نکتهٔ فقهی: مجازات تشدید شده در صورت آسیب جسمی یا فوت زن در ازدواج زیر سن قانونی (سن ازدواج دختران)

مدتی است سن ۹ سال برای بلوغ دختر و واداشتن او به تکالیف اجتماعی در این سنّ و‌ به‌ طور خاص ، سن ازدواج در ۹ سالگی مورد سؤال قرار گرفته است.

موارد قانونی در این باره بدین قرار است: ماده ۱۲۱۰ قانون مدنی اصلاحی سال ۱۳۶۱: (هیچ کس را نمی‌توان بعداز رسیدن به سن بلوغ، به عنوان جنون یا عدم رشد ، محجور نمود، مگر آن‌ که رشد یا جنون او ثابت شده باشد. تبصره ۱: سن بلوغ در پسر ۱۵ سال تمام قمری و در دختر ۹ سال تمام قمری است. تبصره ۲: اموال صغیری را که بالغ شده است، در صورتی می‌توان به او داد که رشد او ثابت شده باشد). ۱. ۱ - نکاح قبل از بلوغ ماده ۱۰۴۱ اصلاحی سال ۱۳۷۰: نکاح قبل از بلوغ ممنوع است. تبصره: (عقد نکاح، قبل از بلوغ با اجازه ولی ، به شرط رعایت مصلحت مولی علیه صحیح م. ب.). در قانون مدنی، پیش از انقلاب اسلامی ایران ، قانون بدین صورت بوده است. ماده ۱۰۴۱: ( نکاح اناث ، قبل ازرسیدن به سن ۱۵ سال تمام و نکاح ذکور، قبل ازرسیدن به سن ۱۸ سال، تمام ممنوع است. مع ذلک در مواردی که مصالحی اقتضا کند، با پیشنهاد مدعی العموم و تصویب محکمه، ممکن است استثنائاً معافیت از شرط سن اعطا شود، ولی در هر حال این معافیت نمی‌تواند به اناثی داده شود که کم تر از ۱۳ سال تمام و به ذکوری شامل گردد که کم تر از ۱۵ سال تمام دارند). برای آن‌که این ماده قانونی ضمانت اجرا داشته باشد و افراد به دلیل عرف رایج اجتماعی خویش یا دلیلهای دیگر، در زیر سن قانونی ازدواج نکنند، ماده دیگری نیز، تصویب شده بود. در صورتی که دختر به سن ۱۳ سال تمام نرسیده باشد، لااقل به دو الی سه سال حبس تأدیبی محکوم می‌شود و در هر دو مورد، ممکن است علاوه بر مجازات حبس به جزای نقدی از ۲۰۰۰ ریال الی ۲۰۰۰۰ ریال محکوم گردد و اگر در اثر ازدواج برخلاف مقررات فوق، مواقعه، منتهی به نقص یکی از اعضا یا مرض دائم زن گردد، مجازات زوج از ۵ الی ۱۰ سال، حبس با اعمال شاقه است و اگر منتهی به فوت زن شود، مجازات زوج حبس دائم با اعمال شاقه است. عاقد و خواستگار و سایر اشخاصی که شرکت در جرم داشته‌اند نیز، به همان مجازات یا مجازاتی که برای معاون جرم مقرر است، محکوم می‌شوند).

در این نوشتار، سعی شده سن ازدواج دختر از نظر فقهی مورد بررسی قرار گیرد و با نگاهی مختصر به دیدگاه پزشکی و روانشناسی در این موضوع، این امر مورد بحث قرار گیرد که آیا دستاوردهای علوم تجربی، با آنچه در روایات بیان شده، ناسازگارند، یا خیر؟ امید آن که، این تلاش مورد قبول خداوند قرار گیرد و روشن گرِ پاره‌ای از ابهامها در موضوع مورد بحث باشد. آن گاه که کودکان شما به حد بلوغ و احتلام رسیدند، باید مانند سایر بالغان با اجازه وارد شوند. خدا آیات خود را برای شما به این روشنی بیان می‌کند که او دانا و محکم کار است. (یا ایها الذین آمنوا لیستأذنکم الذین ملکت ایمانکم والذین لم یبلغوا الحلم منکم ثلاث مرات من قبل صلاة الفجر وحین تضعون ثیابکم من الظهیرة ومن بعد صلاة العشاء ثلاث عورات لکم). ای ایمان آورندگان، باید بندگان شما که مالک آن‌ها هستید و اطفالی که هنوز به وقت احتلام نرسیده‌اند در شبانه روز سه مرتبه برای ورود اجازه بخواهند: پیش از نماز صبح ، پس از نماز عشا و هنگام ظهر، آنگاه که جامه از تن بر می‌گیرید که این سه وقت هنگام خلوت شماست. ۲. ۲ - بلوغ نکاح (وابتلوا الیتامی حتی اذا بلغوا النکاح فان انستم منهم رشداً فارفعوا الیهم اموالهم). ییتیمان را آزمایش کنید، تا هنگامی که بالغ شده و به ازدواج گرایش پیدا کردند، اگر آنان را به درک مصالح زندگانی خود دانا یافتید، اموالشان را به آنان بدهید. ۲. ۳ - بلوغ اشدّ (ولا تقربوا مال الیتیم الا بالتی هی احسن حتی یبلغ اشدّه). به مال یتیم نزدیک نشوید، مگر آن‌که راه بهتری را برگزینید، تا آن‌که به حد رشد برسد. (ولمّا بلغ أشدّه اتیناه حکماً و علماً وکذلک نجزی المحسنین). چون یوسف به رشد رسید، او را حکمفرمایی و دانش بخشیدیم و چنین نیکوکاران را پاداش می‌دهیم. اما بازسازی دیوار به آن جهت بود که زیر آن گنجی از دو کودک یتیمی که پدری صالح داشتند، پنهان بود. خدا خواست تا آن کودکان به حد رشد برسند، تا به لطف خدا خودشان گنج را بیرون آورند. (یا ایها الناس ان کنتم فی ریب من البعث فانا خلقناکم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغیر المخلّقة لنبیّن لکم ونقر فی الارحام ما نشاء الی اجل مسمی ثم نخرجکم طفلاً ثم لتبلغوا اشدکم). ای مردم، اگر شما در روز قیامت و قدرت خدا بر برانگیخته شدن مردگان شک دارید، بدانید که ما شما را ابتدا از خاک آفریدیم، آنگاه از نطفه ، سپس از خون بسته، بعد از پاره گوشت تمام و ناتمام، تا قدرت خود را بر شما آشکار سازیم و از نطفه‌ها آنچه را مشیت ما تعلق گیرد، در رحمها قرار دهیم، تا در وقتی معین، کودکی از رحم بیرون آوریم تا زندگی کرده و به حد رشد برسد. (ولمّا بلغ اشدّه واستوی اتیناه حکماً و علماً وکذلک نجزی المحسنین). (هو الّذی خلقکم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم یخرجکم طفلاً ثم لتبلغوا اشدّکم ثم لتکونوا شیوخاً). او خدایی است که شما را از خاک آفرید، سپس از نطفه، آن گاه از خون بسته، پس از آن شما را از رحم مادر ، کودکی بیرون آورد، تا آن‌که به سنّ رشد رسیده و سپس پیر شوید. (و وصینا الانسان بوالدیه احساناً حملته امه کرهاً ووضعته کرها و حمله و فصاله ثلاثون شهراً حتی اذا بلغ اشده و بلغ اربعین سنة قال ربّ او زعنی ان اشکر نعمتک التی انعمت علی و علی والدی وان اعمل صالحاً ترضیه واصلح لی فی ذریتی انی تبت الیک وانی من المسلمین). ما انسان را به احسان د. ح. پدر و مادر سفارش کردیم. بارالها! من به سوی تو بازگشتم به درستی که من از تسلیم شدگانم. منبع: توبه/سوره۹، آیه۵۹ · نور/سوره۲۴، آیه۵۸ · نساء/سوره۴، آیه۶ · انعام/سوره۶، آیه۱۵۳ · یوسف/سوره۱۲، آیه۲۲ · کهف/سوره۱۸، آیه۸۲ · حج/سوره۲۲، آیه۵ · قصص/سوره۲۸، آیه۱۳ · غافر/سوره۴۰، آیه۶۷ · احقاف/سوره۴۶، آیه۱۵

روایات ۹ سال ۱. حد بلوغ زن نُه سالگی است. ۲. همان بزرگوار می‌فرماید: (اذا بلغ الغلام ثلاث عشرة سنة کتبت له الحسنة وکتبت علیه السیئة وعوقب واذا بلغت الجاریة تسع سنین فکذلک وذلک انها تحیض لتسع سنین). هنگامی که پسر سیزده ساله شد، خوبیها و بدیهای او نوشته می‌شود و بر بدیها کیفر می‌شود. زمانی که دختر نُه ساله شد همان حکم را دارد؛ زیرا در نُه سالگی حیض می‌شود. ۳. همان بزرگوار می‌فرماید: (اذا بلغت الجاریة تسع سنین دفع الیها مالها و جاز امرها فی مالها و اقیمت الحدود التامة لها و علیها). زمانی که (دختر) به نُه سالگی رسید، دارایی او، به او بازگردانده می‌شود و رواست که در مال خود تصرف کند و حدود تامه، به سود او و علیه او جاری می‌شود. ۴. هنگامی که دختر نُه ساله شد، کودکی او پایان می‌پذیرد و ازدواج می‌کند و حدود عمومی علیه او و به سود او جاری می‌شود. ۵. همان بزرگوار می‌فرماید: (فی حدیث قال: ان الجاریة لیست مثل الغلام ان الجاریة اذا تزوجت و دخل بها ولها تسع سنین ذهب عنها الیتم و دفع الیها مالها و جاز امرها فی الشراء والبیع و اقیمت علیها الحدود التامة و اخذت لها وبها…). به درستی که دختر مانند پسر نیست، همانا دختر نُه ساله هنگامی که ازدواج و پیوند زناشویی برقرار کند، از کودکی خارج شده و دارایی او را می‌توان به او واگذارد و خرید و فروش او نیز نافذ است و حدود تامه بر او جاری می‌شود و برای او نیز، علیه دیگری حدود تامه اجرا می‌شود. ۳. ۱ - تصرفات مالی ۶. زمانی که پسر هشت ساله شد، تصرفات مالی او روا می‌شود واجبات و حدود بر او جاری می‌گردد و زمانی که دختر نُه ساله شد، همان حکم را دارد. ۳. ۲ - همبستر شدن ۷. همبستر شدن با دختر تا پیش از نُه یا ده سالگی جایز نیست. ۸. هنگامی که مردی با دختر کوچکی ازدواج کرد، نباید با او پیوند زناشویی برقرار کند، تا دختر نُه ساله شود. ۹. حد زنی که شوهرش می‌تواند با او پیوند زناشویی برقرار کند، دختر نُه ساله است (از نُه سالگی به بعد). ۳. ۳ - زنانی که عده ندارند ۱۰. قال: قلت: و ما حدها؟ قال (علیه‌السلام) : اذا اتی لها اقل من تسع سنین). سه گروه از زنان هستند که عده ندارند: زنی که حیض نشده است و مانند او نیز حیض نمی‌شوند. راوی گوید: پرسیدم: حد آن چیست؟ حضرت فرمود: هنگامی که کم تر از نُه سال داشته باشد. قلت: و متی تکون کذلک؟ قال: ما لم تبلغ تسع سنین فانها لاتحیض و مثلها لاتحیض). ۳. ۴ - توضیح روایاتی که دلالت می‌کنند: (صبیه التی لاتحیض مثلها لا عدة علیها) بسیارند ولی در این روایت، سن مطرح شده است. ۱۱. قلت: و ان کانت ابنة سبع سنین او نحوها مما لاتحمل؟ فقال: هی صغیرة ولایضرک ان لاتستبرأها. فقلت: ما بینها وبین تسع سنین؟ فقال: نعم، تسع سنین). هنگامی که بالغ نشده، یک ماه استبرا می‌شود. راوی گوید پرسیدم: اگر هفت سال یا مانند آن داشت که امکان حاملگی وجود ندارد چه باید کرد؟ حضرت فرمود: چنین دختری کوچک است و برای تو ضرری ندارد که استبرا نکنی. سپس گفتم: بین هفت تا نُه سال چطور؟ حضرت فرمود: بله ۹ سال (از ۹ سال به بعد باید روشن شود که حامله است یا نه). ۱۲. کسی که با همسر خود پیش از نُه سالگی پیوند زناشویی برقرار کند و به دختر آسیبی وارد آید، مرد ضامن است. ۱۳. کسی که با دختری ازدواج کند و پیش از نُه سالگی، با او در آمیزد و به دختر آسیبی وارد آید شوهر ضامن است. ۱۴. ۱۵. اگر مرد پیش از نُه سالگی با دختر در آمیزد، باید دیه او را بپردازد. ۱۶. کسی که قبل از به پایان رسیدن نُه سالگی، با همسر خود درآمیزد و به او آسیب برساند، ضامن است. ۱۷. هنگامی که مردی با دختری که نُه ساله نشده ازدواج کند و با او درآمیزد، باید بین آن مرد و همسرش جدایی افکند و آن زن تا ابد بر آن مرد حرام است. ۱۸. اگر آمیزش، پیش از نُه سالگی دختر بوده، مرد باید به او دیه بپردازد. البته اگر زن را نگهدارد و طلاق ندهد، لازم نیست دیه بپردازد. حال اگر خواست او را نگهدارد و اگر خواست او را طلاق دهد. ۱۹. هنگامی که دختر نُه ساله ازدواج کرد، فریب خورده نیست. ۲۰. شش، یا هفت ساله؟ خیر، دختر نُه ساله کودک به حساب نمی‌آید و همگی اتفاق دارند بر این‌که دختر نُه ساله کودک به شمار نمی‌آید، مگر آن‌که در عقل او ضعفی وجود داشته باشد. در غیر این صورت، دختر هنگامی که نُه ساله شد بالغ شده است. ۳.۴. ۱ - ازدواج دختر بدون مشورت با او ۲۱. قال: اذا جازت تسع سنین فان زوجها قبل بلوغ التسع سنین کان الخیار لها اذا بلغت تسع سنین. قال: لیس یجوز علیها رضاء فی نفسها ولایجوز لها تأب ولاسخط فی نفسها حتی تستکمل تسع سنین واذا بلغت تسع سنین جاز لها القول فی نفسها بالرضا والتأبی و جاز علیها بعد ذلک وان لم تکن ادرکت مدرک النساء قلت: افتقام علیها الحدود و تؤخذ بها و هی فی تلک الحال وانما لها تسع سنین ولم تدرک مدرک النساء فی الحیض؟ قال: نعم اذا دخلت علی زوجها و لها تسع سنین ذهب عنها الیتم ودفع الیها مالها و اقیمت علیها الحدود التامة علیها و لها). چه زمانی پدر می‌تواند دخترش را شوهر بدهد و با او مشورت نکند؟ پس اگر پیش از نُه سالگی او را شوهر بدهد، وقتی او نُه ساله شد در قبول یا رد ازدواج مختار است. راوی گوید: گفتم: اگر پدر، دختر را پیش از نُه سالگی شوهر داد و دختر اطلاع یافت و مخالفت نکرد، آیا این ازدواج بر دختر لازم می‌شود؟ راوی گوید: گفتم: در حالی که نُه ساله شد، ولی حیض نشد آیا حدود بر او جاری می‌شود؟ دو روایت نیز ذکر شده که در آن حکم به قطع دست دزد نُه ساله شده، ولی چون در روایت واژه (صبی) آمده و‌ به‌طور خاص در مورد دختر مطلبی بیان نشده از ذکر آن خودداری می‌کنیم. منبع: ج۲، ص۱۰۴، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۹، ص۳۶۵، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۸، ص ۴۱۱، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱، ص۴۳، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۸، ص۱۹۷، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۸، ص۴۱۱، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص۱۰۱، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص۱۰۲، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۲، ص۱۹۷، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۲، ص۱۸۳، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۱، ص۸۶، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص۱۰۳، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص۱۰۴، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص۴۹۴، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۹، ص۲۸۲، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۹، ص۲۸۱، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۹، ص۲۷۴، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۱، ص۳۶، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص۲۷۸، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۸، ص ۲۹۶- ۲۹۷، دار تحقیق مؤسسه آل البیت

۱. زمانی که پسران هشت ساله شدند، جایز است که در دارایی خود تصرف کنند و واجبات و حدود بر آن‌ها واجب می‌شود و همین گونه‌اند دختران، وقتی که هفت سال آنان تمام شد. ۴. ۱ - یادآوری ۱. ۲. اصحاب همگی از آن روی برگردانده و کسی به مضمون آن عمل نکرده است. ۳. روایات ۱۰ سال: راوی می‌گوید: (سئلته عن الجاریة یتمتع منها الرجل؟ قال: نعم الا ان تکون صبیة تخدع. قال: بنت عشر سنین. پرسیدم: میزانی که وقتی دختر به آن حد رسید، فریب خورده به شمار نمی‌آید، چه زمانی است؟ حضرت فرمود: دختر ۱۰ ساله. ۲. با دختر کم تر از ده سال همبستری روا نیست و اگر این کار انجام شد و دختر آسیب دید، مرد ضامن است. به درستی که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) با عایشه آن گاه که دختری ده ساله بود، ارتباط زناشویی برقرار کرد و ارتباط زناشویی برقرار نمی‌شود، تا این‌که دختر، زن به شمار آید. یادآوری: بسیاری بر این باروند مراد از روایات نُه سال، پایان نُه سال است و منظور از روایات ده سال نیز، ورود در ده سالگی است، پس روایات نُه سال و ده سال، هر دو یک سن را مطرح می‌کنند. منبع: ج۱۹، ص ۲۱۲، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۶، ص۳۶ ـ ۳۷ · ج۲۱، ص ۳۶، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص ۱۰۳، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۰، ص ۴۴، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ح۲۰، ص ۱۰۳، دار تحقیق مؤسسه آل البیت

۱. البته اگر پیش از سیزده سالگی محتلم شود، نماز بر او واجب است و قلم تکلیف بر او جاری می‌شود. دختر هم مثل پسر است، هرگاه سیزده ساله شد، یا پیش از آن حیض شد، نماز بر او واجب می‌شود و قلم تکلیف بر او جاری می‌گردد. سه حدیث دیگر نیز بیان شده که در آن سیزده سالگی مطرح شده است، ولی این سه عام بوده و ذکری از دختر‌ به‌ طور خاص در آن‌ها به میان نیامده است. منبع: ج۱، ص ۴۵، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۹، ص ۳۶۷، دار تحقیق مؤسسه آل البیت

درپاره‌ای از روایات، واجب شدن برخی از احکام بر دختران، به فرا رسیدن سن خاصی بسته نشده است، بلکه زمان واجب شدن آن احکام را زمانی بیان کرده‌اند که دختر حائض می‌گردد. در حقیقت، روشن‌ترین نشانه بلوغ جنسی را در دختر زمان واجب شدن پاره‌ای از کارهای عبادی یاد کرده‌اند: ۱. پسر وقتی محتلم شد، باید روزه بگیرد و دختر وقتی که حیض شد، روزه و پوشش بر او واجب است. ۲. در خبر دیگر آمده: (علی الصبی اذا احتلم الصیام وعلی المرأة اذا حاضت الصیام). ۳. دختر از هنگامی که حیض شد، نباید بدون پوشش باشد، مگر آن‌که وسیله پوشش نیابد. ۴. آزاد (غیر کنیز) از هنگامی که حیض شد، نباید بدون پوشش باشد، مگر آن‌که وسیله پوشش نیابد. ۵. از هنگامی که دختر حیض شد، نباید بدون پوشش نماز بگزارد. ۶. اگر بر کنیز پوشش لازم باشد، این امر از زمانی است که حیض شود…. ۷. خداوند نماز دختری را که حیض شده نمی‌پذیرد، مگر آن‌که با پوشش باشد. ۸. از هنگامی که محتلم می‌شود، بر او حج واجب است و دختر هم از زمانی که خون حیض دید، بر او حج واجب می‌شود. ۹. از زمانی که گزاردن نماز بر او حرام می‌شود (یعنی از زمانی که حیض می‌شود). ۱۰. حضرت علی (علیه‌السلام) درباره دختری که هنوز حائض نشده و دزدی کرده بود، دستور داد که او را چند تازیانه بزنند، ولی دست او را قطع نکنند. ۶. ۱ - روایاتی که اشاره به بلوغ دختر دارد ۱. هشت گروهند که نماز آنان مورد قبول خداوند واقع نمی‌شود. یک گروه از آنان دختران بالغ هستند در حالی که نماز خود را بدون پوشش بخوانند. ۲. قال: لا، لیس لها مع ابیها امر. قال: و سألته عن البکر اذا بلغت مبلغ النساء أ لها مع ابیها امر؟ قال: لیس لها مع ابیها امر ما لم تکبر (تثیب)). حضرت فرمود: خیر، با وجود پدرش او دیگر اختیاری ندارد. راوی گوید: سؤال کردم دختر باکره ، آن گاه که چون زنان بالغ شد، آیا با وجود پدرش، اختیاری در امر ازدواج خویش دارد؟ حضرت فرمود: مادامی که بزرگ نشده است، با وجود پدرش، اختیاری در امر ازدواج خویش ندارد (در نسخه دیگر: مادامی که باکره باشد…).. ۶. ۲ - نکته در این موضوع، فقها دیدگاههای گوناگونی دارند و روایات نیز، در این زمینه گوناگونند بسیاری از فقیهان، به دلیل روایات موجود در این زمینه، اعتقاد دارند: دختر بالغ رشید، گرچه تاکنون ازدواج نکرده و باکره باشد، باید راضی به ازدواج باشد. ۳. هنگامی که پدر و یا ولی او به این امر راضی بودند، اشکالی ندارد. ۴. اگر پدر آن دو، آنان را به عقد ازدواج یکدیگر درآورده‌اند، این عقد جایز است، ولی این دختر و پسر هنگامی که بالغ شدند اختیار دارند که آن را بپذیرند یا نپذیرند. ۵. فقال: الروایة فیها انها للزوج الاخیر وذلک انها قد کانت ادرکت حین زوجها ولیس لها ان تنقض ما عقدته بعد ادراکها). گفت: روایت در این مسأله این است که: دختر از آن شوهر آخری است؛ زیرا هنگام ازدواج بالغ بوده است و دختر نمی‌تواند ازدواج با مردی را که پس از بلوغ با او ازدواج کرده است، بر هم بزند. ۶. برمرد حد جاری می‌شود، ولی بر دختر حد جاری نمی‌شود، تنها تعزیر می‌شود. منبع: ج۴، ص ۴۰۹، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۰، ص ۲۳۷، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص ۲۳۸، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۴، ص ۴۰۵، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۴، ص ۴۰۸، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۴، ص ۴۱۱، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲، ص۵۵۸، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم · ج۱۱، ص ۴۵، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص ۲۲۸، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۸، ص ۲۹۵، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۴، ص ۴۰۶، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۷، ص ۲۵۷، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲، ص۲۵۴ · ج۲۰، ص ۲۷۷، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص ۲۷۸، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص ۲۸۲، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۰، ص ۳۱۹، دار تحقیق مؤسسه آل البیت

روایاتی که اشاره به بلوغ اعم از دختر و پسر دارد: ۱. یتیم تا زمان بلوغ، در دارایی پیش خود و یا آنچه از پیش از بلوغ برایش باقی مانده، لازم نیست زکات بپردازد، پس هنگامی که بالغ شد، یک زکات باید بپردازد، سپس حکم او مانند سایر مردم می‌گردد. ۲. کسی که مالی از یتیمان نزد او باشد، حق ندارد مال را در اختیار یتیم بگذارد، مگر آن‌که یتیم به بلوغ جنسی و احتلام برسد. ۳. هنگامی که پدر مسلمان شد، فرزند نیز مسلمان به شمار می‌آید. پس هر کدام از فرزندان او بالغ شد، به اسلام فراخوانده می‌شود. اگر اسلام را نپذیرفت، به قتل می‌رسد، ولی اگر فرزند مسلمان شود پدر و مادر او مسلمان به شمار نمی‌آید و بین فرزند و پدر و مادر میراثی وجود ندارد. ۴. صبر کنید تا بزرگ شوند پس هنگامی که بالغ شدند، تصمیم می‌گیرند اگر دوست داشتند قاتل را به قتل می‌رسانند، یا می‌بخشند و یا مصالحه می‌کنند. ۵. این جوان رها نمی‌شود، ولی برای اسلام مورد ضرب قرار می‌گیرد. ۶. بر کودک قلم جاری نمی‌شود. (گناهان او ثبت نمی‌گردد) تا زمانی که بالغ شود. ۷. ۱ - ارث ۷. قال: فقال: النکاح جائز ایهما ادرک کان له الخیار فان ماتا قبل ان بدر کاملا میراث بینهما ولا مهر الا ان یکونا قد ادرکا ورضیا. قلت: فان ادرک احدهما قبل الآخر. قال: یجوز ذلک علیه ان هو رضی. قلت: فان کان الرجل الذی ادرک قبل الجاریة ورضی النکاح ثم مات قبل ان تدرک الجاریة اترثه؟ قال: نعم یعزل میراثها منه حتی ادرک و تحلف بالله مادعاها الی اخذ المیراث الا رضاها بالتزویج ثم یدفع الیهاالمیراث و نصف المهر. قلت: فان ماتت الجاریة ولم تکن ادرکت ایرثها الزوج المدرک؟ قال: لا لان لها الخیار اذا ادرکت. قال: یجوز علیها تزوج الاب ویجوز علی الغلام والمهر علی الاب للجاریة). ولیّ آنان، آن دو را به عقد ازدواج یکدیگر در آورده‌اند. حضرت فرمود: عقد ازدواج جایز است و هر کدام آنان، زمانی که بالغ شدند، اختیار دارند که ازدواج را بپذیرند یا نپذیرند. حال اگر هر دو قبل از بلوغ بمیرند، از یکدیگر ارث نمی‌برند و به دختر نیز مَهریه پرداخت نمی‌شود، مگر آن‌که بالغ شوند و به ازدواج رضایت دهند. راوی گوید پرسیدم: اگر یکی زودتر از دیگری بالغ شد، چه حکمی‌دارد ؟ حضرت فرمود: عقد ازدواج برای او اگر راضی به ازدواج باشد، جایز است. پرسیدم: اگر پسر قبل از دختر بالغ شد و راضی به ازدواج شد، ولی هنوز دختر بالغ نشده، پسر از دنیا رفت، آیا دختر از پسر ارث می‌برد؟ حضرت فرمود: باید سهم الارث زن از اموال پسر جدا شود و وقتی دختر بالغ شد، بگوید که به ازدواج راضی بوده است، یا نه. البته باید قسم بخورد که به ازدواج (در صورت ادامه حیات پسر) راضی است و علت اعلام رضایت او بهره برداری از اموال او با عنوان ارث نیست. آن گاه سهم دختر را از ارث می‌دهند و نصف مهریه او را نیز از اموال شوهر به او می‌پردازند. راوی گوید پرسیدم: حال اگر دختر پیش از بلوغ از دنیا رفت، آیا پسر که بالغ شده است از دختر ارث می‌برد؟ حضرت فرمود: ارث نمی‌برد؛ زیرا ممکن است دختر اگر زنده می‌ماند، پس از بلوغ به ازدواج رضایت نمی‌داد. پرسیدم: اگر پدر دختر، او را قبل از بلوغ به عقد ازدواج پسر درآورده باشد، چه حکمی‌دارد ؟ حضرت فرمود: تزویج پدر بر دختر و پسر جایز است و مهریه را باید پدر به دختر بپردازد. منبع: ج۹، ص ۸۴، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲، ص۴۹۶، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم · ج۲۳، ص۱۰۷، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم · ج۲۹، ص۱۱۵، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم · ج۱۸، ص۵۴۶، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم · ج۱، ص۸۷، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم · ج۲۶، ص ۲۱۹، دار تحقیق مؤسسه آل البیت

در سه روایت توان جسمی برای روزه شرط شده است: ۱. فرمود: (اذا قوی علی الصیام). هنگامی که توان روزه گرفتن را پیدا کرد. ۲. هنگامی که کودک طاقت روزه را داشت روزه بر او واجب می‌شود. ۳. حضرت علی (علیه‌السلام) فرمود: (یجب الصلوة علی الصبی اذا عقل والصوم اذا اطاق والشهادة والحدود اذا احتلم). نماز هنگامی بر کودک واجب می‌شود که عاقل گردد و روزه، آن گاه که طاقت جسمانی پیدا کند و حدود، زمانی که محتلم گردد. منبع: ج۱۰، ص ۲۳۴، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۰، ص ۲۳۶، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۰، ص ۳۱۵

خداوند در آیه ۶ سوره نساء، افزون بر بلوغ ، رشد را نیز در انجامِ داد و ستدها لازم می‌داند. روایات نیز به این مطلب اشاره دارند، از جمله: ۱. حضرت فرمود: (اذا علمت انها لاتفسد ولاتضیع. فسألته: ان کانت زوجت. فقال: اذا زوجت فقد انقطع ملک الوصی عنها). هنگامی که دانستی اموال خود را فاسد و ضایع نمی‌کند …. ۲. پایان کودکی، زمان محتلم شدن است… اگر کودک محتلم شد، ولی در او رشد نیافتید و سفیه یا ضعیف بود، ولیّ او باید اموال او را نگاهداری کند. ۳. هنگامی که محتلم شد و شناخت نسبت به به دست آوردن اموال و بخشیدن آن پیدا کرد. ۴. هنگامی که یتیم قرآن خواند و محتلم شد و در او رشد دیده شد، اموال او به او پرداخته می‌شود، ولی اگر یتیم محتلم شد و دارای درک و عقلی که بتوان به آن اعتماد کرد نشده بود، اموال او را به دست او نمی‌سپارند و از اموال او مخارج او را به نیکی و شایستگی می‌پردازند. منبع: ج۱۹، ص ۳۳۶، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۷، ص ۳۶۰، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱، ص ۴۴، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱۳، ص۲۴۰، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم

در پاره‌ای از روایات، زمان واجب شدن پاره‌ای از تکالیف بر کودک، از زمان احتلام او مطرح شده است. در بیش‌تر این روایات، نشانه‌هایی وجود دارد که روشن می‌سازد مراد از احتلام، خارج شدن منی از پسران است و دختران منظور نیستند، از جمله: تقابل و رویارویی که بین حیض و احتلام در متن پاره‌ای از این روایات به چشم می‌خورد از نظر پزشکی نیز احتلام در دختران پیش از ازدواج، بسیار کم رخ می‌دهد. شاید بتوان گفت: به دلیل بسیار کم بودن احتلام در دختران، مراد از حلم در روایات، محتلم شدن پسران باشد. شماری از فقها به این روایات استناد کرده و آن را به دختران نیز گسترانده‌اند. از جمله روایتی که در این بحث می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد این حدیث شریف است: علی (علیه‌السلام) می‌فرماید: (ان القلم یرفع عن ثلاثة: عن الصبی حتی یحتلم وعن المجنون حتی یفیق وعن النائم حتی یستیقظ). به درستی که قلم تکلیف از سه گروه برداشته شده است: از کودک تا زمانی که محتلم شود، از دیوانه تا زمانی که عاقل گردد و از کسی که در خواب است تا زمانی که بیدار شود. روایاتی چند اشاره به این مطلب دارند: کارهای گوناگون فردی و اجتماعی در یک زمان، بر فرد لازم و واجب می‌گرد و جداسازی بین زمان واجب شدن کارهای عبادی و زمان واجب شدن کارهای اجتماعی وجود ندارد. ۱۰. ۱ - نمونه اکنون به نمونه‌هایی از این روایات اشاره می‌گردد: ۱. روایاتی که نوشتن خوبیها و بدیها را در یک زمان، دانسته، یا پایان کودکی را یک زمان بیان کرده و یا کارهای عبادی و اجتماعی را جدا جدا یادآور شده و برای همگی یک زمان را در نظر گرفته‌اند، مانند روایات: ۲، ۴، ۵، ۲۰، ۲۱ و ۶ از روایات نُه سال، روایات ۱ و ۲ از روایات ۱۳ سال و روایت ۶ از روایات بلوغ جنسی در دختر و پسر و حدیث رفع (حدیث احتلام). ۲. زمان بلوغ آن هنگام است که حدود بر مؤمنان واجب می‌گردد. ۳. نماز میت از زمانی بر کودک واجب می‌شود که نماز بر خود او واجب شده و حدود نیز بر او واجب باشد و بر کسی که هنوز نماز و حدود واجب نشده، واجب نیست که نماز میت گزارده شود. ۱۰. ۲ - جمع بندی آیات و روایات در آیات، آنچه از کارهای واجب عبادی و اجتماعی به آن اشاره شده، زمان جایز بودن تصرف در اموال است که آن هم از هنگام بلوغ نکاح و هرگاه که رشد فرد ثابت شد، خواهد بود. الف. ده روایت بیان می‌کنند: با دختر از نُه سالگی می‌توان آمیزش کرد و اگر مردی با زن خود، پیش از نُه سالگی آمیزش داشته باشد و زن آسیب ببیند مرد ضامن است و احکامی علیه او اجرا می‌گردد. ب. پنج روایت بیان می‌کنند: حدود به سود دختر نُه ساله و علیه او اجرا می‌گردد. ج. چهار روایت بیان می‌کنند: دختر نُه ساله دیگر کودک به شمار نمی‌آید و نُه سالگی حد بلوغ دختر است. البته یکی از این روایات اشاره می‌کند: دختر نُه ساله تنها اگر کم خرد باشد، کودک به شمار می‌آید. د. دو روایت بیان می‌کنند: از نُه سالگی کارهای نیک و گناهان دختر ثبت می‌شود و در برابر گناهان کیفر می‌بیند. هـ. یک روایت نیز نُه سال را زمان واجب شدن کارهای عبادی بیان داشته است. و. سه روایت بیان می‌دارند: دختر از نُه سالگی می‌تواند در اموال خویش تصرف کند (البته به قرینه آیه‌ها و روایات دیگر، به شرط آن‌که رشد فکری جهت انجام داد و ستدها را هم داشته باشد). ز. دو روایت بیان می‌دارند: تـا پیـش از نُه سالگـی امکـان حیض دختر وجـود ندارد. یک روایت می‌گوید: امکان پدید آمدن حیض، از نُه سالگی است. یک روایت بیان می‌کند: حکم به حاملگی دختر پیش از نُه سال نمی‌توان کرد، از این روی عدّه و استبرا ندارد. ح. یک روایت می‌گوید: دختر نُه ساله در ازدواج خویش فریب خورده نیست. ط. یک روایت می‌گوید: دختر اگر پیش از نُه سال توسط ولیّ خود به عقد ازدواج کسی درآمده باشد، پس از نُه سالگی می‌تواند این ازدواج را بپذیرد، یا نپذیرد. ۱۰.۲. ۲ - روایت ۷ سال تصرف در اموال و واجب شدن کارهای عبادی و اجرای حدود را از این زمان به بعد می‌داند. ۱۰.۲. ۳ - روایات ۱۰ سال سه روایت است که یک روایت می‌گوید: از این زمان به بعد دختر فریب خورده به شمار نمی‌آید و دو روایت می‌گویند: با دختر کم تر از ده سال نباید آمیزش کرد. ۱۰.۲. ۴ - روایات ۱۳ سال واجب شدن نماز و جاری شدن قلم تکلیف بر دختر را از این سن و یا از زمان پدید آمدن حیض، در صورتی که پیش از سیزده سال رخ داده باشد، می‌دانند. منبع: ج۱، ص ۴۵، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۱، مقدمة العبادات، ح۷، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۳، ص۱۰، دار تحقیق مؤسسه آل البیت

ده روایت در این باره وجود دارد: الف. چهار روایت : زمان واجـب شدن پوشش، از زمـان وقـوع حیـض به بعد م. ب.. ب. چهار روایت: زمان واجب شدن حجاب در نماز، از زمان وقوع حیض به بعد است. ج. دو روایت: زمان واجب شدن روزه از زمان وقوع حیض به بعد است. د. یک روایت: زمان واجب شدن حج از زمان وقوع حیض به بعد است. هـ. یک روایت: می‌گوید امـام (علیه‌السلام) قبـل از این زمـان، بر دختر حـدود را اجـرا نکرده است.

در این باره، پنج روایت وجود دارد: الف. یک روایت: واجب شدن حجاب در نماز، از زمان بلوغ دختر به بعد است. ب. سه روایت: درباره پذیرفتن و نپذیرفتن دختر ازدواج کودکی خود را از سوی پدر یا ولی. ج. یک روایت: در این باره که دختر بالغ نمی‌تواند ازدواج خود را بر هم زند. روایات بلوغ کودک: دراین باره هفت روایت وجود دارد: الف. یک روایت می‌گوید: پس از بلوغ کودک، پرداخت زکات بر او واجب می‌شود. ب. دو روایت می‌گوید: حد مرتد پس از بلوغ کودک اجرا می‌شود. ج. یک روایت می‌گوید: کودک پس از بلوغ علیه دیگران حد را می‌تواند اجرا کند. د. یک روایت می‌گوید: پس از بلوغ کودک او می‌تواند در اموال خود تصرف کند. هـ. یک روایت می‌گوید: کودک وقتی بالغ شد، می‌تواند نسبت به ازدواج زمان کودکی خویش تصمیم بگیرد. و. یک روایت می‌گوید: از زمان بلوغ کارهای فرد ثبت می‌گردد.

فقیهان در بیان آرای فقهی خود، به طور معمول در کتاب (الحجر) و گاه در کتاب الصلاة یا صوم یا زکات یا حج ، یا تجارة یا نکاح یا حدود و قصاص و بسیار کم در جاهای دیگر، به بحث بلوغ پرداخته‌اند که سعی می‌شود آرای فقهای معروف از ابتدای عصر غیبت ، به گونه مختصر ذکر شود. یادآوری:۱. واژه بلوغ در آرای فقهی یاد شده در جدول زیر، به معنای زمان واجب شدن کارهای شرعی است. ۲. فقیهان که چند نشانه برای بلوغ یاد کرده‌اند، هر نشانه را که زودتر واقع شد، نشانه شروع کارهای واجب می‌دانند. ۱۳. ۱ - بررسی با بررسی آرای فقیهان روشن گردید: ۱. همگان سن را به عنوان حد بلوغ مطرح کرده‌اند. ۲. شماری افزون بر سن، حیض را نیز، به عنوان زمان بلوغ؛ یعنی زمان واجب شدن کارهای عبادی و اجتماعی مطرح کرده‌اند، ولی گفته‌اند: خونی که دختر پیش از نُه سالگی ببیند، خون حیض نیست. بنابراین، در همه دختران، نُه سالگی زمان واجب شدن کارهای عبادی و اجتماعی است، حال چه در همان نُه سالگی حیض شوند، یا پس از آن. (فایده ذکر حیض در جایی است که سن فردی روشن نباشد). آنان که احتلام یا رویش موی خشن بر شرمگاه یا حمل را مطرح کرده‌اند، در صورت تقدم سن، نُه سالگی دختر را زمان وجوب تکالیف دانسته‌اند. ۳. یکی از آقایان، در رساله عملیه خود، سیزده سال را در صورتی که نشانه حیض یا رویش موی خشن بر شرمگاه پیش از آن واقع نشده باشد، زمان واجب شدن تکالیف ذکر کرده است. یکی از آقایان، در معاملات ( بیع ، اجاره ، وصیت، عتق، طلاق ) ده سالگی را به شرط رشد فکری، در حدود شرعی و تعزیرات ، رسیدن به حد زنانگی و در کارهای عبادی (نماز، روزه، حج و…) سیزده سالگی یا حیض را زمان واجب شدن این کارها دانسته است. ۵. مراجع تقلیدِ زمان ما، همگی، نُه سال را زمان واجب شدن همه تکالیف می‌دانند. منبع: ج۲۶، ص۴۱

دلیلهای باورمندان به واجب شدن کارهای عبادی و اجتماعی پس از پدید آمدن حیض: ۱. آیه، در بیان بلوغ، سن را مطرح نکرده است و اگر سن نشانه بود، باید ذکر می‌شد زیرا واپس انداختن بیان از وقت نیاز، نکوهیده و نادرست است. ۲. آیه (نساءکم حرث لکم) مفید این معناست که تا وقتی‌ به‌طور طبیعی شایستگی تولید فرزند در زنان نباشد، شایستگی ازدواج ندارند. ۳. از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) روایتی در مورد سن نداریم و به دلیل نکوهیدگی واپس انداختن بیان از وقت نیاز، اگر سن بلوغ تشریع دینی بود، باید در زمان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) بیان می‌شد. ۴. روایات بسیاری زمان حیض را به عنوان زمان واجب شدن پاره‌ای از تکالیف مطرح کرده‌اند. ۵. روایاتی بلوغ را درپاره‌ای از تکالیف مطرح کرده‌اند. ۶. روایاتی احتلام را به میان آورده‌اند. ۷. در روایات، سنهای گوناگونی بیان شده است: ۹، ۱۰ و ۱۳ پس ملاک، حیض است که نسبت به افراد گوناگون، فرق می‌کند. ۸. ۹. قید (اذا تزوجت و دخل بها و لها تسع سنین) نشانه بر این است که در ۹ سال در حقیقت رشد جسمانی جهت ازدواج موردنظر بوده که با حیض این رشد اثبات می‌گردد. ۱۰. ۱۱. در روایاتی که روایی تصرف در مال ، بر سن خاصی مترتب شده، به بیان روشن آیات، روایات و فتاوای فقها، برای تصرفات مالی، افزون بر بلوغ ، رشد نیز لازم است، پس سن در شرایطی فرض شده که کودک رشید شده است. ۱۲. ۱۳ ـ بلوغ امری تکوینی است، پس اماره آن هم باید امری تکوینی باشد که عادت ماهیانه است. این مطلب با بیانی دیگر نقل شده: (سلوک شارع در جعل احکام نسبت به موضوعات طبیعی خارجی، تعیین نشانه ای طبیعی است). و نیز بیان داشته‌اند: (در مسأله بلوغ، شارع نشانه‌های طبیعی، چون احتلام و رویش مو را مطرح کرده، پس این امر که حیض، نشانه بلوغ باشد، چندان بعید نیست). ۱۴. نشانه بلوغ باید دائمی‌باشد، یا غالبی و روایات نُه سال با واقعیت خارجی برابری ندارد. ۱۵. ازدواج امری تعبدی نیست، زیرا پیش از نُه سال هم برای ولی مشروع بوده است. ازدواج به عنوان امری طبیعی و خارجی به معنای آمادگی جسمی برای ازدواج مطرح شده، پس نُه سال نشانه حصول این آمادگی؛ یعنی بلوغ م. ب. و اصل، بلوغ م. ب. نه سن . ۱۶. از مستندات باورمندان به نُه سال، شهرت است که در شهرت باید توجه داشت، به دلیل روایات معارض، روی گرداندن از مشهور زشت و نکوهیده نیست. ۱۷. بعد از تعارض و تعادل یا تساقط دو دسته روایات، مرجع کتاب و سنت می‌شود که قاعدگی و بلوغ نکاح را میزان بلوغ معرفی کرده‌اند. ۱۸. علمای شیعه پانزده سال را برای پسر و نُه سال را برای دختر نمایانگر بلوغ دانسته‌اند. زیرا دختران در روزگار معصومان به نشانه‌های بلوغ، که حیض و حمل باشد، در نُه سالگی دست می‌یافتند و بیش‌تر آنان در سن یاد شده عادت ماهانه می‌شدند، پس می‌توانیم بگوییم نُه سالگی برای حاصل شدن بلوغ آن‌ها موضوعیت ندارد، بلکه طریقیت دارد. در آن زمان که نُه سال گفته شده، از باب تعیین مصداق بوده است. پس معیار ومیزان برای پیدایش بلوغ، عادت ماهانه است، نه نُه سالگی. ۱۹. بسیاری بر این باورند: علت آن‌که در روایات نُه سالگی زمان بلوغ اعلام شده، آن است که در عربستان هوا گرم بوده و در مناطق گرمسیر بلوغ جنسی زودتر واقع می‌شود. ۲۰. لازمه پذیرش نُه سال، کنار گذاردن بسیاری از روایات است که در آن حیض بیان شده است.

۱. ۲. شهرت؛ ۳. در صورت ناسازگاری روایات، برابر امرِ: (خذ بما اشتهر بین اصحابک) می‌بایست عمل کرد. ۴. شماری ۹ سالگی را سن بلوغ دختران و زمان واجب شدن کارهای عبادی). ۱۵. ۱ - علم اجمالی ۵. ما علم اجمالی به یکی از دو حجت داریم: الف. یا اجماع فقها، بدون استناد به روایات تحقق یافته (اجماع بر ۹ سال و یا دست کم اجماع بر این‌که ۱۳ سالگی سن بلوغ نیست یا اجماع بر جدا نبودن تکلیفها) و خود به عنوان دلیلِ کاشف و مستقل حجت است. ب. یا روایات، مورد استناد فقها بوده که شهرت استنادیه، سبب قوت اسناد روایات می‌گردد. ۶. دلیلهای تکلیفها، فراگیرند و همه انسانها را در بر می‌گیرند. دلیلهای دلالت کننده بر برداشته شدن قلم از کودک، کودکان را جدا کرده است. ۷. ۱۵. ۲ - نظر باورمندان به بلوغ دختر در ۹ سالگی باورمندان به بلوغ دختر در ۹ سالگی، رأی افرادی را که دختران را از زمان پدید آمدن حیض مورد خطاب شارع می‌دانند و بر آنان واجب می‌دانند که به دستورهای او گردن نهند، قبول ندارند و دلیلهایی برای این نظر بیان می‌دارند: ۱. زمان واجب شدن انجام دستورهای خداوند بر افراد، یک زمان است و نمی‌توان بین زمان انجام دستورها، جدایی انداخت و هر دستوری را در زمان خاصی لازم دانست. این مطلب برابر اجماع فقها بوده و هیچ‌یک از پیشینیان باورمند به جدایی نشده است. لسان روایات نیز مؤید این مطلب است و عنوان نوشته شدن حسنات و سیئات، یا ذهاب یتم یا وجوب فرائض در روایات، برای یک زمان، مطرح شده است؛ از این روی، تمامی دستورهای فردی و اجتماعی را در بر می‌گیرند. عنوانهایی چون: جایز بودن آمیزش و واجب بودن شماری از کارهای عبادی و اجرای حد در یک زمان نیز جهت تأکید بر همان عنوانهای کلی است. ۲. در صورتی که سن را برداریم و زمان حیض را زمان واجب بودن دستورهای شارع بدانیم، مواردی که دختران هرگز حیض نمی‌شوند، آیا هرگز دستوری بر عهده ندارند؟ ۳. در صورت واجب بودن انجام دستورها، در زمان وقوع حیض، آیا مواردی که دختران بلوغ دیررس دارند و کم هم نیست، دختر در سن بالا، مانند: ۱۶ یا ۱۷ سالگی مکلف می‌گردد؟ ۴. به نظر می‌رسد حکم به اجرای حد بر دختر ۱۰ ساله ای که حیض شده و حکم به اجرا نکردن حد بر دختر ۱۶ ساله‌ای که هنوز حیض نشده است، درست نباشد. ۵. در صورت حذف سن و واجب بودن انجام دستورها هنگام وقوع حیض، در قانونهای اجتماعی، بویژه در قانونهای جزایی، جامعه، دچار گرفتاریهای فراوان خواهد شد؛ زیرا راه آگاه شدن از حیض شخصی که قرار است بر اوحکم جاری شود، خود اوست و بی‌گمان هنگام حکم به اجرای حدود یا قصاص یا دیات، منکر حیض خود خواهند شد و ثابت کردن آن به وسیله دیگران بسیار مشکل است. منبع: ابن ادریس، سرائر، ص۳۶۷

به دلیل گرفتاریهای موجود در حذف سن، دیده می‌شود در قانونهای همه کشورها، سن خاص در مباحث قانون جزا، حقوق مدنی و داد و ستدها مطرح شده است. سن امری است که ثابت کردن آن برای دیگران، بسیار آسان است. عقیده‌مندان به نُه سال در پاسخ دلیلهای گروهی که وقوع حیض را مطرح می‌کنند، به ترتیب دلیلهای وارده چنین می‌گویند: ۱. اگر در آیات سنی برای بلوغ مطرح نشده است، دلیل بر مدعای مورد نظر نیست، چه بسا مسائلی که تمامی مسلمانان اتفاق بر وجوب آن دارند و از مسائل روشن و بی خدشه فقهی است، ولی در آیات قرآن برخلاف این‌که زمان حاجت آنان بوده، ذکری به میان نیامده است و بیان مطلب به عهده پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) واگذار شده است؛ از این روی، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) با گفتار یا عمل خویش، آن موضوع را برای مسلمانان روشن می‌فرمود. اگر در قرآن بارها امر به اقامه نماز شده است، آیا چگونگی گزاردن آن در اوقات پنجگانه نیز بیان شده؟ بی‌گمان عصر نزول آیات قرآن ، زمان حاجت به بیانِ چگونگی ادای نماز بوده است. مسلمانان نیز هرگز تردیدی در سه رکعتی بودن نماز مغرب یا دو رکعت بودن نماز صبح نداشته و ندارند؛ چرا که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) این امر و امور بسیار دیگری را در عمل و گفتار برای مسلمانان روشن فرموده است. ۲. استثنا به آیه (نساءکم حرث لکم) نیز در اثبات مدعا فایده‌ای نخواهد داشت. آیه در مقام بیان مطلبی دیگر است و زمان روایی ازدواج را بیان نمی‌کند. برابر مدعای این گوینده، زمانی که زنان یائسه شده و دیگر تخمک گذاری نداشته و در نتیجه شایستگی تولید فرزند ندارند، همگی باید طلاق داده شوند یا ازدواج آنان فسخ گردد! آیا چنین ادعایی را می‌توان پذیرفت؟ افزون بر این، روایات بسیاری، نفی کننده ادعای گوینده در تفسیر آیه شریفه‌اند. ۳. این مطلب که از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) روایتی در مورد سن نداریم نیز، دلیل بر ادعای یاد شده نیست. آنچه که ائمه (علیه‌السلام) بیان می‌فرموده‌اند نیز، در حقیقت، چیزی جز احیای سنت نبوی نبوده است. هیچ یک از امامان معصوم (علیه‌السلام) بر آن نبوده که شریعتی جدید پدید آورد و تنها شریعت محمدی را روشن می‌فرموده‌اند. ۱۶. ۱ - توجه ۴. هر چند روایاتی زمان حیض را در انجام دستورهای شرعی مطرح کرده، ولی باید توجه داشت که: الف. در مجموعه این روایات، تنها زمان واجب بودن روزه، حجاب و پوشش و حج بستگی به حیض دارد و درحدیثی نیز حدّ بر دختری که دست به دزدی زده و هنوز حیض نمی‌شده اجرا نگردیده، ولی دیگر کارهای شرعی و انجام دیگر دستورها، بستگی به حیض شدن دخترندارند و در بین فقهای پیشین نیز، اجماع بر جدا نبودن زمان واجب شدن دستورهای شرعی بوده است. از طرفی در روایات نُه سال نیز، بارها زمان وجوب همه تکلیفها (با عنوان زمان نوشته شدن خوبیها و بدیها و زمان پایان پذیرفتن کودکی، حد بلوغ دختر، زمان واجب شدن دستورهای شرعی) نُه سالگی دختر مطرح شده است. ب. ج. روایاتی نیز به روشنی دلالت بر این امر داشت که در برخی تکلیفها، سن ۹ سال ملاک است، حتی اگر دختر حیض نشده باشد. ۵. مراد از روایاتی که بلوغ را در پاره‌ای از تکلیفها مطرح می‌کنند، به نشانه روایات دیگر مشخص می‌گردد. در روایت، به روشنی حد بلوغ دختر ۹ سال مطرح شده است. ۶. همان گونه که بیان شد به نظر می‌رسد به دلیل احتلام در دختران و نیز به دلیل رویارویی که بین حیض و احتلام در متن پاره‌ای از روایات بحث احتلام آمده، مراد از حُلم در روایات، احتلام در پسران باشد. افزون بر آن، بحثی وجود دارد که آیا احتلام در دختران پیش از ازدواج واقع می‌شود یا خیر و اگر واقع می‌شود، چگونه است؟ ۷. شماری گوناگون بیان شدن سن (۹، ۱۰، ۱۳) در روایات را دلیل بر مدعای خود گرفته‌اند: ۱۶. ۲ - ملاک حیض الف. اگر ملاک حیض بود، چرا سن مطرح شده است؟ ب. مگر امامان (علیه‌السلام) عالم به تغییر زمان حیض در مکانها و زمانهای گوناگون و… نبودند؟ چرا در پاسخ در همه موارد، نمی‌فرمودند: (اذا حاضت) و ب. ت. ب. این‌که می‌دانستند، کلام ایشان برای همه شیعیان در همه عصرها حجت به شمار می‌آید، چرا سن خاص را مطرح کرده‌اند؟ این مسأله امری روشن است که حتی در بین دختران یک شهر و یک فامیل، زمان پدیداری حیض، گوناگون است. ۸. شماری قید (ذلک انها تحیض لتسع سنین) را قرینه بر این مسأله گرفته‌اند که حیض، ملاک است، نه سن. به نظر می‌رسد: این استدلال منطقی نباشد؛ زیرا مراد از این روایت این است که نُه سالگی زمانی است که امکان پدید آمدن حیض وجود دارد؛ از این روی از همان زمان که امکان حیض شدن دختر وجود دارد، می‌بایست دختران به دستورهای شرعی، جامه عمل پوشند. ۹. قید (اذا تزوجت و دخل لها تسع سنین) نیز قرینه بر مدعا نیست؛ پس در خود روایات مراد از (اذا تزوجت و دخل بها) روشن شده که نُه سالگی است. ۱۰. تردید در روشن ساختن سن نیز تأیید سخن نیست. ۱۱. این که در پاره‌ای از روایات جایز بودن دست یازی بر مال، بر سن خاص مترتب شده، حال آن‌که بی‌گمان رشد نیز لازم است، ثابت نمی‌کند که سن در شرایطی فرض شده که کودک رشید گردیده است؛ ۱۶. ۳ - نشانه طبیعی ۱۲. شماری می‌گویند: برای موضوع خارجی طبیعی، مانند: بلوغ، باید نشانه طبیعی وجود داشته باشد. در جواب گفته‌اند: ب. ت. ب. این‌که در روایات بسیاری، سن خاص مطرح شده، روشن می‌گردد که واجب بودن تکلیف بستگی به بلوغ جنسی ندارد (تا نشانه آن هم تکوینی باشد) و باید توجه داشت که واژه بلوغ در کلام فقها، به معنای ابتدای زمان واجب شدن انجام دستورهای شرعی است، حال آن‌که واژه بلوغ در کلام پزشکان و… به معنای زمان ظهور علائم ثانویه جنسی است. در حقیقت، این لفظ با دو معنای گوناگون به کار می‌رود. اگر در روایات بیان شده بود که نماز بر دختر بالغ واجب می‌شود، می‌توان گفت: بلوغ دختر را باید از راه حیض یا… بازشناخت، ولی در روایات از ابتدا، واجب شدن انجام دستورهای شرعی بر دختر در سن خاص مطرح شده است. افزون بر این، به طور معمول، واژه بلوغ در روایات به معنای بلوغ جنسی به کار نمی‌رفته، بلکه به معنای رسیدن به مرز واجب شدن انجام دستورهای شرعی مطرح می‌شده، از جمله در روایت اول که آمده: (حد بلوغ المرأة تسع سنین) در روایاتی که آمده: (پایان کودکی دختر ۹ سال است) نیز، به همین مطلب اشاره شده است. این نکته درخور توجه است: بلوغ در روایات، به معنای رسیدن است و نشانه‌ای که پدیدار می‌شده، می‌رسانده که مراد از بلوغ، بلوغ چه امری است. در مثل، بلوغ نکاح رسیدن به حد ازدواج یا بلوغ حلم به معنای رسیدن به حد احتلام یا… است. ۱۳. در طرح این امر که نشانه بلوغ باید همیشگی یا غالبی باشد، باید گفت: ب. ت. ب. مطالب یاد شده در بالا نمی‌توان ادعا کرد روایات ۹ سال، چون با واقعیت خارجی برابری ندارند، درخور پذیرش نیستند، بویژه اگر بلوغ جنسی نیز، مد‌نظر باشد، نُه سال‌ به‌طور کامل درخور پذیرش هستند، نه از جهت همیشگی، یا غالبی بودن نشانه بلوغ، بلکه از جهت ابتدای زمان امکان بلوغ جنسی. ۱۴. در جواب دلیل پانزدهم اشاره به روایاتی می‌شود که تزویج به معنای آمیزش مطرح شده و نه عقد نکاح و روشن است که هر چند عقد نکاح پیش از نُه سال نیز جایز است، ولی آمیزش از نُه سال به بعد رواست. ۱۵. به نظر می‌رسد اصلی‌ترین موضوع درخور بحث نحوه برخورد با روایات است. باورمندان به نُه سال بین روایات جمع کرده‌اند بدین گونه: سن واجب شدن دستورها و آیینهای شرعی، نُه سال است که در همین زمان، حیض نیز امکان دارد پدید آید. روایات ده سال نیز، به معنای پایان نُه سال و شروع ده سالگی است. منبع: ج۱۵، ص۴۰۹، دار تحقیق مؤسسه آل البیت · ج۲۶، ص۳۳ · ج۱۸، ص۴۱۱، دار تحقیق مؤسسه آل البیت

آنان تنها روایات ۱۳ سال را نپذیرفته‌اند به این دلیل که: الف. ب. در این روایات سن واجب شدن انجام دستورهای شرعی برای پسران ۱۳ سال یاد شده که مخالف اجماع همه فقیهان شیعه و نیز همه مسلمانان است. ج. د. این گروه شهرت را نیز، برتری دهند و تأیید کننده نظر خویش دانسته‌اند. (دلیلهای ۳ و ۵ یاد شده در نُه سال). ۱۷. ۱ - جمع بین روایات باورمندان به واجب بودن انجام دستورهای شرعی از زمان وقوع حیض، بین روایات بدین گونه جمع کرده‌اند: در روایاتی که سن مطرح شده سن موضوعیت ندارد، بلکه طریقیت دارد؛ از این روی، هیچ یک به ساقط شدن این دو گروه از روایات نظر نداده‌اند. منبع: ج۶، ص۱۵۰

۱۶ و ۱۷. آنان که بیان سن نُه را در کلام معصوم به دلیل بلوغ دختران در آن زمان و در عربستان می‌دانند، لازم است به نکاتی چند توجه کنند: الف. ائمه (علیه‌السلام) علم به تغییر زمان حیض دختران درهمان عصر به نسبت مکانها و شرایط مختلف داشته‌اند. ب. با توجه با این‌که عوامل چندی چون نوع تغذیه، بهداشت، ارث و… در زمان پدیدآمدن حیض تأثیر دارند. چرا که یقین دارد دختران عربستان نیز در سنهای گوناگونی حیض می‌شوند. ج. آماری که از زمان حیض سه نسل پشت سر هم (مادربزرگها، مادرها، دخترها) در ایران گرفته شده نشان داده است که با گذشت زمان، زمان حیض دختران پایین‌تر می‌آید، نه این‌که بالاتر رود. در کشورهای اروپایی نیز، بعضی پژوهشگران ابراز داشته‌اند: در چند دهه اخیر هر ده سال دخترها حدود ۳ تا ۴ ماه زودتر از سنهایی که پیش از این بالغ می‌شد ند، به بلوغ می‌رسند؛ زیرا همیشه چگونگی تغذیه افراد و بهداشت آنان رو به بهبود بوده است و نیز عوامل محرک جنسی از قبیل عکس ، کتاب، فیلم و… بیش‌تر شده است. حال باید گفت: به چه دلیل می‌توان ثابت کرد که در عصر ائمه (علیه‌السلام) همه، یا بیش‌تر دختران در نُه سالگی حیض می‌شده‌اند و اکنون در سنهای بالاتر؟

۱. شماری از نویسندگان در شمارش سن مباحثی را مطرح کرده و در این‌که آیا سن براساس ماههای قمری بوده یا شمسی و چگونه به شمارش می‌آمده، تردیدهای بسیار روا داشته‌اند و در پایان نتیجه گرفته‌اند: چه بسا نُه سال آن موقع ۱۳ سال بوده است و آنچه امروز با عنوان نُه سال تمام قمری مطرح می‌گردد ساخته دست فقیهان است!

معصوم (علیه‌السلام) نیز برابر عرف رایج آن عصر سال و ماه را مطرح می‌کرده و بنای وضع شمارش نجومی جدیدی را نداشته است. در آیات قرآن نیز اشاراتی به شمارش سال براساس ماههای قمری شده است، از جمله: (هو الذی جعل الشمس ضیاءً والقمر نوراً وقدره منازل لتعلموا عدد السنین والحساب) و یا (یسئلونک عن الاهلة قل هی مواقیت للناس والحج).

۲. شماری گویند: روزه گرفتن در نُه سالگی برای دختر زیان‌آور است. در جواب به این گروه باید گفت: سالیان سال دختران این مرز و بوم از نُه سالگی روزه گرفته‌اند و زیانی هم بر آنان وارد نیامده است. حال اگر موردی پیش آید که دختری بیماری یا ضعف جسمانی داشته باشد و روزه به وی زیان برساند، شارع مقدس خودبه چنین دختری اجازه روزه گرفتن نداده است. روایاتی که توان جسمانی را شرط واجب بودن روزه بیان می‌کند، به همین مطلب اشاره دارند. افزون بر آن قاعده کلی لاضرر در این گونه موارد بر دلیل واجب بودن روزه حاکم می‌گردد و چنین دختری، بنا به دستور شارع مقدس، نباید روزه بگیرد.

چون روایات، سن ۹، ۱۰و ۱۳ سال را مطرح کرده‌اند و شک در واجب بودن انجام دستورهای شرعی داریم، از این روی، بنابر اصل برائت یا استصحاب ، می‌گوییم: تا پیش از ۱۳ سال، دختر مکلف نگردیده است.

چند سالی است که قانون سن ازدواج دختران از ۹ سالگی به بعد، در مقاله‌ها و سخنرانیها مورد انتقاد قرار می‌گیرد. گاه در این مطلب که دختر در نُه سالگی مکلف می‌شود خدشه وارد می‌شود و گاهی به مسأله سن قانونی ازدواج دختران در نُه سالگی. در این میان، نمی‌توان فشارهای بین‌المللی بر قانونهای داخلی پاره‌ای کشورها، از جمله ایران را نادیده گرفت. تلاش گسترده‌ای برای همسان کردن قانونهای داخلی کشورها، با مصوبات سازمان ملل، که بیش‌تر توسط کشورهای غربی تدوین گردیده و سپس تصویب گردیده، وجود دارد. اینان اصرار بر تغییر قانون سن ازدواج سازوار با قانونهای سازمان ملل متحد دارند. در مصوبات سازمان ملل، تأکید بر ممنوع بودن ازدواج کودکان است و کودک نیز به هر فردی که کم تر از هجده سال دارد، اطلاق می‌شود.

در کنفراس جهانی زن در پکن، در سال ۱۳۷۴؛ پیوستن بی‌قید و شرط دولتها به کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان است که دولتها وقتی آن را به تصویب رساندند، برایشان حکم قانون دارد و باید آن را اجرا کنند. ۲۴. ۱ - رفع تبعیض علیه زنان در بخش چهارم ماده پانزدهم کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان آمده است: (نامزدى و ازدواج کودک هیچ اثر قانونى ندارد و کلیه اقدامات ضرورى، از جمله وضع قانون براى تعیین حداقل سن ازدواج و اجبارى کردن ثبت ازدواج در دفاتر رسمى مى‌بایست، به عمل آید). ۲۴. ۲ - تعریف کودک مقصود از کودک در قوانین بین‌المللی افراد زیر ۱۸ سال است. کنوانسیون حقوق کودک که در سال ۱۹۸۹ میلادی در ۵۴ ماده تدوین شد و در سال ۱۹۹۰ به مرحله اجرا در آمد و ایران نیز در سال ۱۳۷۳شمسی آن را پذیرفته و مجلس شورای اسلامی آن را به صورت مشروط تصویب کرده، یکی از این مجموعه قوانین چنین است. در ماده یک این کنوانسیون آمده: ماده ۱. تعریف کودک: کسی که کم‌تر از هجده سال داشته باشد. هر کشور که پیمان حقوق کودک را بپذیرد باید به اجرای آن گردن نهند و پس از دو سال از پذیرش آن، باید گزارشی از وضعیت کودکان آن کشور و چگونگی اجرای پیمان حقوق کودک را به کمیته بین‌المللی پیمان حقوق کودک ارائه دهد. از جمله خلاصه عملکرد کشورها از سال ۱۹۹۰ تا پایان سال ۱۹۹۶ که به سازمان ملل ارائه شده است، تدوین قانونهای جدید یا اصلاح قانونهای قبلی در پیوند با پیمان حقوق کودک، در سی و پنج کشور است که در زمره این قوانین قانون، سن بلوغ است.

در چند سال اخیر در ایران، سمینارهای گوناگونی که برگزار شده است، به مواد قانون مدنی در ارتباط با سن ازدواج خرده گیریهایی شده و در این سمینارها، خواستار بالا رفتن سن ازدواج دختران تا ۱۵ یا ۱۸ سالگی شده‌اند، به نمونه‌هایی از این سمینارها اشاره می‌شود: ۱. در تیر ماه ۱۳۷۵ کارگاه مشورتی بررسی سلامت دختران نوجوان و جوان به همت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برگزار شد. در این کارگاه، یکی از گزاره‌هایی که با عنوان مشکلات دختران نوجوان مطرح شد، عبارت است از قانونی بودن ازدواج دختران در سن بلوغ (۹ سال تمام قمرى = ۸ سال و ۸ ماه و ۲۷ روز شمسى) و عنوان دیگر: ـ ازدواج در سنهای پایین و پیش از رسیدن به بلوغ اجتماعی. در نهایت، در این سمینار، در بخشی از استراتژیها جلب حمایت مراجع سیاستگذاری و قانونگذاری مطرح گردید، تا در زمینه بازنگری قانون مدنی، تعیین سن مناسب ازدواج و باروری، قضاوت کارشناسی در مورد مباحث سن تکلیف و ازدواج، بر داشتن بازدارنده‌های موجود در بهداشت باروری نوجوانان (مواد قانونى ۱۰۴۱ و ۱۱۶۹) تلاش ورزند. ۲. سمینار (حقوق کودک) در آبان ۱۳۷۶ توسط انجمن ملی حمایت از حقوق کودکان در ایران با همکاری یونیسف برگزار شد، در پایان این سمینار موادی تصویب شد و خواهان اجرای آن شدند. نخستین ماده آن عبارت است از: افزایش سن بلوغ بر مبنای ماده اول کنوانسیون حقوق کودک خالی از لطف نیست که به چند ماده دیگر از مصوبات این سمینار اشاره شود: ۹. تدریس حقوق کودک بر مبنای اصول مندرج در کنوانسیون حقوق کودک در دانشکده‌های حقوق و دوره‌های کارآموزی قضاوت و وکالت . ۱۰. آموزش حقوق کودک بر مبنای اصول پذیرفته شده در کنوانسیون حقوق کودک به عموم مردم، بویژه اولیا و مربیان، معلمان و کودکان. ۱۱. اشاعه کنوانسیون حقوق کودک از طریق رسانه‌های گروهی. ۳. انجمن همبستگی زنان طی سه دوره سمینار، زیر عنوان: مروری بر حقوق زنان در قانون مدنی ایران در اواخر سال ۷۶ و ابتدای سال ۷۷ برخی مواد قانون مدنی را مورد انتقاد قرار داد و سپس با انتشار بیانیه‌ای خواستار تغییر برخی از قانونهای مربوط به زنان در قانون مدنی شد. در این بیانیه با اشاره به پاره‌ای از مواد مانند ماده ۱۰۴۱ و ۱۲۱۰ قانون مدنی که مربوط به سن ازدواج دختران است، به روشنی بیان شده است: هرکس دارای ۱۸ سال تمام نباشد در حکم غیررشد است. انجمن همبستگی زنان پیشنهادهای اصلاحی خود را در قانون مدنی در اردیبهشت ۱۳۷۶ به دفتر ریاست جمهوری، جهت بررسی در هیأت دولت ارائه داد. افزون بر این موارد، در سمینارهای دیگری نیز سن ازدواج در قانون مدنی مورد انتقاد قرار گرفته و خواستار تغییر در این ماده قانونی شده‌اند، مانند: کارگاه آموزشی، مشورتی سلامت بلوغ دختران در دی ماه ۱۳۷۵ و… در مجلّه‌ها و روزنامه‌ها نیز، بارهای بار، به این ماده قانونی اشکال واردشده و خواستار تغییر این ماده قانونی شده‌اند. ولی نتیجه نهایی از این مباحث پیشنهاد تغییر قانون از ۹ به ۱۵ یا ۱۸ سالگی است، که هیچ آیه و روایتی به آن اشاره ندارد. در مجامع بین‌المللی، ایرانیان شرکت کننده، درباره سن ازدواج، مورد انتقاد قرار می‌گیرند. یکی از خواهران مسؤول ایرانی که دراجلاس کمیسیون مقام زن در سال ۷۷، شرکت می‌کند و در پاسخ خبرنگار زن روز که می‌پرسد: ۲۵. ۱ - آیا درباره سن بلوغ هم در اجلاس صحبت شد؟ می‌گوید: (آنها سن بلوغ نمی‌گویند؛ زیرا تکلیف و عبادت برای ما مهم است. آنها به سن ازدواج اشاره می‌کنند که قطعنامه‌ای هم بود و بنده مجبور شدم توضیح دهم که ما انواع بلوغ داریم: بلوغ سیاسی، بلوغ عبادت، بلوغ ازدواج، بلوغ اجتماعی و تفاوت هر یک را بیان کردم. در عین حال آن‌ها بر سن ۱۸ سال تصریح کردند. در آن‌جا گفته شد: هر کس زیر ۱۸ سال سن دارد کودک نامیده می‌شود. آنها می‌دیدند که جمهوری اسلامی ایران، با ازدواج تحمیلی در سن پایین و ازدواج زودرس مخالف است و در آن‌جا آماری ارائه کردیم که این حداقل سن در قانون مدنی است در حالی که میانگین سن ازدواج برای زنان ۲۲ و برای مردان ۲۴ سال است). منبع: مجلّه زن روز، شماره ۱۶۴۷ · مجلّه زن روز، شماره ۱۶۴۹

در این اواخر، پس از سخنرانی مقام معظم رهبری (واداشتن دختران کم سن و سال به ازدواج، حرکتی در جهت تضعیف زن و نادیده گرفتن حقوق اوست و قانون، باید با آن مقابله کند و زنان نیز، با آگاهی، هوشیاری و رشد و معرفت خود در مقابل این گونه تعدیات بایستند). در استان هرمزگان و نصیحت و ارشاد مردم آن استان که: دختران خود را در سن پایین، به زور شوهر ندهند، بسیاری، سخنان ایشان را حمل بر مخالفت با ازدواج در سن پایین و در نتیجه اعتراض به قانون جایز بودن ازدواج از ۹ سالگی کردند. از این روی، شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی از دفتر ایشان درخواست توضیح بیش‌تر کرد و ایشان فرمود: (نظر این جانب به اجبار بر ازدواج است که قاعدتاً در مورد سنین پایین محتمل‌تر است و گرنه اگر اجباری درکار نباشد، ازدواج در سن تکلیف شرعی مانع ندارد).

به هنگام تولد ، کلیه اعضای جنسی و مراکز فعالیت این اعضا وجود دارند. هیپوتالاموس، هیپوفیز، تخمدان، رحم ، لوله‌ها و فرج همه سالم و بالقوه آمادگی هیجان، انگیزش و تلاش دارند، ولی تا سالها در خواب و آرامش هستند، تا این‌که مرکزهایی در مغز ، تکامل یافته و فرمانهای لازم را به هیپوتالاموس صادر کند. با صدور این فرمان، هیپوتالاموس سبب جنب و جوش غده هیپوفیز، و ترشح هورمونهای گونادوتروپ FSH و LH می‌گردد و این هورمون، به نوبه خود سبب جنب وجوش تخمدان، رشد و تکامل تخم و بستر رحم و قاعدگی ماهانه می‌گردد. اندازه تخمدانها تا پنج سالگی ثابت است، تا این‌که رشد تخمدانها برابر افزایش سن آغاز می‌شود. بین سالهای ۶تا ۸ سالگی، حجم کلی رحم افزایش چشمگیری پیدا می‌کند. با ترشح هورمونهای استروئیدی جنسی، رشد پستانها، دستگاه ژنیتال، موهای جنسی و ساختمان جسمانی، انگیخته می‌شود. سن بروز دگرگونیهای بدنی دوره بلوغ، بسیار است، نخستین دگرگونی بدنی در دختران، شروع رشد پستانها (تلارک) و یا آغاز رشد موهای زهار (پوبارک) است. سن شروع تلارک و پوبارک دگرگون شونده است. ۱ ۲/۳ سال به درازا می‌کشد تا از شروع رشد پستانها، (منارک) (نخستین حیض یا عادت ماهیانه) ظاهر شود. منارک در پی یک سیکل بدون تخمک گذاری رخ می‌دهد. اما چنانچه نخستین سیکل تخمک گذاری انجام شود، امکان حامله شدن فرد بدون بروز نخستین قاعدگی وجود خواهد داشت. به طور معمول، مراحل بلوغ در دخترها حدود ۴/۵ سال به طول می‌انجامد و مدتها پس از نخستین قاعدگی تخمک گذاری آغاز می‌گردد. از این روی، خونریزی آغازین دختران، به طور معمول به سامان نیست و بیش از ۸۰% قاعدگیهای سال اول بدون تخمک گذاری هستند، ولی ظرف ۱۸ ماه پس از منارک (نخستین قاعدگی) بیش‌تر سیکلهای قاعدگی با تخمک گذاری همراه می‌شوند. هر چند ممکن است تخمک گذاری در ۲۵% تا ۵۰% نوجوانان تا چهار سال پس از نخستین قاعدگی اتفاق بیفتد. عوامل بسیاری بر شتاب یا پس افتادن بلوغ تأثیر می‌گذارند. این عوامل عبارتند از: نوع تغذیه، وراثت ، دوری یا نزدیکی به خط استوا. در ضمن هیجانها و جنب وجوشهای شدید بدنی، کاهش محتوای چربی بدن، بیماریهای مزمن و سوء تغذیه و نیز ساکن بودن در مناطق بالا، بلوغ را واپس می‌اندازد. عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز در شتاب بلوغ کارگر خواهد بود. درجهان، بلوغ در بین دختران معمولاً بین سالهای ۹ تا ۱۶ سالگی اتفاق می‌افتد و اگر قاعدگی پیش از نُه سال پدید آید یا پس از شانزده سال هنوز واقع نشده باشد، غیرطبیعی خواهد بود. ۲۷. ۱ - میانگین سن آشکار شدن بلوغ در قرن گذشته در آمریکا و تمام کشورهای صنعتی، میانگین سن آشکار شدن بلوغ و سن نخستین قاعدگی (منارک) پیوسته در حال کاهش بوده است. علت این امر را در بهبود وضعیت تغذیه و بالا رفتن سطح بهداشت عمومی و نیز دگرگونی شیوه زندگی مردم دانسته‌اند. به عنوان نمونه بین سالهای ۱۸۵۰ تا ۱۹۶۰ در اروپای غربی، در برابر هر ده سال، ۴ ماه سن بلوغ دختران کاهش یافته است. بلوغ، به طور معمول از شتاب رشد بدن شروع می‌شود و حدود یک سال پیش از قاعدگی به حداکثر می‌رسد. پیدایش نخستین قاعدگی آخرین مرحله بلوغ است که سرعت رشد قد، پس از آن کندتر شده و تا ۱۸ سالگی بیش از ۶ سانتی متر نخواهد بود. از این روی شایستگی رشد دختران در مراحل بعد از منارش (عادت ماهیانه) محدود می‌شود. رشد ناگهانی بدن به واقع بازتابی است از فرآیند فراگیرتری که دربرگیرنده افزایش توده عضلانی و رشد کم وبیش تمام اندامهای داخلی می‌شود. این سیرها هم به هورمون رشد و هم به استروئیدهای جنسی وابسته‌اند. نخستین دگرگونی در رحم، افزایش طول جسم آن است، سپس عرض و ضخامت جسم و گردن رحم هر دو افزایش می‌یابد. این سیر، بین ۷ تا ۹ سالگی آغاز می‌شود. به طور معمول، در ۱۲ سالگی سطح مقطع رحم به cm ۲ھ۴ می‌رسد. با سونوگرافی می‌توان دید که بدون فاصله، پیش از بروز منارک (قاعدگی) به سرعت بر ضخامت آندومتر افزوده می‌شود. واژن (فرج) نیز مانند رحم، بافتی است که نسبت به استروژن واکنش نشان می‌دهد. طی دوره بلوغ، استروژن که به تازگی بر غلظت آن افزوده شده، رشد کلی واژن و رشد بافت پوششی آن را بر می‌انگیزد. لبهای کوچک و بزرگ هر دو با افزایش اندازه و ضخامت به استروژن پاسخ می‌دهند. در همین زمان ضخامت پرده بکارت و سوراخ آن نیز تا قطر حدود یک سانتی متر زیاد می‌شود. ۲۷. ۲ - سن شروع قاعدگی جدول سن شروع قاعدگی در ملیتهای گوناگون و سن شروع قاعدگی دختران دبیرستانهای تهران در این بخش ذکر می‌گردد: دبیرستانهای تهران سن قاعدگی ۹/۹۹۹ ـ ۹ ۱۰/۹۹ ـ ۱۰ ۱۱/۹۹ ـ ۱۱ ۱۲/۹۹ ـ ۱۲ ۱۳/۹۹ ـ ۱۳ ۱۴/۹۹ ـ ۱۴ ۱۵/۹۹ ـ ۱۵ ۱۶/۹۹ ـ ۱۶ قاعده نشد با شروع دوره بلوغ، ترشخ غدد و هورمونها، افزون بر اثرظاهری در اندامها و بدن، اثرهایی بر روی احساس و انگیزه نوجوان می‌گذارد؛ از این روی روان پزشکان بر این باورند انگیزه جنسی را آندروژن خاص مانند تستسترون شعله‌ور می‌سازد که در دوره نوجوانی سطح آن بالاتر از تمام دوران زندگی است. در میانه‌های دوره نوجوانی، جریانهایی مربوط به سکس، تصویر زن ، حاملگی، نقشهای کلیشه‌ای مرد و زن، ذهن پسران و دختران نوجوان را به خود مشغول می‌سازد. اواخر دوره نوجوانی نیز، دوره احساسها و هیجانهای قوی با جنس مخالف است. افزون بر پیدایش احساسها و هیجانهای جنسی و گرایش شدید نسبت به جنس مخالف، در دوران نوجوانی، دگرگونیهای روانی دیگری نیز در نوجوان ایجاد می‌گرد. منبع: مجله تربیت، شماره ۳، سال۸ · مجلّه قضایی و حقوقی دادگستری جمهوری اسلامی ایران، شماره۷۵، سال۴

روان شناسان دگرگونیهای دوران نوجوانی را چنین برشمرده‌اند: • تفکر در این دوره بیش‌تر انتزاعی، مفهومی، منطقی و آینده‌گراست. احساسها جنسی (عشق) و گرایش جنسی در این دوران شکوفا می‌گردد. • دوره نوجوانی با دو مفهوم استقلال طلبی و کسب هویت همراه است و فرد می‌کوشد از شخصی وابسته به فردی مستقل تبدیل گردد. بسیاری از نوجوانها آفرینندگی در خور توجهی از خود نشان می‌دهند. • یکی دیگر از ویژگیهای دوران نوجوانی آشفتگی است. ب. ت. ب. آنچه تجربه‌های بشری دریافته است، امکان پدید آمدن حیض (منارک) آخرین نشانه بلوغ در دختران از نُه سالگی است و این امر اختصاص به مکان خاصی ندارد. هر چند میانگین زمان پدید آمدن این پدیده در دختران فرق می‌کند. در بسیاری از کشورها از جمله ایران، ۱۳ سال و در برخی دیگر ۱۲ یا ۱۴ و گاه ۱۵ سال است. با پیدایش بلوغ در دختران، میل جنسی در آنان پدید می‌آید و شدت می‌یابد و این دوران پرهیجان نوجوانی دختران، برای کشورهایی که سن ازدواج را از نظر قانونی بالا برده‌اند، بسیار مشکل آفرین شده است. آمار موجود در کشورهای اروپایی و آمریکایی که نشان دهنده پیوند جنسی دختران و پسران در زیر سن ازدواج است این مطلب را تأیید می‌کنند.

به نمونه‌هایی از این آمار که محققان آمریکایی ارائه کرده‌اند، اشاره می‌شود: • در آمریکا در سال ۱۹۸۴، ۹۹۶۵ زایمان مربوط به دختران زیر ۱۵ سال بود (پایین تر از سن قانونى ازدواج) و این غیر از سقط جنینهایی است که توسط دختران زیر ۱۵ سال واقع می‌گردد. هر ساله در آمریکا حدود ۴۰۰۰۰۰ سقط جنین در زنان کم تر از ۲۰ سال صورت می‌گیرد که بیش‌تر درنوجوانان مجرد است. ممنوع بودن ازدواج در بخشی از سالهای پرهیجان جنسی در آمریکا سبب عادی شدن پیوندهای جنسی خارج از کانون خانواده در سالهای دیگر نیز شده است؛ از این روی، پژوهشگران آمریکایی می‌گویند: (تخمین زده می‌شود در آمریکا ۷۰% زنان مجرد ۱۹ ساله و ۸۰ تا ۹۰% مردان جوان مجرد مقاربت جنسی داشته‌اند). (آمارها نشان می‌دهد ده سال قبل، سن میانگین برای نخستین رابطه جنسی در آمریکا ۱۸ سال بود و تنها ۵۵% دخترها تا آن سن رابطه جنسی را تجربه کرده بودند و اکنون میانگین سن برای نخستین رابطه جنسی در دختران آمریکایی ۱۶ سالگی است (این بدین معناست که حدود نیمی از دختران آمریکایی پیش از سن قانونی ازدواج، نخستین رابطه جنسی را تجربه کرده‌اند) و در حال حاضر ۸۰% پسرها و ۷۰% دخترها تا ۱۹ سالگی رابطه جنسی کامل را پشت سرگذاشته‌اند). فراوانی روابط جنسی دختران و پسران در زیر سن قانونی ازدواج، کارشناسان آمریکایی را بر آن داشته است تا در برخی از قانونهای خود استثنائاتی را قائل گردند، از جمله در قانون گرفتن رضایت نامه والدین برای درمان : (در اکثر ایالتهای آمریکا زیر سن ۱۸ سال را صغر سن می‌نامند (فرد کم تر از ۱۸ سال کودک به شمار می‌آید) و قاعدتاً برای انجام جراحی‌ها، درمان بیماریهای غیرآمیزشی دراین رده سنی، اخذ رضایت نامه از والدین ضروری است. در پنجاه ایالت آمریکا، پزشکان می‌توانند بیماری‌های آمیزشی افراد صغیر را بدون اخذ رضایت نامه از والدین درمان کنند). در ماده ۱۶ کنوانسیون حقوق کودک، (زیر ۱۸ سال) چنین آمده است: (محافظت از خلوت کودکان: خودداری از دخالت در امور خصوصی و خانوادگی کودکان). به نظر می‌رسد به دلیل امکان پدید آمدن آخرین نشانه بلوغ و وجود نیاز جنسی در دختران از نُه سالگی، بهتر است که امکان برآوردن نیاز جنسی در قالب ازدواج برای دختر از این سن فراهم آید و بدین وسیله جامعه گرفتار زیانهای فراوان رابطه جنسی خارج از محدوده خانواد نگردد و با ثبت ازدواج قانونی دختر نیز حقی از او از بین نرود. منبع: ژینکولوژی اطفال و نوجوانان، فصل چهارم

درباره ازدواج در سالهای پایین دشواریها و گرفتاریهایی چند مطرح گردیده که به طرح و بررسی آن می‌پردازیم: الف. ازدواج در سن پایین، سبب حاملگی می‌شود و این حاملگی، زیانهایی بر کودک و مادر وارد می‌آورد، از جمله: کودک: احتمال افزایش مرده‌زایی، سقط جنین، کمبود رشد کودک داده می‌شود؛ مادر در حال رشد است و به دلیل حاملگی و مصرف مواد غذاییِ بدن او توسط جنین ، بدن وی دچار کمبود مواد غذایی می‌شود. ۶. ۲ - نکته ۱. حاملگی، پیش از تخمک گذری هرگز به وقوع نمی‌پیوندد و دختر در هر سنی که ازدواج کند، از زمان تخمک گذاری، امکان حمل او وجود دارد. به طور معمول، دختران چند ماه پس از پدید آمدن حیض (۶ ماه تا ۱۸ ماه) دارای تخمک می‌گرد ند؛ از این روی، حتی اگر دختر نُه ساله ازدواج کند، مدتی پس از پدید آمدن حیض امکان حاملگی او وجود دارد و ب. ت. ب. این‌که میانگین سن حیض در دختران ایرانی حدود ۱۳ سالگی است، پس جوان ‌ترین مادر، بیش از ۱۴ سال خواهد داشت، البته به جز موارد کمیابی که در ۱۰ و ۱۱ سالگی تخمک گذاری دارند. ۲. مدتها پیش از پدید آمدن حیض، اندامهای جنسی دختر شروع به رشد می‌کند و در زمان بروز پدیده حیض، این اندامها رشد خود را کرده‌اند، از این روی زمانی که امکان حاملگی و زایمان وجود دارد، به طور معمول، لگن مادر آمادگی جهت زایمان را دارد، مگر مواردی که لگن دختر رشد بیش‌تر ی نخواهد کرد. آمار بالای زایمانهای غیرطبیعی در سالهای پایین توسط سازمان جهانی بهداشت روشن می‌سازد که سزارینهای فراوان در مادران نوجوان، در حقیقت، مربوط به نبود بهداشت، کمبود امکانات درمانی و بیمارستانی و ناآگاهی مادران نوجوان نسبت به مسائل درمانی و بهداشتی است؛ از این روی، آمارها، همواره، نشان می‌دهد در کشورهای توسعه یافته، مانند: ژاپن میزان زایمان غیرطبیعی در مادران نوجوان اندک بوده، ولی در کشورهای فقیر ، چون اتیوپی یا بنگلادش بسیار بالاست. این امر ارتباطی به سن مادر هنگام زایمان ندارد. با آموزش مناسب زنان باردار در هر سنی و گسترش امکانات بهداشت و درمان، میزان زایمان غیرطبیعی در هر سنی کاهش خواهد یافت. مرده‌زایی و سقط جنین نیز، ارتباطی با سن مادر ندارد، بلکه به شرایط زندگی و امکانات بهداشتی، درمانی و دانش مادر در هر سنی که باشد مربوط می‌شود. در کشورهای توسعه یافته، آمار مرده‌زایی یا تولد نوزادان ناقص یا نارس در بارداریهای در سن پایین، اندک است، ولی در کشورهای در حال توسعه آمار بالاست. ۳۰. ۲ - رشد ناگهانی ۳. مراحل رشد کودک نشانگر این امر است که رشد ناگهانی بدن در دختران، دو سه سال قبل از حیض شروع می‌شود و بدن دختر تا زمان و پدید آمدن حیض، رشد خود را کرده است. پس از آن تا حدود زمان ۱۸ سالگی، بین ۲ تا حد اکثر ۶ سانت قد رشد می‌کند و رشد بدن اندک است. از این روی بارداری (که پس از تخمک گذاری است) زیان مهمی به بدن مادر یا کودک وارد نخواهد ساخت. برابر تحقیقی که در سال قحطی در یک کشورآفریقایی از نوزادان متولد شده در آن سال انجام شد، روشن گردید که بدی تغذیه مادر بر روی جنین اثر چندانی نمی‌گذارد، بلکه اثر منفی آن متوجه مادر می‌گردد حال ب. ت. ب. این‌که مادر نوجوان رشد چندانی نخواهد کرد اگر در زمان بارداری تغذیه مناسب داشته باشد، نیاز مادر و جنین، هر دو، برآورده خواهد شد. پس در حقیقت عوارض منفی جسمانی در بارداری نوجوانان مربوط به فقر اقتصادی مادران نوجوان و یا ناآگاهی آنان نسبت به چگونگی تغذیه مناسب در زمان بارداری می‌شود، بویژه ازدواج در سالهای پایین، در جامعه‌های عقب مانده اقتصادی واقع شده است و آمارها نیز عوارض سوء را در همین جامعه‌ها نشان می‌دهد.

• در کشورهای در حال توسعه مرگ و میر مادران جوان ۴۵۰ در ۱۰۰۰۰۰ تولد است، حال آن‌که در کشورهای توسعه یافته ۳۰ در هر ۱۰۰۰۰۰ تولد است The health of young people who/۱۹۹۳ • در هر ۱۰۰۰ تولد در نیجریه ۲۳۹ مرده‌زایی و در بنگلادش بیش از ۲۰۰ نوزاد مرده از مادران ۱۵ تا ۱۹ ساله گزارش شده است، در صورتی که در ژاپن در هر ۱۰۰۰ تولد ۴ مرده‌زایی بوده است. The health of young people • از نظر علمی نیز، محققان بر این عقیده‌اند: در صورت وجود مراقبت‌های مناسب زمان بارداری، تغذیه خوب و حمایت اجتماعی، نبود بیماریهای مقاربتی، نوجوان حامله باید شیرخوار سالمی را سر موعد وضع حمل کند. (گزیده اساسی طب کودکان ـ نلسون) کم خونی رایج در زنان حامله نوجوان، ارتباط چندانی با سن آنان ندارد، بلکه در بسیاری از زنان وجود دارد و این امر در حقیقت بستگی به تغذیه نامناسب دوران حاملگی دارد. ۴. امکان بیماریهایی چون منگولیسم در کودک، در بارداری در سالهای بالا زیاد است و در بارداری در سالهای نوجوانی احتمال این بیماریها زیادتر نمی‌شود. در این سالها، به طور معمول تخمکها سالم و شاداب هستند و احتمال بیماری به میزانی است که دختر جوانی حامله گردد. در اساس، خطرهای بارداری در سن ۳۵ سال به بالا، بسیار بیش‌تر از خطرهای آن در سن نوجوانی است. ب. ازدواج در سن پایین، همراه با آمیزش است و ب. ت. ب. این‌که در دختر نُه ساله، هنوز اندامهای جنسی رشد کامل نیافته، این کار بر دختر زیان وارد می‌کند. ب. ت. ب. این مسأله که پیش از بروز منارک (اولین قاعدگی) اندامهای جنسی دختر رشد می‌یابد، بی‌گمان دخترانی که در آن منارک به وقوع پیوسته در آمیزش جنسی با همسر خود دچار مشکلی نخواهند شد، مگر آن‌که نقص جسمانی، یا بیماری داشته باشند و این مطلب ارتباطی با سن آنان ندارد همان گونه که دختران ۳۰ ساله نیز، گاه به دلیل نقص جسمانی مادرزادی یا در اثر سانحه دچار مشکلی هستند که در زناشویی دچار مشکل می‌گردند. حال ب. ت. ب. این‌که امکان وقوع قاعدگی از ۹ سالگی وجود دارد، پس دخترانی وجود دارند که در صورتی که در این سن ازدواج کنند ضرری متوجه آنان نخواهد شد.

باید توجه داشت: کسی حق ندارد دختر نُه ساله را وادار به ازدواج کند و راضی بودن دختر شرط نفوذ عقد است (ماده ۱۰۷۰ قانون مدنی) پس در تمامی موارد، سخن از دختر نُه ساله‌ای است که خود، خواهانِ ازدواج باشد. افزون بر آن، یکی از شرطهای درستی ازدواج دختر باکره راضی بودن پدر به آن ازدواج است؛ یعنی مردی با تجربه که سنی از او گذشته و علاقه‌مند به سرنوشت دختر خود است، درباره این ازدواج تصمیم می‌گیرد. حال اگر دختر مایل به ازدواج با پسری بود و پدر دختر نیز این ازدواج را برابر مصلحت دختر یافت و با آن موافق بود و دختر نیز در این ازدواج، زیانی نمی‌دید، آیا باید منع قانونی برای این ازدواج قرارداد؟ درواقع، مهم‌ترین مسأله در موفق نبودن برخی ازدواجهای زود هنگام، وادار کردن دختر به ازدواج است که این تحمیل ازدواج، مخالف شرع مقدس اسلام و مخالف قانون مدنی ایران است.

حال اگر دختری نُه ساله برخلاف رضای خود و پدرش، هنوز از نظر اندامهای جنسی، رشد لازم را نکرده باشد و احتمال زیان در آمیزش با او وجود داشته باشد، می‌توان بنابر تقاضای هر یک از نزدیکان، یا مدعی العموم ، یا مدیر و معلم مدرسه، یا محضر دارد و… پیشنهاد معاینه پزشکی دختر را داد احتمال ضرر می‌تواند مجوز این معاینه باشد و در صورتی که پزشک جسم دختر را آماده ازدواج نیافت، به حکم دادگاه ازدواج صورت نگیرد و هیچ دفترخانه‌ای ثبت نکند و اگر بدون مراجعه به محضر، عقد انجام شد و برخلاف نظر پزشک آمیزش انجام شد و دختر آسیب دید، مرد باید به پرداخت جریمه واداشته شود. بسیاری ازدواج در سن پایین را ب. ت. ب. دگرگونیهای روانی در سن نوجوانی، سبب ضرر بر عروس نوجوان می‌دانند. به نظر می‌رسد ب. ت. ب. دگرگونیهای خاص دوران نوجوانی، این ایراد چندان منطقی نباشد. از نظر روانی نوجوان دارای احساسات جنسی و میل جنسی شدید می‌گردد از طرفی گروه همسالان برای او نقش مهمی‌دارد. او می‌کوشد تا هویت مستقل برای خویش کسب کند و نیز دارای آشفتگی و هیجانهای روحی است. ازدواج برای چنین فردی می‌تواند بسیار مفید نیز باشد. بیش‌تر‌ین فایده‌ای که بر ازدواج بار است، آرامش زن و شوهر است. خداوند در قرآن نیز با عنوان (لتسکنوا الیها) به آن اشاره فرموده است. در پژوهشهای به عمل آمده در ایران روشن شده است که: سن ازدواج، اختلاف سنی با شوهر و سن شوهر، اثر چندانی در نبود تفاهم بین زن و شوهر ندارد و آزار و اذیت زنان در کانون خانواده، بیش‌تر تحت تأثیر عوامل فرهنگی قرار دارد. منبع: مجلّه پزشکی قانونی، شماره ۱۲

البته روشن است: دختران در دوران ما، نه در خانواده و نه در مدرسه آموزش خانه‌داری، همسرداری، پرورش کودک و… نمی‌بینند و آمادگی تشکیل خانواده را ندارند و بدون این آمادگی نیز، تشکیل خانواده، دشواریهایی را در پی خواهد داشت. در گذشته که دختران را از سنهای پایین آموزش می‌دادند: چگونه از کودک نگهداری کنند، خانه‌داری کنند و… در موارد بسیاری با وجود ازدواج در سن پایین، دختر ازدواج موفقی داشت و برخی دختران کنونی که در سن بالا نیز ازدواج می‌کنند، و هیچ گونه آموزشی برای ورود به کانون خانواده نمی‌بینند، مشکل زیاد دارند. متأسفانه، به دلیل بی‌توجهی به اهمیت خانواده و حساسیت آن هنوز در دروس مقطع متوسطه یا دروس دانشگاهی، جای خالی درسی که به طو جدی به موضوع خانواده بپردازد، خالی است. درسی که دختران و پسران را با حقوق زن و شوهر، وظیفه هر یک نسبت به یکدیگر وظیفه پدر و مادر نسبت به کودک چگونگی نگهداری و تربیت کودک و… آشنا سازد. متأسفانه برخلاف اهتمام شدید اسلام به خانواده و مسائل آن پس از گذشت بیست سال از پیروزی انقلاب اسلامی، هنوز واحد درسی با نام خانواده، وظایف و حقوق خانوادگی در دانشگاههای کشورنداریم. براساس تصمیمی که از سوی شورای عالی برنامه‌ریزی وزارت فرهنگ و آموزش عالی گرفته شده است گذراندن واحد درسی تنظیم خانواده و جمعیت برای تمامی دانشجویانی که از ابتدای سال تحصیلی ۷۸ ـ ۷۷ وارد دانشگاه می‌شوند، الزامی است. این درس برای رشته‌های گوناگون پزشکی و دامپزشکی به صورت دو واحدی و برای سایر رشته‌ها یک واحدی است و جزء دروس عمومی تمامی رشته‌های تحصیلی مقطع کاردانی، کارشناسی و کارشناسی ارشد پیوسته است. در صورتی که مشکلات اقتصادی و اجتماعی، ما را بر آن داشته که چنین درسی را در دانشگاه الزامی ‌کنیم، آیا ناآگاهی دختر و پسر ما نسبت به وظایف و حقوق خود و همسر و فرزند، گرفتاریهای فرهنگی و اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی کم‌تری ایجاد کرده است؟ بی‌گمان، آموزش دختران حتی در اوان نوجوانی، می‌تواند توانایی همسرداری مناسب و نگهداری و تربیت کودک را در او پدید آرد. منبع: مجله پیام زن، شماره ۲، سال۷

با آموزش مهم و حساس بودن مسأله ازدواج، می‌توان در عمل، به دختران فهماند که تا به دست آوردن توانایی لازم جهت تشکیل خانواده، احساسها و هیجانهای خویش را کنترل کنند، همان گونه که وقتی دختر یا پسری دریافت: برای انجام معاملات بانکی یا رانندگی یا… باید بعضی مسائل را آموزش دید و دانست و در غیر این صورت، امکان ضرر مالی یا جانی وجود دارد، از داد وستدهای بانکی، یا رانندگی بدون گواهینامه ، تا حد زیادی می‌پرهیزد.

یادآوری: کسی اصرار بر ازدواج دختر در سن پایین یا در سن نوجوانی ندارد، بلکه سخن در این است: امکان ازدواج دختر نوجوانی که خود خواهان آن است و پدر هم راضی و زیانی هم به دختر وارد نمی‌آید، وجود داشته باشد.

۱. در روایات زمان واجب شدن انجام دستورهای شرعی و نیز زمان روایی آمیزش، چند امر مطرح شده: ۹، ۱۰ و ۱۳ سال و زمان پدید آمدن حیض ۲. به نظر می‌رسد: طرح انجام باید و نبایدهای اجتماعی، از زمان پدید آمدن حیض، در قانون مناسب نباشد؛ زیرا: • بین افراد تفاوت قابل توجه در این مسئله وجود دارد؛ • در موارد اندکی اصلاً حیض بوقوع نمی‌پیوندد؛ • اثبات وقوع حیض در مواردی دشوار است؛ • در صورتی که میانگین سن حیض در ایران (۱۳ سال) به عنوان سن بلوغ در نظرگرفته شود، این مشکل پیش می‌آید که هر چند سال یک بار به دلیل تغییر شرایط، این سن تغییر می‌کند و درنتیجه قانون باید تغییر کند. ۳. براساس متون دینی می‌توان با اجتهاد در ادلّه، قائل به ۹ یا ۱۰ یا ۱۳ سال شد که در نتیجه حکم به ۱۵ یا ۱۸ سال با نصوص فراوان دینی، ناسازگاری دارد. ۴. اکنون مشکل جامعه ما، بالارفتن سن ازدواج دختران و پسران است. حدود شش میلیون پسر و دختر در سن ازدواج هستند که هنوز ازدواج نکرده‌اند. براساس آخرین سرشماری عمومی کشور، میانگین سن در نخستین ازدواج دختران درکل کشور ۲۲/۵ سال در شهرها و ۲۱/۲ سال در روستاها بوده است (میانگین سن در اولین ازدواج مردان نیز در شهرها ۲۶/۲ سال و در روستاها ۲۴/۵ سال است) براساس این امار، فقط ۰/۲ درصد ازدواجها در ایران در سن زیر ۱۶ سال انجام می‌شود. بنابراین جای تأمل دارد که طرح بالا بردن سن ازدواج در قانون، آیا در واقع برای از میان برداشتن مشکلی از مشکلات جامعه است، یا فقط برای ساکت کردن مخالفان؟ منبع: مجله پیام زن، شماره ۲، سال۷، به نقل از رئیس کمیسیون زنان و خانواده

از یاد نبریم این کلام الهی را که: (ولن ترضی عنک الیهود ولا النصاری حتی تتبع ملتهم). ای رسول، هرگز یهود و نصاری از تو راضی نمی‌شوند، تا این‌که پیرو آنان شوی. مخالفان جمهوری اسلامی ایران، تنها زمانی سکوت اختیار می‌کنند تا ما از بند بند قانونهای تصویب شده پس از انقلاب اسلامی، دست برداریم و هماهنگ با جریان توسعه بین‌المللی که طراحان آن ابرقدرتها هستند، حرکت کنیم. منبع: بقره/سوره۲، آیه۱۲۰

۵. طرح بالابردن ازدواج در شرایطی بیان می‌شود که روابط ناسالم بین دختران و پسران در سن نوجوانی زیاد شده و دوستیهای نامشروع دختران در سن مدارس راهنمایی رشد زیادی یافته است. بررسی اجمالی مسأله در بین دختران مدارس راهنمایی، این امر را آشکار می‌سازد. دراین اواخر، شمار دختران مراجعه کننده به پزشکی قانونی برای این‌که ثابت کنند، توسط دوست پسر خویش مورد تجاوز جنسی قرارگرفته‌اند، در خور درنگ است. دختران نوجوانی که به ماما یا پزشک زنان مراجعه می‌کنند تا پرده بکارت آنان، که توسط دوست پسر خود برداشته شده ترمیم گردد، یا بتوانند از قرص ضد بارداری، با این‌که مجرد هستند، استفاده کنند، یا معاینه شوند: آیا هنوز باکره‌اند، یا خیر، نگران کننده است. اطلاعات صدای مشاور سازمان بهزیستی از شهر تهران بخش گسترده‌ای از پرسشها را درباره روابط نامشروع بارداریهای نامشروع، چگونگی سقط جنین بیان می‌کند. حال آیا بالا رفتن سن ازدواج، این زمینه مناسب را که دختران هوسباز نوجوان بتوانند از راه ازدواج رابطه مشروع داشته باشند، از بین نمی‌برد؟ این مسأله نیز قابل توجه است که با رواج کتابها، عکسها، فیلمها و نوارهای موسیقی مبتذل که همگی گرایشهای جنسی نوجوانان را بر‌انگیزاند، در عمل، سن بلوغ در دخترن و پسران پایین‌تر آمده است. ۶. قانون مدنی، ازدواج دختر نُه ساله را جایز می‌داند، نه این‌که دختران نُه ساله را تشویق به ازدواج در نُه سالگی کند. ۷. در ازدواج دختر، موافقت دختر با ازدواج لازم و ضروری است. ۸. در ازدواج دختر باکره، باید پدر راضی باشد. ۹. بالا رفتن سن ازدواج در قانون، سبب می‌شود ازدواجهای غیر رسمی زیاد شود؛ زیرا مردم به دلیل مسائل اعتقادی و فرهنگی خود در سالهای پایین ازدواج می‌کنند. حال اگر این ازدواج را نشود‌ به‌طور رسمی ثبت کرد، سبب می‌شود زنان نتوانند در پرداخت مهریه ، نفقه ، ارث و امور مربوط به فرزند خود ادعای خویش را درباره ازدواج خود، ثابت کنند. ۱۰. برخی گویند: رشد شرط در داد و ستدها، قصاص و ازدواج است و همان گونه که در انجام داد و ستدها افزون بر بلوغ، فرد باید دارای رشد در معامله نیز باشد، در ازدواج نیز باید دختر و پسر، افزون بر بلوغ، دارای رشد نیز باشند، تا بتوانند ازدواج کنند. در حقیقت، دختر و پسر باید شایستگی اداره خانواده را داشته باشند، تا بتوانند ازدواج کنند.