دکترین
نکتهٔ فقهی: مفهوم بغی
بَغْی، تعبیری قرآنی به معنای تجاوزگری که زمینه‌ساز اصطلاحی فقهی به معنای سرکشی گروهی از مسلمانان در برابر امام مشروع بوده است.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بغی به معنای تجاوزگری و سرکشی گروهی از مسلمانان در برابر امام مشروع است.
شاخه: کیفری
بخش‌های دیگرِ همین مبحث 12
نکتهٔ فقهی: کاربرد اجتماعی بغی
اما کاربرد اجتماعی بغی به معنی بغی گروهی نسبت به جامعه یا گروهی دیگر در سوره حجرات [۲۸] حجرات/سوره۴۹، آیه۹. ملاحظه می‌شود. ... مفسران متقدم و معاصر، غالباً از دریچه این آیه به پدیده بغی نگریسته‌اند و آن را به درگیری دو گروه از مسلمانان و تجاوز یکی به دیگری تفسیر کرده‌اند و بر مبنای بیان همین آیه، وظیفه دیگر مسلمانان را جلوگیری از اد
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): بغی در کاربرد اجتماعی به معنای درگیری دو گروه از مسلمانان و تجاوز یکی به دیگری است و وظیفه دیگر مسلمانان جلوگیری از این تجاوز است.
شاخه: کیفری
بغی
بَغْی، تعبیری قرآنی به معنای تجاوزگری که زمینه‌ساز اصطلاحی فقهی به معنای سرکشی گروهی از مسلمانان در برابر امام مشروع بوده است.
بغی: واژه‌شناسی
مرتکب بغی، باغی جمع: بغات خوانده شده است. در منابع، در مقابل اصطلاح « اهل بغی »، « اهل عدل » به کار رفته (برای مثال به این منبع رجوع کنید که گویای مفهوم تاریخی بغی است. هر چند معنای اصلی واژه بغی، گونه‌ای طلب است، اما در فرهنگ‌ها با توجه به معنای اصلی و کاربردها، معانی گوناگونی چون تعدی ، تجاوز از حد ، ظلم ، حسد و کذب نیز برای آن ذکر شده است. ریشه ثلاثی این واژه به دو صورت مجرد و مزید به کار رفته، و معمولاً صیغه ثلاثی مزید آن، « ابتغاء » به معنای خواستن، و مجرد آن بیشتر به معنای ظلم و تجاوز از حد آمده است.
از آن‌جا که معنای یک واژه ممکن است تحت تأثیر واژه‌هایی که متعلق به همان حوزه معنایی است، قرار گیرد و ارزش معنایی آن‌ها را کسب کند، واژه بغی نیز همواره تحت تأثیر واژه‌هایی چون ظلم، حسد و تعدی قرار گرفته است و ساختمان معنایی آن به روشنی قابل تشخیص نیست و غالباً آنچه جزو عوارض یا علل بغی به شمار می‌رود، جای‌گزین واژه‌های مترادف با بغی شده است. مفسران نیز غالباً برداشت روشنی از مفهوم بغی و تفاوت معنایی آن با مفاهیمی چون ظلم و تعدی و حسد ندارند و معمولاً در ارائه معنای بغی به یکی از این واژه‌ها اشاره می‌کنند (برای مثال، به این منابع رجوع کنید ).
منبع: ج۱، ص۲۸-۲۹، السیر، به کوشش مجید خدوری، بیروت، ۹۷۵م · ج۱، ص۵۵، مفردات الفاظ القرآن، به کوشش ندیم مرعشلی، بیروت، ۴۰۳ق · ج۱، ص۷۱-۷۲، معجم مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، ۴۱۰ق · ج۱، ص۹۲، الفروق اللغویة، به کوشش حسام‌الدین قدسی، قاهره، ۳۵۳ق · ج۱، ص۱، مفاهیم اخلاقی - دینی در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، ۳۷۸ش · ج۱۰، ص۶۷، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، ۳۷۲ق
بغی: معنی در فرهنگ عصر نزول
بر پایه آنچه از برخی روایات برداشت می‌شود، بغی در فرهنگ عصر نزول قرآن مفهومی آشنا داشته، و به همان معنای تجاوز به حدود دیگری بوده است.
منبع: ج۰، ص۳ · ج۵، ص۱-۲، به کوشش سمیر جابر، بیروت، ۴۰۹ق/۹۸۹م
بغی: کاربرد قرآنی
در قرآن کریم کاربردهای بغی می‌تواند تا حدودی معنای واژه را روشن نماید. می‌توان دریافت که معنای بغی در قرآن ، عبارت است از رفتار ظالمانه با دیگران تحت تأثیر هوای نفس و برخلاف قانون ، برای رسیدن به خواسته‌ای شخصی یا گروهی. در قرآن کریم دو گونه کاربرد بغی، در حوزه فردی و اجتماعی قابل تشخیص است: نمونه‌هایی از کاربرد فردی آن در آیاتی آمده است. اما کاربرد اجتماعی بغی به معنی بغی گروهی نسبت به جامعه یا گروهی دیگر در سوره حجرات ملاحظه می‌شود.
هر چند اسباب نزول متفاوتی برای این آیه ذکر شده، اما این آیه همواره آیه محوری در فهم معنای اجتماعی بغی در قرآن بوده است. برخی از مفسران معتقدند که دستور آن آیه ناظر به هر نوع برخورد و تنش در جامعه نیست، بلکه یا مربوط به درگیری‌های پیش از تشکیل حکومت در جامعه مسلمانان است که خود تأکیدی بر تشکیل حکومت به شمار می‌آید، یا ناظر به درگیری‌های دو حکومت مستقل است که می‌توان کارکردی در عرصه روابط بین‌المللی نیز داشته باشد.
گذشته از این آیه - که چگونگی برخورد با گروهی متجاوز به گروهی دیگر را تشریح می‌کند - در آیات دیگر قرآن در مواجهه با پدیده بغی فردی، به دستور عملی متفاوت بر می‌خوریم و آن، مقابله به مثل است اما در کنار آن، توصیه‌هایی به صبر ، عفو ، غفران ، صلح و اصلاح روابط به جای مقابله به مثل نیز وجود دارد که بر مبنای جهان‌بینی خدامحور و آخرت‌گرای قرآن استوار است.
منبع: قصص/سوره۲۸، آیه۶ · ص/سوره۳۸، آیه۱-۶ · نساء/سوره۴ · حجرات/سوره۴۹، آیه۹ · ج۱، ص۷۶- ۷۸، بیروت، ۳۸۹ق · ج۱، ص۱۴، معالم التنزیل، به کوشش خالد عک و مروان سوار، بیروت، ۴۰۷ق/۹۸۷م · ج۶، ص۳۵، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، ۳۹۸ق · ج۰، ص۲۶-۲۸، التفسیر الحدیث، قاهره، ۳۸۳ق · ج۰، ص۶۸، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، ۳۷۲ق
بغی: کاربرد حدیثی
در گذار از فرهنگ جاهلی به فرهنگ اسلامی ، کاربرد بغی به معنای ظلم و تجاوز به حقوق دیگران در احادیث مورد توجه قرار گرفته است. هم‌چنین روایات درباره این‌که مردم عهد نزول، تا چه حد تصویر واضحی از ظرایف مفهوم بغی در قرآن و مصادیق آن داشته‌اند، راه‌گشا هستند؛ به هر روی، در اوان خلافت آن حضرت، واژه بغی بیشتر در معنای سیاسی آن به کار می‌رفته است. شاید دلیل اصلی آن را بتوان در درگیری‌های متعدد سیاسی آن دوره، و نیز در رواج احادیثی از پیامبر (ص) یافت که در آن‌ها بر کشته شدن عمار به دست « فئه باغیه » گروه اهل بغی تأکید شده است (برای مثال به این منابع رجوع کنید ).
در این میان، نه تنها حضرت علی (ع) طرف مقابل خود را «اهل بغی» دانسته، بلکه بر پایه برخی روایات، معاویه نیز طرف درگیر خود را باغی خوانده است. در برخی از منابع، اهل بغی بر آن گروه از اهل رِدّه که ارتداد نگزیده بودند، اطلاق شده که کاربردی متأخر است (برای مثال به این منبع رجوع کنید ). گاه نیز تصریح شده که روشن شدن مسائل مربوط به بغی حاصل عملکرد حضرت علی (ع) در جریان جنگ‌های خود بوده است (برای مثال به این منبع رجوع کنید ).
منبع: ج۱، ص۴۰۹، سنن، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ۹۵۲م · المستدرک علی الصحیحین، به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، ۴۱۱ق · خطبه ۷، نامه ۸ · ج۱، ص۰، تاریخ سیاسی صدر اسلام، ترجمه محمود افتخارزاده، قم، ۳۷۵ش · ج۱، ص۷۲، صحیح، به کوشش مصطفی دیب البغا، بیروت، ۴۰۷ق · ج۱، ص۹۶، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ۳۸۲ق · ج۱، ص۵، قتال اهل البغی، به کوشش ابراهیم علی صندقجی، قاهره، ۴۰۷ق · ج۱، ص۲۰، العواصم من القواصم، به کوشش محمد جمیل غازی، بیروت، ۴۰۷ق
بغی: معنای سیاسی
مهم‌ترین مستند قرآنی این معنا، آیه نهم سوره حجرات است که به عنوان محور تمامی مباحث مفصل احکام بغات تلقی می‌شود. با این همه، به نظر می‌رسد که بغی در این آیه به معنای لغوی و قرآنی خود نزدیک‌تر است و اگرچه مقابله با شورشیان بر ضد حکومت اسلامی نیز مستندات مهمی در شرع اسلام دارد، اما گویا این آیه درصدد بیان این مسئله نیست.
منبع: ج۱، ص۱۶، الام، بیروت، ۳۹۳ق · ج۱، ص۵، السرائر، قم، ۴۱۰ق · حجرات/سوره۴۹، آیه۹ · ج۱، ص۳۷، تهذیب الاحکام، تهران، ۳۶۵ش · ج۶، ص۴۰، التحریر و التنویر، تونس، ۹۸۴م
بغی: ایمان باغی
با وجود آن‌که بغی جرم عظیمی تلقی شده، باغی به خروج از دایره اسلام محکوم نشده است. عموماً بغی مستلزم فسق دانسته شده، و از همین روست که اختلافات مربوط به ایمان باغی در حوزه منازعات کلامی، عملاً تابعی از اختلافات مربوط به ایمان فاسق بوده، و به تبع، مسائل کلامی مربوط به باغی نیز در مبحث اسماء و احکام گسترش یافته است (برای مثال به این منبع رجوع کنید ). در این میان، تنها امامیه با وجود آن‌که قائل به کفر فاسق نبوده‌اند، تحت تأثیر عقاید کلامی خویش درباره ائمه (ع)، قائل به کفر باغیان معارض با حضرت علی (ع) شدند؛ با این‌که در نگرش فقهی به تفاوت‌هایی اساسی میان احکام آن‌ها با احکام کفار قائل بوده‌اند.
منبع: ج۱، ص۱۴، الام، بیروت، ۳۹۳ق · ج۱، ص۵۱ بب، مقالات الاسلامیین، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۴۰۰ق/۹۸۰م · ج۱، ص۹-۰، الجمل، نجف، ۳۶۸ق
بغی: حکم برخورد با بغات
در حوزه فقه، تا آن‌جا که به کلیت برخورد با باغیان باز می‌گردد، اتفاق فقها بر وجوب جنگ با بغات است، اما درباره شرایط وجوب جنگ اختلافاتی وجود دارد.
منبع: ج۱، ص۱۴، الام، بیروت، ۳۹۳ق
بغی: شرائط وجوب قتال با بغات
در فقه امامیه ، شرایط وجوب قتال با بغات این‌هاست: ۱. از موقعیت و استحکامات برخوردار باشند که دفع شر آن‌ها جز با پیکار ممکن نباشد؛ ۲. از محدوده اقتدار امام خارج شوند و در جای دیگری گرد هم آیند؛ ۳. شورش آن‌ها بر اساس تأویلی باشد که با آن بر مخالفت خود پای می‌فشرند و در مشروعیت حکومت تشکیک می‌کنند؛ ۴. شمار آنان در حدی باشد که پراکنده ساختن آن‌ها جز با تجهیز سپاه و جنگ با ایشان، ممکن نباشد. در صورت فقدان هر یک از این شرایط، جرم بغی تحقق نمی‌یابد.
منبع: ج۱، ص۶۴- ۶۵، المبسوط، به کوشش محمدتقی کشفی، تهران، ۳۸۷ق · ج۱، ص۵، السرائر، قم، ۴۱۰ق · ج۱، ص۳۳، کویت، ۹۸۰م
بغی: تقسیم‌بندی بغات
بغات از حیث سازمان‌دهی به دو گروه تقسیم می‌شوند: گروهی که دارای تشکیلاتی منسجم و رهبری مشخص نیستند و گروهی که تحت فرماندهی‌ِ فرد مشخصی، سازمان‌دهی منظمی یافته‌اند. میان این دو گروه در احکام تفات‌هایی وجود دارد. برخلاف گروه دوم، مجروحان گروه اول کشته نمی‌شوند و فراریان آنان تعقیب نمی‌گردند و تحت هیچ شرایطی فرزندانشان مورد هجوم قرار نمی‌گیرند؛ اما در هر صورت، هرگاه بغات جنگ را رها کنند و سلاح خود را به زمین بگذارند، یا تسلیم دولت اسلامی شوند، قتال با آن‌ها حرام می‌گردد (برای آگاهی بیشتر از اختلاف مربوط به غنیمت اموال بغات، به این منابع رجوع کنید ).
منبع: النهایة، ص۹۷، بیروت، دارالاندلس · ج۱، ص۶۶-۶۷، المبسوط، به کوشش محمدتقی کشفی، تهران، ۳۸۷ق
بغی: میزان اهمیت در اعصار مختلف
در تاریخ دولت‌های اسلامی، با دور شدن از صدر اسلام ، بغی اهمیت خود را از دست داده، و حتی در سخن از وقایع عصر عباسی به موضوع بغی کمتر اشاره شده، و تنها در برخی دوره‌ها و قلمروها این اصطلاح اهمیت خود را بازیافته است. در حکومت‌هایی که دارای وجهه‌ای مذهبی بوده‌اند، مانند حکومت علویان در مغرب اقصی سده‌های ۱ و ۲ ق/ ۷ و ۸ م و دولت عثمانی این اصطلاح اهمیت داشته است (برای مثال به این منبع رجوع کنید ).
منبع: الاستقصاء، ج۸، ص۷، جم، به کوشش جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضاء، ۹۹۷م
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.