نکتهٔ فقهی: لزوم تکرار وضو یا غسل در صورت اشتباه آب مضاف با مطلق در شبهه محصوره (آب مشتبه)

به قول مشهور اجتناب از همه آب‌های مشتبه از حیث نجاست در شبهه محصوره واجب است و شستن چیز نجس و نیز وضو و غسل با آن جایز نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورتی که شبهه در نجاست آب محصوره باشد، اجتناب از همه آب‌های مشتبه واجب است و استفاده از آن‌ها برای شستن چیز نجس یا وضو و غسل جایز نیست. شاخه: مدنی

اگر آب دیگری جز دو آب مشتبه وجود نداشته باشد، به نظر مشهور فقها- بلکه ادّعای اجماع بر آن شده که- تیمّم واجب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر تنها دو آب موجود باشد که یکی نجس و دیگری پاک است و این دو با هم مشتبه شده‌اند، به نظر مشهور فقها، تیمم واجب است. شاخه: مدنی

در شبهه غیر محصوره، در هیچ یک از موارد یاد شده اجتناب از همه اطراف واجب نیست — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در شبهه غیر محصوره، اجتناب از همه اطراف شبهه (آب‌های مشتبه از حیث نجاست) واجب نیست. شاخه: مدنی

اجتناب از آب مشتبه به لحاظ اباحه - مانند آبی که با آب غصبی اشتباه شده - واجب است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اجتناب از آبی که با آب غصبی مشتبه شده، واجب است. شاخه: مدنی

در صورت انحصار آب در آن، تیمّم واجب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت انحصار آب در آب مشتبه غصبی، تیمم واجب است. شاخه: مدنی

مصرف یکی از آب‌های مشتبه ضمان‌آور نیست، مگر آن که معلوم شود آب استفاده شده غصبی بوده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مصرف یکی از آب‌های مشتبه (که یکی غصبی است) ضمان‌آور نیست، مگر آنکه بعداً معلوم شود آب استفاده شده غصبی بوده است. شاخه: مدنی

پاک بودن و مطلق بودن آب، شرط واقعی است که عالم و جاهل در آن دو مساوی می‌باشند (پس اگر با آب نجس یا مضاف جهلاً یا از روی فراموشی وضو بگیرد باطل م. ب.) — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پاک بودن و مطلق بودن آب، شرط واقعی است که عالم و جاهل در آن مساوی هستند؛ بنابراین، وضو با آب نجس یا مضاف، حتی از روی جهل یا فراموشی، باطل است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

بر خلاف مباح بودن آن، که اگر جهلاً و بدون اطلاع از غصبی بودن آب و یا فراموش کردن آن، وضو بگیرد صحیح است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مباح بودن آب، شرط واقعی نیست؛ بنابراین، اگر کسی از روی جهل یا فراموشی با آب غصبی وضو بگیرد، وضویش صحیح است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

منظور از آب مشتبه، آب مورد اشتباه از حیث اطلاق و اضافه، کر ّ و قلیل بودن، طهارت و نجاست یا اباحه و حرمت م. ب. که از این عنوان در باب طهارت سخن گفته شده است.

تفاوت آب مشتبه با آب مشکوک وجود علم اجمالی در اوّلی و نبود آن در دومی است.

شبهه در آب ، یا محصوره است، مانند: اشتباه یک ظرف آب نجس در بین ده ظرف مورد ابتلا، یا غیر محصوره است، مانند: اشتباه یک ظرف میان ظرف‌های بسیار که همه آن‌ها در شرایط عادی مورد ابتلا نیستند. یا اجتناب از همه موجب عسر یا حرج است و یا احتمال آن به جهت کثرت اطراف شبهه به قدری‌ ضعیف شود که عقلا به آن اعتنا نکنند. منبع: العروة الوثقی، ج۱، ص۱۰۸-۱۱۰

اشتباه در آب از این جهات محتمل است: طهارت و نجاست ؛ اباحه و حرمت ؛ کر و قلیل بودن؛ اطلاق و اضافه. ۳. ۱ - طهارت و نجاست به قول مشهور اجتناب از همه آب‌های مشتبه از حیث نجاست در شبهه محصوره واجب است و شستن چیز نجس و نیز وضو و غسل با آن جایز نیست. اگر آب دیگری جز دو آب مشتبه وجود نداشته باشد، به نظر مشهور فقها- بلکه ادّعای اجماع بر آن شده که- تیمّم واجب است. برخی تیمّم را واجب ندانسته و گفته‌اند مکلّف بین تیمّم و گرفتن وضو با یکی از دو آب و خواندن نماز ، سپس تطهیر مواضع وضو با آب دیگر و گرفتن وضو و خواندن نمازی دیگر مخیّر است. اگر یکی از دو آب مشتبه بریزد، وجوب اجتناب از دیگری به قوّت خود باقی است. به قول مشهور، تماس چیزی مانند لباس یا بدن با یکی از دو آب مشتبه در صورتی که حالت قبلی آب، نجاست نبوده، موجب نجس شدن آن نمی‌شود، امّا در وجوب اجتناب از آن اختلاف است. در شبهه غیر محصوره، در هیچ یک از موارد یاد شده اجتناب از همه اطراف واجب نیست، لیکن در این که استفاده از همه اطراف شبهه جایز است یا اجتناب از آن‌اندازه که به اجمال معلوم است - مانند یک ظرف در مثال مزبور - واجب است، اختلاف م. ب.. ۳. ۲ - اباحه و حرمت اجتناب از آب مشتبه به لحاظ اباحه - مانند آبی که با آب غصبی اشتباه شده - واجب است؛ لیکن چیز نجس اگر با آن شسته شود، پاک می‌شود و وضو و غسل با آن از روی غفلت یا جهل ، بنا بر مشهور صحیح است. در صورت انحصار آب در آن، تیمّم واجب است. مصرف یکی از آب‌های مشتبه ضمان‌آور نیست، مگر آن که معلوم شود آب استفاده شده غصبی بوده است. ۳. ۳ - کرّ و قلیل بودن اگر یکی از دو آب موجود - که کر بودن یکی و قلیل بودن دیگری به اجمال معلوم است - به طور نامشخص با نجاست تماس پیدا کند، در صورتی که هیچ یک قبلا قلیل نبوده‌اند، حکم به نجاست هیچ یک نمی‌شود و اگر یکی به طور مشخص با نجاست تماس پیدا کند، در این که آن آب محکوم به نجاست است مگر آن که حالت قبلی آن کرّ بوده باشد و یا حتی در صورت کرّ نبودن حالت قبلی، محکوم به نجاست نیست، اختلاف م. ب.. ۳. ۴ - اطلاق و اضافه اگر آب مضاف با مطلق مشتبه گردد و شبهه هم محصوره باشد، شخص باید وضو یا غسل را آن‌اندازه تکرار کند که یقین نماید با آب مطلق وضو گرفته یا غسل کرده است. در تطهیر چیز نجس با آب یاد شده نیز حکم همین است. اگر در فرض اشتباه آب مضاف با مطلق، شبهه غیر محصوره باشد، در این که حکم وضو و غسل با آن در حکم شبهه محصوره است یا آن که وضو و غسل با هر یک از آب‌ها صحیح است، اختلاف است. اگر یکی از دو آب مشتبه از حیث یاد شده بریزد، در این که باید با آب موجود وضو بگیرد و تیمّم هم بکند یا می‌تواند به تیمّم بسنده کند، اختلاف است. منبع: العروة الوثقی، ج۱، ص۱۰۸-۱۰۹ · التنقیح، ج۱، ص۴۲۵ · جواهر الکلام، ج۱، ص۳۰۰ · العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱۴ · الفقه، ج۳، ص۱۶۹ · مصباح المنهاج، ج۱، ص۴۴۷ · العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱۵ · العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱۸-۱۱۹ · التنقیح، ج۱، ص۲۴۲ · العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱۰ · العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱۱ · العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱۲

آب را در تحریرالوسیله بیان نموده‌اند. ۴. ۱ - شرط واقعی و شرط ذکری پاک بودن و مطلق بودن آب، شرط واقعی است که عالم و جاهل در آن دو مساوی می‌باشند (پس اگر با آب نجس یا مضاف جهلاً یا از روی فراموشی وضو بگیرد باطل م. ب.) بر خلاف مباح بودن آن، که اگر جهلاً و بدون اطلاع از غصبی بودن آب و یا فراموش کردن آن، وضو بگیرد صحیح است. ۴. ۲ - شبهه در نجس بودن آبی که نجس بودنش مشتبه باشد - در شبهه‌ محصوره - مانند آب‌ نجس است در اینکه وضو گرفتن با آن جایز نیست. پس اگر آب، منحصر در دو آب مشتبه باشد، باید برای نماز تیمّم کند؛ هرچند که بتواند با یکی از آن‌ها وضو گرفته نماز بخواند و سپس مواضع وضو را با دیگری تطهیر کرده و وضو بگیرد و نمازش را اعاده نماید. ۴. ۳ - مشتبه شدن مطلق و مضاف اگر آب مضاف با آب مطلق - در شبهه محصوره - مشتبه شود و غیر از آب مشتبه، نزد او آب دیگری نباشد باید احتیاط کرده و وضو را تکرار نماید به طوری که بداند با آب مطلق وضو گرفته است، و قاعده کلی این است که عدد وضوهایی را که می‌گیرد یک عدد بیشتر از شماره معیّن آب مضاف باشد (پس اگر آب مضاف یکی بوده است دو بار و اگر دو تا بوده است باید سه مرتبه وضو بگیرد و به همین منوال). در صورتی‌که جز آبی که مضاف و مطلق بودن آن مشکوک است آب دیگری نزد او نباشد، پس اگر قبلاً این آب مشکوک، مطلق بوده با آن وضو می‌گیرد، و اگر قبلاً مضاف بوده است تیمّم می‌نماید، و اگر حالت قبلی مشکوک را نداند باید احتیاط کرده هم وضو بگیرد و هم تیمّم نماید. ۴. ۴ - شبهه در غصبی بودن آبی که غصبی بودنش مشتبه باشد مانند آب غصبی است که وضو گرفتن با آن جایز نیست، پس اگر آب منحصر به آن مشتبه باشد باید تیمّم کند. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۲۶، کتاب الطهارة، القول:فی شرایط الوضوء، مسالة ۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۲۵، کتاب الطهارة، القول:فی شرایط الوضوء، مسالة ۲ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۲۶، کتاب الطهارة، القول:فی شرایط الوضوء، مسالة ۴ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۲۶، کتاب الطهارة، القول:فی شرایط الوضوء، مسالة ۳ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۲۶، کتاب الطهارة، القول:فی شرایط الوضوء، مسالة ۵