نکتهٔ فقهی: مالیات عادلانه (یعقوب بن ابراهیم قاضی)

اما با وجود گذران سخت زندگی از هر فرصتی برای دانش‌آموزی استفاده می‌کرد. او همچنین اخبار، انساب، ایام عرب و مغازی را خوب می‌دانست، حافظ حدیث بود و در بیشتر زمینه‌ها از جمله ادب قاضی، بیع، حدود، خراج، زکات، صید، ذباحه، فرایض، وصایا، وکالت و مانند آنها کتاب نوشت. وی در سال ۱۶۶ هجری (۷۸۲م) و در زمان خلیفه عباسی مهدی (۱۵۸-۱۶۹ه. ق/۷۸۵-۷۸۶م) و‌ هارون الرشید (۱۷۰- ۱۹۳ه. ق: ۷۸۶-۸۰۹م) در این منصب باقی ماند و قاضی‌القضات بغداد نام گرفت. وی اولین کسی بود که این لقب را یافت. منبع: فی الفکر الاقتصادی العراقی دراسة فی کتاب الخراج لابی یوسف، ص۱۲۴- ۱۲۵، مجله المورخ العربی، ش۴۱و ۴۲، ۱۴۱۰ه. ق · الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۳۰ · تاریخ بغداد، ج۱۴، ص۲۴۶، بیروت، لا. ت · فی الفکر الاقتصادی العراقی دراسة فی کتاب الخراج لابی یوسف، ص۱۲۵، مجله المورخ العربی، ش۴۱و ۴۲، ۱۴۱۰ه. ق

او همچنین درباره انواع مختلف مالیات‌ها شامل مالیات معین بر کالاها، مالیات بر ارث ، عوارض وارداتی و مسائل مرتبط با عرضه آب، شیلات، جنگل و زمین‌های مرتع نظریاتی ارائه داد. منبع: ‌ اندیشه‌های اقتصادی مسلمان: بررسی متون معاصر، ص۳۴۷، ترجمه محمدجواد مهدوی، از کتاب مطالعاتی در اقتصاد اسلامی به کوشش احد خورشید، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴

بعد از فتوحات بلاد اسلامی،‌ هارون‌الرشید حاکم وقت برای از بین بردن بی‌عدالتی و تامین عدالت برای هر شهروند به فکر تنظیم و تدوین فقه اسلامی نمود. اولین تلاش برای این کار توسط عبدالله بن مقفّع (۱۴۲ه. ق) انجام شد؛ اما این تلاش وی با موفقیت چندانی همراه نبود؛ چراکه تلاش وی از یک سو منحصر در شکایات قانونی و اختلافات بین مردم بوده و قوانین و مقررات به‌خوبی بیان نشده بود و از سوی دیگر، تلاش وی به‌میزان قابل توجهی تحت تاثیر افکار حنفی بوده و بیشتر به افکار آنان پرداخته است؛ نه وظایف حاکم و محکوم. تا در تنظیم امور مالیه‌ی دولت اسلامی مبنای کار حکومت عباسیان قرار گیرد. این نامه‌ها بعدها به‌نام کتاب «الخراج» مشهور شد؛ زیرا مسئله اصلی مورد اشاره در این نامه، روابط کشاورزی و وضع مالیات است. به‌اعتقاد برخی صاحب‌نظران، نخستین تحقیق مستقل و جامع در حوزه‌ی اقتصاد در جهان اسلام ، کتاب «الخراج» است. که شامل مباحثی مانند نظام مالیات کشاورزی و بررسی فعالیت‌های خلاف قانون پرداخت‌کنندگان مالیات بود؛ فعالیت‌هایی که در آن زمان رواج داشت. لازم به ذکر است که کتاب وی بیشتر دارای ماهیت فقهی است؛ چراکه مباحث خود را با استناد به قرآن کریم و احادیث پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مطرح ساخته است. بعد از مرگ او، کتابش به‌عنوان مرجعی برای مکتب حنفی درآمد. منبع: نظام الخراج من خلال کتاب الخراج لابی یوسف القاضی، ص۱۴۵، مجله المورد، پاییز و زمستان ۱۳۶۰، ش۳۹ و ۴۰ · الخراج، ص۳، بیروت، لبنان، دارالمعرفه، ۱۳۹۹ه، ۱۹۷۹م · ص۴۱، ترجمه دکتر احمد شیبانی، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۸۵، چاپ اول · بررسی کوشش‌های اخیر پیرامون مطالعه تاریخ تفکر اقتصادی در اسلام، ص۸۲، ترجمه احمد شیبانی، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۸۵، چاپ اول · المذهب الاقتصادی فی الاسلام، ص۱۷، بیروت، المؤتمر العالمی الاول للاقتصاد الاسلامی، ۱۳۹۸ه. ق · ص۳۵۸، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · ‌ اندیشه‌های اقتصاد اسلام، ص۴۷، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · اقتصاد دینی از منظر‌ اندیشمندان مسلمان و مسیحی، ص۱۳۲، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۸۹، چاپ اول · نظام الخراج من خلال کتاب الخراج لابی یوسف القاضی، ص۱۴۷، مجله المورد، پاییز و زمستان ۱۳۶۰، ش۳۹ و ۴۰

همچنین وی یک فقیه بی‌طرف بوده که مستقل از مذاهب به‌کار خود می‌پرداخت. منبع: خراج و مسائل مربوط به آن، ص۳۶۰، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · خراج و مسائل مربوط به آن، ص۳۵۸، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · الاموال، ص۱- ۵۰، مصر، القاهره، دارالسلام، ۱۴۳۰ ه ق، ۲۰۰۹ میلادی، چاپ اول

او معتقد به ارزیابی صحیح بود؛ تا به این وسیله، از نر‌خ‌های مالیات ناعادلانه جلوگیری شود. وی همچنین خاطرنشان می‌سازد که باید مالیات تفاضلی وضع شود. علاوه‌ بر این، او پیشنهاد می‌کند که حاکم می‌تواند بر اساس توانایی‌های پرداخت‌کنندگان مالیات، اقدام به کاهش یا افزایش مالیات کند. حداقل مقدار عادلانه وضع شود؛ ۲. هیچ ظلمی بر مؤدیان مالیاتی وارد نگردد؛ ۳. باعث حفظ خزانه گردد؛ ۴. به‌نفع دولت و مؤدیان باشد؛ ۵. در انتخاب سیاست‌هایی که اثر برابری بر خزانه دارند، سیاستی ترجیح داده شود که به‌نفع مؤدیان مالیاتی باشد. هیچ‌کس حق ندارد که دیگران را از این حق محروم سازد (مستثنی کردن دیگران) و هرکسی می‌تواند از منافع چنین اموال عمومی استفاده نماید (بی‌رقیب بودن). چراکه در مواردی مانند حفر کانال‌های بزرگ، مستلزم هزینه‌های بسیاری است که تصدی دولت را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد. به‌عقیده وی، لازم است که فرد تصمیم‌گیرنده نگاهی به پروژه داشته باشد که «آیا نافع است یا مضر؟» اگر منافع آن، بیشتر باشد، باید اجازه دهد که طرح، اجرا یا تداوم داشته باشد و اگر مضار آن بیشتر باشد، باید جلوی آن‌را بگیرد». برخی از این کالاها، مانند حفر کانال برای آبیاری اراضی است؛ که متعلق به جامعه‌ای خاص است. به‌نظر وی، مسئولیت چنین کاری و همچنین هزینه‌های آن باید به‌صورت جمعی تقسیم شود. وی همچنین خاطر نشان کرد که لازم است هزینه‌ها محاسبه‌شده و به‌نسبت توزیع گردد. که فرد را در راه فرار از پرداخت زکات یاری می‌رساند. به‌همین علت وی، به‌صورت جدی مباحثی مانند کیفیت مدیران مالیاتی و جمع‌آوری‌کنندگان مالیات و نیاز به تفویض صحیح اختیارات در مدیریت مالیاتی را مورد بررسی قرار داده است. وی مخالف هرگونه بیکار و معطل ماندن اراضی بود. در نتیجه، به اعتقاد وی، کسی‌که زمین لم‌یزرع را احیا کند مالک آن می‌شود و هرکسی که زمینی را در مدت زمان خاصی (سه سال) به‌صورت بلااستفاده قرار دهد، ادعای خود را درباره مالکیت از دست خواهد داد. به‌عقیده وی نه فراوانی غلّه دلیل قیمت‌های پایین است و نه کمیابی آن سبب قیمت‌های بالا، بلکه ممکن است فراوانی و قیمت‌های بالا و کمیابی و قیمت‌های پایین به‌طور هم‌زمان وجود داشته باشد. منبع: ص۱۸، تهران، انتشارات پیام نور، ۱۳۸۹، چاپ اول · ص۳۷۰، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · ص۳۷۴، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · ص۳۷۵، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · الخراج، ص۱۸۱، بیروت، لبنان، دارالمعرفه، ۱۳۹۹ه، ۱۹۷۹م · ص۳۷۲، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · ص۳۷۶، ترجمه احمد شیبانی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق ۱۳۸۵، چاپ اول · بررسی کوشش‌های اخیر پیرامون مطالعه تاریخ تفکر اقتصادی در اسلام، ص۸۳

وی ضوابط معینی را پیشنهاد داد که جلوتر از اصول پیشنهادی ۱۰۰۰ سال بعد آدام‌اسمیت (۱۷۷۶) به‌عنوان چهار معیار مالیات‌ستانی (یعنی عدالت، قطعیت، آسانی وصول و کارآیی اقتصادی) بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ابویوسف ضوابط معینی را برای مالیات‌ستانی پیشنهاد داد که شامل معیارهایی چون عدالت، قطعیت، آسانی وصول و کارآیی اقتصادی بود. شاخه: مالیات

ابویوسف پیشنهاد اصل توانایی پرداخت و آسانی را با ملاحظه زمان، مکان و شیوه پرداخت این مالیات‌ها داد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ابویوسف پیشنهاد کرد که مالیات‌ها باید بر اساس توانایی پرداخت و با ملاحظه زمان، مکان و شیوه پرداخت تعیین شوند تا بار مالیاتی بر مالیات‌دهندگان کاهش یابد. شاخه: مالیات

برای کاهش احتمال فساد در جمع‌آوری مالیات‌ها، ابویوسف پیشنهاد مدیریت متمرکز مالیاتی و استفاده از کارکنان حقوق‌بگیر تحت نظارت اکید را به‌عنوان ماموران وصول مالیات داد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای کاهش فساد در جمع‌آوری مالیات‌ها، ابویوسف پیشنهاد مدیریت متمرکز مالیاتی و استفاده از کارکنان حقوق‌بگیر تحت نظارت اکید را به عنوان ماموران وصول مالیات ارائه داد. شاخه: مالیات

ابویوسف همچنین بینشی عمیق درباره مسائلی مثل توزیع درآمدهای مالیاتی، مسئولیت‌های دولت در رابطه با رفاه اجتماعی، کمک به توسعه اقتصادی و ساختن زیرساخت‌های اقتصادی-اجتماعی و کارهای عمومی از قبیل جاده، پل و کانال‌هایی جهت حمل و نقل یا آبیاری داشت. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ابویوسف بر مسئولیت‌های دولت در رابطه با رفاه اجتماعی، کمک به توسعه اقتصادی و ساختن زیرساخت‌های اقتصادی-اجتماعی و کارهای عمومی مانند جاده، پل و کانال‌های حمل و نقل یا آبیاری تاکید داشت. شاخه: اداری

بعد از آن‌ هارون‌الرشید از ابویوسف خواست تا کتاب جامع حقوقی درباره وظایف دولت و مردم نوشته شود؛ تا در تنظیم امور مالیه‌ی دولت اسلامی مبنای کار حکومت عباسیان قرار گیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هارون‌الرشید از ابویوسف خواست تا کتابی جامع حقوقی درباره وظایف دولت و مردم نوشته شود تا در تنظیم امور مالیه دولت اسلامی مبنای کار حکومت عباسیان قرار گیرد. شاخه: اداری

ابویوسف پیشنهاد مدیریت متمرکز مالیاتی و استفاده از کارکنان حقوق‌بگیر تحت نظارت اکید را به‌عنوان ماموران وصول مالیات داد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای کاهش احتمال فساد در جمع‌آوری مالیات‌ها، باید مدیریت مالیاتی متمرکز باشد و از کارکنان حقوق‌بگیر تحت نظارت اکید به عنوان ماموران وصول مالیات استفاده شود. شاخه: اداری

هارون‌الرشید از ابویوسف خواست تا کتاب جامع حقوقی درباره وظایف دولت و مردم نوشته شود؛ تا در تنظیم امور مالیه‌ی دولت اسلامی مبنای کار حکومت عباسیان قرار گیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای از بین بردن بی‌عدالتی و تامین عدالت برای هر شهروند، باید کتابی جامع حقوقی درباره وظایف دولت و مردم تدوین شود تا مبنای کار حکومت قرار گیرد. شاخه: اداری

ابویوسف، دیدگاه‌های خاصی در مورد مسائل مالی دولت داشت. وی ضوابط معینی را پیشنهاد داد که جلوتر از اصول پیشنهادی ۱۰۰۰ سال بعد آدام‌اسمیت (۱۷۷۶) به‌عنوان چهار معیار مالیات‌ستانی (یعنی عدالت، قطعیت، آسانی وصول و کارآیی اقتصادی) بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مالیات‌ستانی باید بر اساس عدالت، قطعیت، آسانی وصول و کارآیی اقتصادی باشد. شاخه: اداری

در نتیجه این اصول و کاهش دادن بار مالی مالیات‌ها بر مالیات‌دهندگان، ابویوسف پیشنهاد اصل توانایی پرداخت و آسانی را با ملاحظه زمان، مکان و شیوه پرداخت این مالیات‌ها داد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در تعیین مالیات باید توانایی پرداخت مالیات‌دهنده و آسانی پرداخت با ملاحظه زمان، مکان و شیوه پرداخت در نظر گرفته شود. شاخه: اداری

به‌علاوه، برای کاهش احتمال فساد در جمع‌آوری مالیات‌ها، ابویوسف پیشنهاد مدیریت متمرکز مالیاتی و استفاده از کارکنان حقوق‌بگیر تحت نظارت اکید را به‌عنوان ماموران وصول مالیات داد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای کاهش فساد در جمع‌آوری مالیات‌ها، باید مدیریت مالیاتی متمرکز باشد و از کارکنان حقوق‌بگیر تحت نظارت اکید استفاده شود. شاخه: اداری

ابویوسف همچنین بینشی عمیق درباره مسائلی مثل توزیع درآمدهای مالیاتی، مسئولیت‌های دولت در رابطه با رفاه اجتماعی، کمک به توسعه اقتصادی و ساختن زیرساخت‌های اقتصادی-اجتماعی و کارهای عمومی از قبیل جاده، پل و کانال‌هایی جهت حمل و نقل یا آبیاری داشت. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): دولت مسئول رفاه اجتماعی، کمک به توسعه اقتصادی و ساخت زیرساخت‌های اقتصادی-اجتماعی و کارهای عمومی مانند جاده، پل و کانال‌های حمل و نقل یا آبیاری است. شاخه: اداری

بعد از آن‌ هارون‌الرشید از ابویوسف خواست تا کتاب جامع حقوقی درباره وظایف دولت و مردم نوشته شود؛ تا در تنظیم امور مالیه‌ی دولت اسلامی مبنای کار حکومت عباسیان قرار گیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای تنظیم امور مالیه دولت اسلامی و تامین عدالت، باید کتابی جامع حاوی حقوق و وظایف دولت و مردم تدوین شود. شاخه: اداری