نکتهٔ فقهی: موضوع حیازت (موضوع حیازت (قواعد فقه))

موضوع حیازت ، اموال منقولِ مباح است که شامل دو دسته انفال و مباحات می‌شود؛ انفال بیشتر اموال حکومتی‌اند و در غیبت، مباح محسوب می‌گردند. انفال اقسامى مانند فیء ، زمین‌های رهاشده، موات، معادن و اموال پادشاهان دارد و برخی با احیا یا حیازت قابل تملک‌اند. مباحات شامل ثروت‌های طبیعیِ بى‌مالک و نیز اموالى است که به‌سبب اعراض یا پیدا شدن، حکم مباح مى‌یابند.

در حقوق اسلامی ، حیازت از اسباب مالکیت محسوب شده است. مفاد اجمالی قاعده این است که هر کس چیزی از اشیای مباح را «حیازت» کند، مالک آن می‌شود. این حکم در فقه تحت عنوان قاعده « من حاز ملک » مورد بحث قرار گرفته است.

موضوع حیازت، اموال مباح منقول است، همان طور که موضوع احیای موات ، اراضی مباح است. اموال مباح در فقه دو دسته‌اند: انفال و مباحات .

انفال صیغه جمع و مفرد آن «نفل» به معنای «زیاده» است (در وجه تسمیه این واژه، سخن گوناگون گفته شده و اغلب برآنند که علت تسمیه آن است که این گونه اموال زاید بر چیزهایی است که مردم مالک آن‌هامی‌شوند.) در فقه امامیه ، عبارت است از اموالی که در اختیار پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و پس از او امامان (علیهم‌السّلام) هستند و هرگز به ورثه آنان منتقل نمی‌گردند. به عبارت دیگر، اینگونه اموال مربوط به حاکمیت است. به همین دلیل، به نظر فقهای مشهور، انفال در زمان غیبت از مباحات محسوب می‌گردد و حسب مورد، مشمول قاعده احیا یا حیازت خواهد بود. البته قائلین نظریه ولایت معتقدند که این نظر در فرض نبود حکومت شرعی است و در فرض وجود، انفال طبعا در اختیار حاکم مشروع خواهند بود. اصطلاح انفال در قرآن آمده و سوره هشتم بدین نام خوانده شده است. ( یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْاَنْفٰالِ قُلِ الْاَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ... ) «(ای پیامبر) از تو از انفال پرسش می‌کنند بگو انفال از آن خدا و‌ پیامبر و... است.) ۳. ۱ - اقسام انفال در فقه امامیه ، انفال به شرح زیر تقسیم شده‌اند: ۱. زمین‌هایی که بدون جنگ و خونریزی به تصرف مسلمانان درآمده یا ساکنانش آن را به اختیار تحویل مسلمانان داده‌اند و به اصطلاح فقهی مسلمانان برای دست یافتن به آن‌ها اسبان و شتران نتاخته‌اند. ( لم توجف علیها بخیل و لا رکاب . این جمله از آیه ۷ سوره حشر وارد فقه گردیده که می‌گوید: ( مٰا اَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِمِنْهُمْ فَمٰا اَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لٰارِکٰابٍ ) «آنچه خداوند از دارایی ایشان به پیامبرش ارمغان داده است، شما اسبان و شترانی را برای آن به تاخت در نیاوردید (منظور آناست که از طریق جنگ تصرف نکرده‌اید)») این دسته اراضی را « فی‌ء » نیز می‌گویند که به معنای ارمغان و چیز اهدایی است، در مقابل « غنیمت » که با جنگ به دست لشکر پیروز می‌افتد. ۲. زمین‌هایی که صاحبانشان، آن‌ها را رها و کوچ کرده‌اند. ۳. زمین‌های موات . ۴. قله کوه‌ها و نیزارها و سواحل دریاها. ۵. اموال خصوصی ملوک و پادشاهان که به دست ارتش اسلام می‌افتد، اعم از منقول (صوافی) یا غیر منقول (قطایع). ۶. غنایم جنگی که مسلمانان قبل از تقسیم ، بدون اجازه و اذن امام به چنگ آورده‌اند. ۷. میراث کسانی که وارث ندارند. ۸. معادن . ۳.۱. ۱ - معادن در مورد معادن میان فقها اختلاف نظر وجود دارد: مشهور معتقدند معادنی که در غیر اراضی انفال یا اراضی دارای مالکیت خصوصی یافت می‌شوند، جزء مباحات هستند و همه کس می‌تواند از طریق حیازت یا احیا ، مالک آن‌ها شود و یک پنجم آن را به امام تقدیم کند. ولی بعضی معتقدند که معادن مطلقا جزء انفال محسوب می‌گردد. معادن بر دو قسمند: معادن روزمینی و معادن زیرزمینی. معادن روزمینی معادن هستند که بهره‌برداری از آن‌ها نیازی به عملیات ندارد، مانند معادن نمک و شن. اینگونه اشیا که منقول محسوب می‌شوند بنا بر نظریه مشهور، مشمول قاعده حیازتند و از طریق حیازت به تملک درمی‌آیند. معادن زیرزمینی آن‌هایی هستند که استخراجشان نیاز به عملیات حفاری دارد، مانند‌ معادن طلا و نقره . این گونه معادن پس از احیا و وصول به اشیایی که دارند، به تملک در می‌آیند و قبل از آن هر آنچه در موردشان انجام شود از مصادیق تحجیر است و فقط موجب حق اولویت می‌گردد. ۴ - مباحات مباحات به دو دسته تقسیم می‌شوند: ۴. ۱ - مباحات اصلی کلیه ثروت‌های طبیعی بجز آن دسته که جزء انفال محسوب می‌گردند و مالک خاص ندارند، جزء مباحات اصلی محسوب می‌شوند، مانند آب‌ها، علف‌ها، حیوانات دریایی، کبوتران هوا و اشیایی که در درون دریاها قرار دارند. ۴. ۲ - مباحات بالعرض مباحات بالعرض آن دسته از اموالی هستند که هر چند متعلق حق مالکیت هستند، ولی به جهتی این رابطه قطع گردیده و حکم اموال مباح بر آن‌ها جاری می‌گردد. از مصادیق روشن این مباحات، اشیای پیدا شده و اموالی است که مورد اعراض مالکین قرار گرفته‌اند و نیز دفینه‌ها و گنج‌ها . منبع: الروضة البهیة، ج۲، ص۸۵ · انفال/سوره۸، آیه۱ · الروضة البهیه، ج۲، ص۸۵

مفاد اجمالی قاعده این است که هر کس چیزی از اشیای مباح را «حیازت» کند، مالک آن می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): هر کس چیزی از اشیای مباح را حیازت کند، مالک آن می‌شود. شاخه: اموال و مالکیت · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 37

کلیه ثروت‌های طبیعی بجز آن دسته که جزء انفال محسوب می‌گردند و مالک خاص ندارند، جزء مباحات اصلی محسوب می‌شوند، مانند آب‌ها، علف‌ها، حیوانات دریایی، کبوتران هوا و اشیایی که در درون دریاها قرار دارند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کلیه ثروت‌های طبیعی که جزء انفال نیستند و مالک خاص ندارند، مانند آب‌ها، علف‌ها، حیوانات دریایی، کبوتران هوا و اشیای درون دریاها، جزء مباحات اصلی محسوب می‌شوند. شاخه: اموال و مالکیت

مباحات بالعرض آن دسته از اموالی هستند که هر چند متعلق حق مالکیت هستند، ولی به جهتی این رابطه قطع گردیده و حکم اموال مباح بر آن‌ها جاری می‌گردد. از مصادیق روشن این مباحات، اشیای پیدا شده و اموالی است که مورد اعراض مالکین قرار گرفته‌اند و نیز دفینه‌ها و گنج‌ها. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مباحات بالعرض اموالی هستند که هرچند متعلق حق مالکیت بوده‌اند، اما به جهتی این رابطه قطع شده و حکم اموال مباح بر آن‌ها جاری می‌گردد، مانند اشیای پیدا شده، اموال مورد اعراض مالکین و دفینه‌ها و گنج‌ها. شاخه: اموال و مالکیت