نکتهٔ فقهی: لزوم ذکر جزئیات در صورت تفاوت نقود یا شرایط (بیع مواضعه)

بیع مُواضَعَه فروش کالا به کمتر از بهای خرید آن با اعلام قیمت خرید به مشتری است و از آن در باب تجارت سخن رفته است. به بیع مواضعه بیع به کمتر از رأس المال، بیع محاطه ، بیع مخاسره ، بیع وضیعه و بیع وضعیه نیز گفته می شود.

آنچه از دو معامله‌گر در مقام خریدوفروش واقع می‌شود دو گونه است: یکی از آن‌ها این است که از آنان به جز گفتگو و تعیین کردن ثمن و مثمن، بدون ملاحظه راس المال (اصل مال) و اینکه در این معامله برای بایع نفع است یا ضرر ، چیز دیگری انجام نگیرد؛ پس بیع را بر چیز معلوم در مقابل ثمن معلوم، واقع می‌سازند، و این بیع به نام « مساومه » نامیده می‌شود و آن افضل انواع بیع است. و دوم آن‌ها این است که ملاحظه شود آیا معامله سودآور است یا زیان‌آور یا نه سودآور و نه زیان‌آور و ازاین‌جهت، بیع به «مرابحه» و «مواضعه» و «تولیه» تقسیم می‌شود.» منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۸۱، کتاب البیع، القول فی المرابحة و المواضعة و التولیة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

معامله با ملاحظه این‌که «آیا معامله سودآور است یا زیان‌آور یا نه سودآور و نه زیان‌آور و ازاین‌جهت، بیع به «مرابحه» و «مواضعه» و «تولیه» تقسیم می‌شود. پس اوّلی عبارت است از فروختن به اصل مال با زیاده و دومی فروختن با نقیصه و سومی فروختن بدون زیاده یا نقیصه است. و حتماً در تحقق این عناوین باید عقدش را طوری واقع ساخت که یکی از آن‌ها را بفهماند. و در اوّلی تعیین مقدار سود و در دومی تعیین مقدار نقیصه (ضرر)، لازم است؛ پس در اوّلی گفته می‌شود: فروختم به تو به آنچه خریدم با این قدر سود. و مشتری قبول می‌کند. و در دومی می‌گوید: فروختم به تو به آنچه خریدم با این قدر کمتر. و در سومی می‌گوید: فروختم به تو به آنچه خریده‌ام. پس بیع مُواضَعَه فروش کالا به کمتر از بهای خرید آن با اعلام قیمت خرید به مشتری است. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۸۱، کتاب البیع، القول فی المرابحة و المواضعة و التولیة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · الحدائق الناضرة، ج۱۹، ص۱۹۸

بیع مواضعه، جایز و مشروع است؛ لیکن صحت آن به اعلام قیمت خرید و نیز مقداری که از آن کم شده، مشروط است، مانند آنکه فروشنده به خریدار بگوید: این کالای خریداری شده به صد تومان را به ده تومان کمتر از آن به تو می‌فروشم و اگر چنین بگوید: این کالا را به ده‌تومان ارزان‌تر از قیمت خرید به تو می‌فروشم، چون قیمت خرید در معامله ذکر نشده باطل است. بر فروشنده واجب است قیمت خرید را صادقانه به خریدار اعلام کند. درصورت اِخبار دروغین از قیمت خرید، به قول مشهور خریدار بین فسخ عقد و گرفتن کالا به قیمت تعیین شده در عقد، مخیر است. و «اگر نقود متعدد باشد و قیمت و صرف آن‌ها مختلف باشد، باید نقد و صرف آن را ذکر کند و اینکه او با کدام نقد خریده و چه مقدار صرف آن بوده است. و همچنین باید شروط و مدت و مانند آن را که ثمن به‌خاطر آن‌ها متفاوت می‌شود، ذکر کند.» و «اگر کالایی را به ثمن معیّنی بخرد و کاری که موجب زیادی قیمت می‌شود در آن انجام ندهد، پس راس المال آن همین ثمن است و خبر دادن ب. غ. آن جایز نیست. ولی اگر چنین کاری را در آن انجام داده باشد، پس اگر با عمل خودش باشد، ضمیمه نمودن اجرت کارش به ثمن مسمّی (ثمنی را که اول داده است) و خبر دادن به اینکه راس المال آن این قدر است یا این قدر آن را خریده‌ام، جایز نیست، بلکه عبارت راست آن این است که بگوید: این قدر خریده‌ام - و همان ثمن مسمّی را ذکر کند - و در آن این کار را کرده‌ام. و اگر انجام آن کار با اجیر کردن غیر باشد، جایز است که اجرت اجیر را روی ثمن‌ بکشد و خبر دهد که این قدر برایم قیمت برداشته است، اگرچه جایز نیست بگوید: آن را این قدر خریده‌ام، یا اصل مال آن این قدر است.» منبع: منهاج الصالحین (خوئی)، ج۲، ص۵۰ · الحدائق الناضرة، ج۱۹، ص۲۰۷ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۸۱، کتاب البیع، القول فی المرابحة و المواضعة و التولیة، مسالة۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۸۲، کتاب البیع، القول فی المرابحة و المواضعة و التولیة، مسالة۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

لیکن صحت آن به اعلام قیمت خرید و نیز مقداری که از آن کم شده، مشروط است، — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صحت بیع مواضعه مشروط به اعلام قیمت خرید و نیز مقداری است که از آن کم شده است. شاخه: مدنی

و اگر چنین بگوید: این کالا را به ده‌تومان ارزان‌تر از قیمت خرید به تو می‌فروشم، چون قیمت خرید در معامله ذکر نشده باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر در بیع مواضعه، قیمت خرید کالا ذکر نشود، معامله باطل است. شاخه: مدنی

بر فروشنده واجب است قیمت خرید را صادقانه به خریدار اعلام کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بر فروشنده واجب است قیمت خرید را صادقانه به خریدار اعلام کند. شاخه: مدنی

درصورت اِخبار دروغین از قیمت خرید، به قول مشهور خریدار بین فسخ عقد و گرفتن کالا به قیمت تعیین شده در عقد، مخیر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت اِخبار دروغین فروشنده از قیمت خرید، خریدار بین فسخ عقد و گرفتن کالا به قیمت تعیین شده در عقد، مخیر است. شاخه: مدنی

اگر نقود متعدد باشد و قیمت و صرف آن‌ها مختلف باشد، باید نقد و صرف آن را ذکر کند و اینکه او با کدام نقد خریده و چه مقدار صرف آن بوده است. و همچنین باید شروط و مدت و مانند آن را که ثمن به‌خاطر آن‌ها متفاوت می‌شود، ذکر کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در بیع مواضعه، اگر نقود متعدد باشد و قیمت و صرف آن‌ها مختلف باشد، باید نقد و صرف آن و همچنین شروط و مدت و مانند آن که ثمن به‌خاطر آن‌ها متفاوت می‌شود، ذکر شود. شاخه: مدنی

ولی اگر چنین کاری را در آن انجام داده باشد، پس اگر با عمل خودش باشد، ضمیمه نمودن اجرت کارش به ثمن مسمّی (ثمنی را که اول داده است) و خبر دادن به اینکه راس المال آن این قدر است یا این قدر آن را خریده‌ام، جایز نیست، بلکه عبارت راست آن این است که بگوید: این قدر خریده‌ام - و همان ثمن مسمّی را ذکر کند - و در آن این کار را کرده‌ام. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر فروشنده کاری را با عمل خودش روی کالا انجام داده باشد که موجب افزایش قیمت می‌شود، جایز نیست اجرت کارش را به ثمن اولیه ضمیمه کند و آن را به عنوان راس المال اعلام کند، بلکه باید ثمن اولیه را ذکر کرده و بگوید که این کار را روی آن انجام داده است. شاخه: مدنی

و اگر انجام آن کار با اجیر کردن غیر باشد، جایز است که اجرت اجیر را روی ثمن‌ بکشد و خبر دهد که این قدر برایم قیمت برداشته است، اگرچه جایز نیست بگوید: آن را این قدر خریده‌ام، یا اصل مال آن این قدر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر کاری که موجب افزایش قیمت کالا می‌شود، توسط اجیر انجام شده باشد، جایز است اجرت اجیر را به ثمن اولیه اضافه کرده و اعلام کند که کالا این مقدار برایش قیمت برداشته است، اما جایز نیست بگوید که آن را به این مقدار خریده است. شاخه: مدنی

بیع مُواضَعَه فروش کالا به کمتر از بهای خرید آن با اعلام قیمت خرید به مشتری است و از آن در باب تجارت سخن رفته است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بیع مواضعه، فروش کالا به کمتر از قیمت خرید آن است، به شرطی که قیمت خرید به مشتری اعلام شود. شاخه: مدنی

لیکن صحت آن به اعلام قیمت خرید و نیز مقداری که از آن کم شده، مشروط است، — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): صحت بیع مواضعه مشروط به اعلام قیمت خرید و مقدار کاهش یافته از آن به مشتری است. شاخه: مدنی

بر فروشنده واجب است قیمت خرید را صادقانه به خریدار اعلام کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): فروشنده موظف است قیمت خرید را به صورت صادقانه به خریدار اعلام کند. شاخه: مدنی

درصورت اِخبار دروغین از قیمت خرید، به قول مشهور خریدار بین فسخ عقد و گرفتن کالا به قیمت تعیین شده در عقد، مخیر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورتی که فروشنده قیمت خرید را به دروغ اعلام کند، خریدار حق فسخ معامله یا قبول کالا به قیمت تعیین شده در عقد را دارد. شاخه: مدنی

اگر کالایی را به ثمن معیّنی بخرد و کاری که موجب زیادی قیمت می‌شود در آن انجام ندهد، پس راس المال آن همین ثمن است و خبر دادن ب. غ. آن جایز نیست. ولی اگر چنین کاری را در آن انجام داده باشد، پس اگر با عمل خودش باشد، ضمیمه نمودن اجرت کارش به ثمن مسمّی (ثمنی را که اول داده است) و خبر دادن به اینکه راس المال آن این قدر است یا این قدر آن را خریده‌ام، جایز نیست، بلکه عبارت راست آن این است که بگوید: این قدر خریده‌ام - و همان ثمن مسمّی را ذکر کند - و در آن این کار را کرده‌ام. و اگر انجام آن کار با اجیر کردن غیر باشد، جایز است که اجرت اجیر را روی ثمن‌ بکشد و خبر دهد که این قدر برایم قیمت برداشته است، اگرچه جایز نیست بگوید: آن را این قدر خریده‌ام، یا اصل مال آن این قدر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر فروشنده کاری بر روی کالا انجام داده باشد که موجب افزایش قیمت آن شده است، در صورتی که این کار توسط خود او انجام شده باشد، نمی‌تواند اجرت کار خ. ر. ب. قیمت خرید اضافه کند و آن را به عنوان رأس المال اعلام کند؛ بلکه باید قیمت خرید اولیه را اعلام کرده و به انجام کار اشاره کند. اما اگر کار توسط شخص دیگری (اجیر) انجام شده باشد، می‌تواند اجرت اجیر را به قیمت خرید اضافه کرده و مجموع را به عنوان هزینه‌ای که کالا برایش برداشته، اعلام کند، اما نمی‌تواند بگوید که کالا را به این قیمت خریده است. شاخه: مدنی