶۹ـ۱۹۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۲ · ج۷، ص۳۲۱_۳۲۲، نجف ۱۹۶۹ـ۱۹۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۲ · ج۷، ص۳۲۰، نجف ۱۹۶۹ـ۱۹۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۲ · سعدی ابوجیب، القاموس الفقهی: لغةً و اصطلاحاً، دمشق ۱۴۰۲/۱۹۸۲

در باره توبه از اعتقادات باطل، اگر دیگران علم به اعتقاد باطل وی پیدا نکرده باشند توبه بین او و خدا کفایت می‌کند. اگر دیگران از اعتقاد باطل وی آگاهی یافته باشند و او دیگران را هم به پذیرفتن عقیده باطل خود دعوت نموده باشد، باید کسانی را که علم به عقیده باطل وی داشته اند، از فساد عقیده خود و دست کشیدن از آن باخبر کند. اگر کسانی به واسطه دعوت وی به عقاید باطل وی گرویده باشند، باید علاوه بر آگاه نمودن آنان از بطلان عقیده اش، آنان را نیز به رها کردن آن عقیده فراخواند. از جمله مصادیق گناهان اعتقادی، کفر ، زندقه ، ارتداد و بدعت است .در باب توبه از بدعت، بر اساس برخی روایات، فرد بدعتگذار تا زمانی که همه کسانی را که به واسطه بدعت وی گمراه شده‌اند از فساد عقیده اش آگاه نکند و آن‌ها را به راه راست نخواند، توبه اش پذیرفته نیست. منبع: تحریرالوسیلة، ج۱، ص۱۳۱، نجف ۱۳۹۰ · ج۱، ص۲۰۷ـ ۲۰۸، چاپ جلال الدین محدث ارموی، قم (۱۳۳۱ ش)

در منابع فقهی، به گناهانی اشاره شده که توبه از آن‌ها پذیرفته نیست. این گناهان عبارت‌اند از: زندقه، ارتداد (بر اساس نظر امامیه ، توبه مرتد فطری و بر اساس نظر فقهای عامه توبه کسی که ارتداد وی تکرار شده است، پذیرفته نیست)، سِحر و قتل عمد مؤمن به سبب ایمان وی. در باره توبه زندیق، عموم فقهای مالکی و حنبلی و نیز حنفیان و برخی شافعیان ، قائل به عدم قبول توبه وی هستند. مالکیان تصریح دارند که اگر زندیق قبل از اثبات و اطلاع حاکم شرع توبه کند، توبه اش پذیرفته است. امامیه، مقرون به صحت بودن توبه زندیق را ترجیح می‌دهند. ۵. ۱ - مرتدّ فطری نزد إمامیه بر اساس نظر امامیه، مرتدِ ملی ابتدا توبه داده می‌شود و چنانچه نپذیرفت حد ارتداد بر او جاری می‌گردد . و احوط (وجوبی) آن است که سه روز از او بخواهند که توبه نماید و در روز چهارم کشته شود. مرتد فطری، به محض اثبات ارتداد، اگر مرد باشد، کشته می‌شود ولی توبه اش، اگر از سر صدق باشد در پیشگاه خدا مقبول است زیرا مطلقات و عمومات قبول توبه را نمی‌توان تخصیص زد. زن مرتد فطری کشته نمی‌شود بلکه حدّ وی حبس ابد است، البته در معیشت بر وی سخت گرفته می‌شود تا توبه کند و درصورتی که توبه کند، توبه اش پذیرفته می‌شود. همچنین «فرزند مرتد ملی قبل از ارتدادش در حکم مسلمان است؛ پس اگر بالغ شد و کفر را اختیار نمود، توبه داده می‌شود، پس چنانچه توبه کند که همان است وگرنه به قتل می‌رسد. و همچنین فرزند مرتد فطری قبل از ارتدادش در حکم مسلمان است؛ پس اگر بالغ شد و اختیار کفر نمود و همچنین فرزند مسلمان اگر بالغ شد و قبل از اظهار اسلام اختیار کفر نمود، ظاهر آن است که حکم مرتد فطری بر آن‌ها اجرا نمی‌شود، بلکه هر دو توبه داده می‌شوند وگرنه به قتل می‌رسند.» ۵. ۲ - مرتدّ فطری نزد تسنّن فقهای اهل سنّت بین مرتد فطری و مرتد ملی تفکیکی قائل نشده‌اند و این مباحث را تحت عنوان کسی که ارتدادش تکرار شده است مطرح نموده اند. ۵. ۳ - توبه از سحر از دیگر گناهانی که به عقیده فقها توبه از آن پذیرفته نمی‌شود، سِحر است. امامیه توبه ساحر را باطل کردنِ سحرهای قبلی و دست کشیدن از سحر می‌دانند. حنفیان بر پذیرفته نشدن توبه ساحر تصریح دارند. ۵. ۴ - توبه از قتل از نظر غالب فقها، توبه فردی که مؤمنی را به سبب ایمانش به قتل برساند پذیرفته نیست. منبع: ج۲، ص۵۰۷، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · ج۲، ص۱۸۲، بیروت: داراحیاء الکتب العربیه، (بی تا) · ج۳، ص۵۷۶، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹ · تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۹۴_۴۹۵، نجف ۱۳۹۰ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۵۲۸، کتاب الحدود، القول فی الارتداد، مسالة۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · ج۱، ص۴۱ـ۴۲، قم (۱۴۰۹) · تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۹۴، نجف ۱۳۹۰ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۵۲۹، کتاب الحدود، القول فی الارتداد، مسالة۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · الموسوعة الفقهیة، ج۱۴، ص۱۲۷ـ ۱۲۸، کویت: وزارة الاوقاف والشئون الاسلامیة، ۱۴۰۸/۱۹۸۸ · ج۱، ص۲۶۹، ج ۱، قم ۱۴۱۵ · ج۵، ص۲۱۳، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷ · ج۲، ص۲۰۵، چاپ سنگی تهران ۱۲۸۸ـ۱۲۹۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴

آثار فقهی مترتب بر توبه، مانند ساقط شدن حد و تعزیر و قصاص و دیه از مسائلی است که فقها بدان پرداخته اند به واسطه توبه فرد عاصی، وجوب امر به معروف و نهی از منکر از فردی که شاهدِ گناه بوده، ساقط می‌شود از دیگر آثار توبه، قبول شهادت و بازگشت صفت عدالت به شخص توبه کننده است . چنانچه فردی مرتکب کبیره ای شود یا بر صغائر اصرار داشته باشد، عدالت از وی ساقط می‌شود و تا توبه نکند، کارهایی که در آن‌ها عدالت شرط است مثل شهادت و امامت در نماز ، پذیرفته نمی‌شود. و اگر توبه کند، وصف عدالت بازمی‌گردد به‌شرط آنکه ملکه عدالت باقی باشد.» منبع: ص۱۱۹_۱۳۸، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع)، سال ۱، ش ۲ (زمستان ۱۳۷۴) · ج۱، ص۱۶۱، تهران: انتشارات فراهانی، (بی تا) · تحریرالوسیلة، ج۱، ص۱۰، نجف ۱۳۹۰ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۸، المقدمة، مسالة۲۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

در این‌که آیا علاوه بر توبه، گذشت مدت زمان خاصی جهت پاک شدن از گناه لازم است یا خیر و این‌که آیا گذشت مدت زمان تنها درخصوص برخی گناهان مطرح می‌شود یا همه گناهان، بین فقها اختلاف نظر هست. منبع: ج۲، ص۳۱۶، بیروت ۱۴۱۸

علما به تبع اهمیتی که در قرآن و روایات به توبه داده شده است، کتابها و رسائلی در خصوص توبه نوشته‌اند که برخی از آن‌ها به استقلال در باب توبه نگاشته شده و در برخی دیگر، فصل یا فصول مستقلی به این موضوع اختصاص یافته است. منبع: ج۴، ص۴۷۶ · ج۱۱، ص۲۲۳ · ج۲۰، ص۳۸۵ · ج۱۵، ص۳۸

در توبه از ارتکاب فعل حرامی که صرفاً حق اللّه، و مستوجب حد یا تعزیر باشد (مانند شرب خمر) اگر قبل از اثبات نزد حاکم شرع توبه کند، توبه وی (ندامت و عزم بر ترک) بین او و خداوند پذیرفته و حد و تعزیر از وی ساقط می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر فردی مرتکب فعل حرامی شود که مستوجب حد یا تعزیر است و قبل از اثبات جرم نزد حاکم شرع توبه کند، توبه او بین او و خداوند پذیرفته شده و حد و تعزیر از وی ساقط می‌شود. شاخه: کیفری

اما چنانچه جرم وی به واسطه اقرار نزد حاکم شرع اثبات شود و پس از آن توبه کند، حاکم در اجرای حد و بخشودن وی مخیّر است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه جرم فردی به واسطه اقرار نزد حاکم شرع اثبات شود و پس از آن توبه کند، حاکم در اجرای حد و بخشودن وی مخیّر است. شاخه: کیفری

و اگر گناه وی به واسطه شهادت شهود نزد حاکم ثابت شود و پس از آن توبه کند، حد و تعزیر از وی ساقط نمی‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر گناه فردی به واسطه شهادت شهود نزد حاکم ثابت شود و پس از آن توبه کند، حد و تعزیر از وی ساقط نمی‌گردد. شاخه: کیفری

اگر توبه از معصیتی باشد که صرفاً حق اللّه و از نوع اخلال به واجبات عبادی است، چنانچه از واجباتی باشد که امکان جبران آن به صورت ادا (مثل حج) یا قضا (مثل نمازو روزه) وجود دارد، باید علاوه بر ندامت و عزم بر ترک، در صدد جبران آن واجب نیز بر آید — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر توبه از معصیتی باشد که صرفاً حق اللّه و از نوع اخلال به واجبات عبادی است و امکان جبران آن به صورت ادا یا قضا وجود دارد، فرد باید علاوه بر ندامت و عزم بر ترک، در صدد جبران آن واجب نیز برآید. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)