نکتهٔ فقهی: مالکیت اراضی موات پس از احیا (دیدگاه اول) (اراضی موات (فقه سیاسی))

اراضی موات به زمین‌هایی گفته می‌شود که آباد، در تصرف یا دارای مالک مشخص نباشند و در اختیار دولت اسلامی قرار دارند. فقها این اراضی را از نظر مالکیت به اراضی شخصی ، اراضی عمومی و اراضی دولتی تقسیم کرده‌اند. در فقه اسلامی درباره مالکیت اراضی موات احیاشده دو نظریه وجود دارد: • یکی مبنی بر بقای مالکیت امام؛ • دیگری بر تبدیل آن به ملک شخصی پس از احیا . در هر دو دیدگاه، دولت اسلامی بر تصرف و بهره‌برداری نظارت دارد و می‌تواند زمین‌های بلااستفاده را بازپس گیرد.

فقها اراضى را به لحاظ وضع عمران و آبادانى و متروک بودن به اراضى آباد طبیعى، اراضى موات اصلى، اراضى مواتى که آباد شده، اراضى آباد رها شده و اراضى مواتى که در گذشته آباد بوده است و از نظر نوع مالکیت نیز آنها را به اراضى شخصى، اراضى عمومى و اراضى دولتى تقسیم کرده‌اند. اراضی موات " name="_تعریف اراضی موات ">۲ - تعریف اراضی موات [ اراضی_موات " title="ویرایش">ویرایش ] اراضى موات به زمین‌هایى گفته مى‌شود که داراى حالات اختصاصى ششگانه نباشد: • آباد نباشد؛ • در دست کسى نباشد؛ • حریم ملکی نباشد؛ • محل عبادت نباشد؛ • تحجیر و علامت‌گذارى نشده باشد؛ • توسط امام (دولت اسلامى) به کسى واگذار نشده باشد. منبع: جامع المقاصد، ج۷، ص۱۵

نظریه مشهور فقها را در زمینه نوع مالکیت اراضى، مى‌توان به اینگونه دسته‌بندى کرد: اول: زمین‌هاى خاص (املاک شخصى) که شامل تمامى زمین‌هایى است که مالکان آن به میل خود اسلام آورده‌اند و نیز اراضى مواتى که بوسیله افراد آباد شده است و اراضى صلح که مالکان اولیه مالکیت اراضى خود را در قرارداد صلح براى خویش حفظ کرده‌اند؛ دوم: زمین‌هاى عمومى که متعلق به جامعۀ اسلامى است و شامل زمین‌هایى است که سپاه اسلام با جنگ به دست آورده‌اند و زمین‌هایى که بر حسب قرارداد صلح مالکیت آنها به مسلمانان واگذار شده است؛ سوم: زمین‌هاى دولتى که شامل اراضی انفال است. زیرا زمین‌هاى عمومى با انقضاى مدت قرارداد زمین‌ها قابل استرداد است؛ ۴. ۲ - نظریه دوم عده‌اى دیگر از فقها معتقدند اراضى موات بر اثر احیا از مالکیت دولت خارج مى‌شود و از نظر قانونى به نوع املاک شخصى تبدیل مى‌شود. احیاى اراضى موات که متعلق به دولت است براى عموم آزاد است و هر کس مى‌تواند بدون اذن خاص از ولی امر اقدام به احیاى قسمتى از اراضى موات کند و مادام که دولت ضرورتى در جلوگیرى آن احساس نمى‌کند، اجازه عمومى: «من احیى ارضا فهى له» نافذ و معتبر خواهد بود. منبع: زمین در فقه اسلامى، ج۲، ص۹۳ · بحارالانوار، ج۱۰۰، ص۵۸

اختلاف نظر در مورد ماهیت قانونى حق احیا، از آنجا ناشى شده که در نصوص اسلامی سه گونه تعبیر دیده مى‌شود. گاه با کلمه ( له ) که حاکى از ملکیت است و گاه به ( احق ) که نشان‌دهنده حق اولویت است و گاه نیز هر دو تعبیر آمده است: الف - «من احیا ارضا مواتا فهى له» «ان الارض لله و لمن عمّرها » ب - «ایما قوم احیوا شیئا من الارض او عمّروها فهم احق بها» ج - «ایما قوم احیوا شیئا من الارض و عمّروها فهم احق بها و هى لهم » در هر حال، ولی امر مى‌تواند بنا بر مصالح عمومی کیفیت تصرف زمین‌هاى موات را تحت کنترل درآورده و بر احیاى آن شرایط خاصى قرار دهد و بنا بر نظریه اول بدون اجازه دولت اسلامى اقدام فردى در تصرف زمین موات، فاقد اعتبار قانونى خواهد بود و بنابر نظریه دوم نیز اذن عام امام ، شرط مالکیت از طریق حیازت است. منبع: وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۳۲۷ · وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۳۲۶

بى تردید دولت اسلامى در توزیع عادلانه مشترکات نظارت دارد، اما فقها در بسیارى از مشترکات جواز استفاده از مشترکات را منوط به مقدار نیاز کرده‌اند. و در صورتى که استفاده‌کننده از مشترکات، مازاد بر نیاز خود حیازت کند از حالت مشترکات بودن خارج نمى‌شود و هر کس که پیش‌دستى کند در استفاده از آنها، ازان او خواهد بود. منبع: جواهر الکلام، ج۳۸، ص۵۴ · فقه سیاسی، ج۷، ص۶۶۴-۶۶۷

اراضی موات به زمین‌هایی گفته می‌شود که آباد، در تصرف یا دارای مالک مشخص نباشند و در اختیار دولت اسلامی قرار دارند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اراضی موات، زمین‌هایی هستند که آباد، در تصرف یا دارای مالک مشخص نباشند و در اختیار دولت اسلامی قرار دارند. شاخه: اموال و مالکیت

در هر دو دیدگاه، دولت اسلامی بر تصرف و بهره‌برداری نظارت دارد و می‌تواند زمین‌های بلااستفاده را بازپس گیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در هر دو دیدگاه فقهی (بقای مالکیت امام یا تبدیل به ملک شخصی پس از احیا)، دولت اسلامی بر تصرف و بهره‌برداری از اراضی موات احیاشده نظارت دارد و می‌تواند زمین‌های بلااستفاده را بازپس گیرد. شاخه: اموال و مالکیت

اراضى موات به زمین‌هایى گفته مى‌شود که داراى حالات اختصاصى ششگانه نباشد: • آباد نباشد؛ • در دست کسى نباشد؛ • حریم ملکی نباشد؛ • محل عبادت نباشد؛ • تحجیر و علامت‌گذارى نشده باشد؛ • توسط امام (دولت اسلامى) به کسى واگذار نشده باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اراضی موات زمین‌هایی هستند که آباد نباشند، در دست کسی نباشند، حریم ملکی نباشند، محل عبادت نباشند، تحجیر و علامت‌گذاری نشده باشند و توسط امام (دولت اسلامی) به کسی واگذار نشده باشند. شاخه: اموال و مالکیت

عده‌اى دیگر از فقها معتقدند اراضى موات بر اثر احیا از مالکیت دولت خارج مى‌شود و از نظر قانونى به نوع املاک شخصى تبدیل مى‌شود. احیاى اراضى موات که متعلق به دولت است براى عموم آزاد است و هر کس مى‌تواند بدون اذن خاص از ولی امر اقدام به احیاى قسمتى از اراضى موات کند و مادام که دولت ضرورتى در جلوگیرى آن احساس نمى‌کند، اجازه عمومى: «من احیى ارضا فهى له» نافذ و معتبر خواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برخی دیگر از فقها معتقدند که اراضی موات بر اثر احیا از مالکیت دولت خارج شده و از نظر قانونی به ملک شخصی تبدیل می‌شود. احیای این اراضی برای عموم آزاد است و هر کس می‌تواند بدون اذن خاص از ولی امر اقدام به احیا کند و اجازه عمومی «من احیى ارضا فهى له» معتبر خواهد بود، مگر اینکه دولت ضرورتی در جلوگیری از آن احساس کند. شاخه: اموال و مالکیت · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 36

در هر حال، ولی امر مى‌تواند بنا بر مصالح عمومی کیفیت تصرف زمین‌هاى موات را تحت کنترل درآورده و بر احیاى آن شرایط خاصى قرار دهد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ولی امر می‌تواند بنا بر مصالح عمومی، کیفیت تصرف زمین‌های موات را تحت کنترل درآورده و بر احیای آن شرایط خاصی قرار دهد. شاخه: اموال و مالکیت