نکتهٔ فقهی: موارد بطلان عقد مزارعه (مزارعه (مقاله‌دوم))

مزارعه در لغت از ریشه (زرع) مصدر باب مفاعله به معنای با همدیگر کاشتن م. ب.. در اصطلاح عقد ی است که به موجب آن ی. ا. ط. زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می‌دهد که در آن زراعت نمایند و حاصل را تقسیم کنند. مالک زمین را مزارِع و کسی را که زراعت می‌کند،عامل می‌گویند.

در عقد مزارعه باید مدتی که زمین در اختیار عامل قرار می‌گیرد، معین شود. البته این مدت باید متناسب با کشت باشد؛ مثلاً اگر برای کشت گندم فقط شش ماه پائیز و زمستان را قرار دهند، در حالی‌که گندم در بهار می‌روید، چنین عقدی باطل است؛ زیرا که هدف طرفین از کشت گندم حاصل نمی‌شود.

زمین باید مستعد همان زراعتی باشد که در عقد معین شده است؛ مثلاً اگر زمین مستعد گندم‌کاری، جهت کشت برنج، مزارعه داده شود، این عقد باطل است. علاوه بر این زمین باید امکان آب‌رسانی داشته باشد هر چند که به اصلاح نیاز داشته باشد. هم‌چنین لازم است زمین از جهت مقدار معلوم باشد؛ مثلاً یک هکتار زمین کشاورزی، به مزارعه داده می‌شود.

تعیین سهم ب. ت. ب. امکاناتی است که طرفین در عقد مزارعه به کار می‌برند.

در عقد مزارعه باید نوع زرع معین باشد؛ مثلاً گندم، مگر این‌که برحسب عرف محل، نوع زرع معلوم با این‌که برای مطلق کشت باشد، که در این صورت عامل در تعیین نوع کشت مختار است.

۱- برای عامل در مواردی حق فسخ قرار داده شده است؛ مثلاً در مورد عدم آگاهی او از این‌که زمین مورد مزارعه، نیاز به حفر چاه دارد یا این‌که در عقد مزارعه عامل مغبون واقع شود. یا قبل از تسلیم زمین مورد مزارعه شخص دیگری، زمین را غصب نماید. ۲- عامل باید کشتی را انجام دهد که مورد توافق طرفین بوده است. ۳- آن‌چه که از جانب مزارع به عامل داده می‌شود، در دست او امانت است و در صورت تعدی یا تفریط نسبت به خسارات احتمالی به زمین، ضامن است. ۴- انجام اقدامات لازم برای کشت. ۵- حفاظت و مراقبت از زراعت. ۶- امکان این‌که عامل، اجیر بگیرد، یا با دیگری شریک شود، ولی برای انتقال معامله به دیگری، رضایت مزارع شرط است.

۱- حق فسخ در مورد غبن و در موردی که عامل، عمل زرع را انجام ندهد یا در اثناء عمل آن را ترک کند. و امکان اجبار عامل هم نباشد. ۲- تسلیم زمین به عامل ۳- امکان انتقال مالکیت زمین به شخص دیگری یا به عامل.

۱- شرط تعلق تمام ثمرۀ مال به مزارع یا عامل که در این صورت طبق ماده ۵۳۲ عقد باطل است.

در اصطلاح عقد ی است که به موجب آن ی. ا. ط. زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می‌دهد که در آن زراعت نمایند و حاصل را تقسیم کنند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مزارعه عقدی است که به موجب آن ی. ا. ط. زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر می‌دهد که در آن زراعت نمایند و حاصل را تقسیم کنند. شاخه: مدنی

در عقد مزارعه لازم نیست مزارع، مالک زمین باشد، بلکه طبق ماده ۵۲۲ قانون مدنی کافی است که مالک منافع زمین باشد، یا این‌که به عنوان ولایت یا قیمومت و یا وکالت حق تصرف داشته باشد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در عقد مزارعه لازم نیست مزارع، مالک زمین باشد، بلکه کافی است که مالک منافع زمین باشد یا به عنوان ولایت، قیمومت یا وکالت حق تصرف داشته باشد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۵۲۲ قانون مدنی

در عقد مزارعه باید مدتی که زمین در اختیار عامل قرار می‌گیرد، معین شود. البته این مدت باید متناسب با کشت باشد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در عقد مزارعه باید مدتی که زمین در اختیار عامل قرار می‌گیرد، معین شود و این مدت باید متناسب با نوع کشت باشد. شاخه: مدنی

زمین باید مستعد همان زراعتی باشد که در عقد معین شده است؛ مثلاً اگر زمین مستعد گندم‌کاری، جهت کشت برنج، مزارعه داده شود، این عقد باطل است. علاوه بر این زمین باید امکان آب‌رسانی داشته باشد هر چند که به اصلاح نیاز داشته باشد. هم‌چنین لازم است زمین از جهت مقدار معلوم باشد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): زمین موضوع مزارعه باید مستعد زراعت مورد نظر باشد، امکان آب‌رسانی داشته باشد و مقدار آن معلوم باشد. شاخه: مدنی

طبق ماده ۵۱۹ قانون مدنی در عقد مزارعه، سهم هر یک از مزارع و عامل باید به نحو مشاعی مثل ۴/۱ یا ۳/۱ یا ۲/۱ معین شود، و اگر به نحو اشاعه نبود، مثلاً یک میلیون تومان مال مزارع باشد، احکام مزارعه، بر این عقد جاری نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در عقد مزارعه، سهم هر یک از مزارع و عامل باید به نحو مشاعی (مانند ۱/۴ یا ۱/۳) معین شود و در غیر این صورت احکام مزارعه بر آن جاری نیست. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۵۱۹ قانون مدنی

در عقد مزارعه باید نوع زرع معین باشد؛ مثلاً گندم، مگر این‌که برحسب عرف محل، نوع زرع معلوم با این‌که برای مطلق کشت باشد، که در این صورت عامل در تعیین نوع کشت مختار است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در عقد مزارعه باید نوع زرع معین باشد، مگر اینکه بر حسب عرف محل معلوم باشد یا برای مطلق کشت باشد که در این صورت عامل در تعیین نوع کشت مختار است. شاخه: مدنی

برای عامل در مواردی حق فسخ قرار داده شده است؛ مثلاً در مورد عدم آگاهی او از این‌که زمین مورد مزارعه، نیاز به حفر چاه دارد یا این‌که در عقد مزارعه عامل مغبون واقع شود. یا قبل از تسلیم زمین مورد مزارعه شخص دیگری، زمین را غصب نماید. در این موارد قانون‌گذار در مواد ۵۲۳ و ۵۲۶ و ۵۲۸ قانون مدنی، برای عامل حق فسخ قرار داده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عامل در مواردی مانند عدم آگاهی از نیاز زمین به حفر چاه، مغبون واقع شدن در عقد یا غصب زمین قبل از تسلیم، حق فسخ دارد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: مواد ۵۲۳ و ۵۲۶ و ۵۲۸ قانون مدنی

عامل باید کشتی را انجام دهد که مورد توافق طرفین بوده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عامل باید کشتی را انجام دهد که مورد توافق طرفین بوده است. شاخه: مدنی

آن‌چه که از جانب مزارع به عامل داده می‌شود، در دست او امانت است و در صورت تعدی یا تفریط نسبت به خسارات احتمالی به زمین، ضامن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): آنچه از جانب مزارع به عامل داده می‌شود، در دست او امانت است و در صورت تعدی یا تفریط نسبت به خسارات احتمالی به زمین، ضامن است. شاخه: مدنی

حق فسخ در مورد غبن و در موردی که عامل، عمل زرع را انجام ندهد یا در اثناء عمل آن را ترک کند. و امکان اجبار عامل هم نباشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مزارع در مورد غبن و در موردی که عامل عمل زرع را انجام ندهد یا در اثناء عمل آن را ترک کند و امکان اجبار عامل نباشد، حق فسخ دارد. شاخه: مدنی

۱- خروج زمین از قابلیت انتفاع که طبق ماده ۵۲۷ قانون مدنی عقد منفسخ می‌شود. ۲- فوت عامل با شرط مباشرت وی در عقد که طبق ماده ۵۲۹ قانون مدنی عقد منفسخ می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد مزارعه در صورت خروج زمین از قابلیت انتفاع یا فوت عامل با شرط مباشرت وی در عقد، منفسخ می‌شود. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۵۲۷ و ۵۲۹ قانون مدنی