نکتهٔ فقهی: نفوذ وصیت در ثلث مال (عقد مجانی)

عقد مجانی یا غیر معاوضی، عقدی را گویند که در آن عوض وجود ندارد، مانند وقف خاص ، صدقه ، هبه، ودیعه، عاریه، وکالت ، سکنی ، حبس و وصیّت. عقد مجانی یا تملیکی است، مانند هبه و یا غیر تملیکی مانند ودیعه و عاریه که در عاریه، اباحه تصرف و استفاده از مال عاریه‌ای و در ودیعه، اذن در نگهداری مال امانتی است. منبع: ج۱، ص۸۲ · بلغة الفقیه، ج۲، ص۱۷۰

از احکام آن در باب تجارت سخن گفته‌اند. ۲. ۱ - در تجارت عقود مجانی از عقدهای جایز به شمار می‌رود و احکام آن را دارد، مگر مواردی که استثنا شده است، مانند هبه به خویشان که در این صورت لازم خواهد بود. به دلیل ضمان‌آور نبودن عقود مجانی، جز در موارد خاص ، قاعده «مایضمن بصحیحه یضمن بفاسده؛ عقدی که صحیح آن ضمان‌آور است، فاسد و باطل آن نیز ضمان آور خواهد بود» شامل عقود مجانی باطل نمی‌شود. چنان که این نوع عقود از عموم قاعده ید نیز خارج‌اند و ضمانی متوجه قبض کننده مال نیست. قبض عین توسط قبول کننده، شرط صحّت عقد مجانی است و تا وی، عین متعلّق عقد را از هبه کننده یا عاریه دهنده یا صدقه دهنده و غیر آن تحویل نگیرد، عقد صحیح نخواهد بود، مگر در وصیّت . و منجزات حتی از مریض در مرض موتش و بنابر اقوی حتی منجزات مجانی ‌ و محاباتی در اصل مال نافذ م. ب.. به‌عبارت‌دیگر اگر مرض او به مرگش متصل شود اشکال و اختلاف در مانند هبه و وقف و صدقه و ابراء و صلح ب. غ. عوض و مانند این‌ها از تصرفات تبرعی که در مقابل آن عوضی نیست و در آن اضرار به ورثه است، م. ب. - و این‌ها به: «منجّزات» تعبیر می‌شود - و اشکال در این است که آیا منجّزات از اصل مال می‌باشد، به این معنی که منجّزات نافذ و مطلقا صحیح می‌باشند اگرچه از ثلث مالش بیشتر باشد بلکه اگرچه به تمام مالش تعلق پیدا کنند به طوری که چیزی برای ورثه نماند، یا منجّزات به مقدار ثلث مال نافذ می‌باشند، پس اگر بیشتر از ثلث باشند صحت و نفوذ آن نسبت به زیادی بر ثلث به امضا و قبول ورثه توقف دارد؟ و اقوی اولی است. ۲- آنچه که با عقد فاسد غیر معاوضه‌ای و امثال آن گرفته شده، ضمانی ندارد؛ پس اگر در هبه باطل ، شخصی که به او هبه شده، مال هبه شده را گرفت بر او ضمانی نیست. منبع: تحریر المجلة، ج۲، قسم۱، ص۸۲ · العناوین، ج۲، ص۴۶۳ · حاشیة المظفر علی المکاسب (القسم الثانی)، ص۷۶ · تحریر المجلة، ج۱ قسم۱، ص۴۰ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۱۸، کتاب الوصیة، مسالة۶۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۲۵، کتاب الحجر، القول فی المرض، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۱۹۰، کتاب الغصب، مسالة۱۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

عقد مجانی یا غیر معاوضی، عقدی را گویند که در آن عوض وجود ندارد، مانند وقف خاص، صدقه، هبه، ودیعه، عاریه، وکالت، سکنی، حبس و وصیّت. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد مجانی یا غیر معاوضی، عقدی است که در آن عوض وجود ندارد. شاخه: مدنی

عقد مجانی یا تملیکی است، مانند هبه و یا غیر تملیکی مانند ودیعه و عاریه که در عاریه، اباحه تصرف و استفاده از مال عاریه‌ای و در ودیعه، اذن در نگهداری مال امانتی است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد مجانی می‌تواند تملیکی (مانند هبه) یا غیر تملیکی (مانند ودیعه و عاریه) باشد. شاخه: مدنی

عقود مجانی از عقدهای جایز به شمار می‌رود و احکام آن را دارد، مگر مواردی که استثنا شده است، مانند هبه به خویشان که در این صورت لازم خواهد بود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقود مجانی اصولاً جایز هستند، مگر در مواردی که استثنا شده باشد، مانند هبه به خویشان که لازم است. شاخه: مدنی

چنان که این نوع عقود از عموم قاعده ید نیز خارج‌اند و ضمانی متوجه قبض کننده مال نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقود مجانی از عموم قاعده ید خارج هستند و ضمانی متوجه قبض کننده مال نیست. شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 22

قبض عین توسط قبول کننده، شرط صحّت عقد مجانی است و تا وی، عین متعلّق عقد را از هبه کننده یا عاریه دهنده یا صدقه دهنده و غیر آن تحویل نگیرد، عقد صحیح نخواهد بود، مگر در وصیّت. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قبض عین توسط قبول کننده، شرط صحت عقد مجانی است و تا زمانی که عین تحویل گرفته نشود، عقد صحیح نخواهد بود، مگر در وصیت. شاخه: مدنی

و منجزات حتی از مریض در مرض موتش و بنابر اقوی حتی منجزات مجانی ‌ و محاباتی در اصل مال نافذ م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): منجزات مجانی و محاباتی (مانند هبه، وقف، صدقه، ابراء و صلح بدون عوض) حتی در مرض موت، در اصل مال نافذ هستند، حتی اگر بیش از ثلث مال باشند و به تمام مال تعلق گیرند. شاخه: ارث و وصیت

آنچه که با عقد فاسد غیر معاوضه‌ای و امثال آن گرفته شده، ضمانی ندارد؛ پس اگر در هبه باطل، شخصی که به او هبه شده، مال هبه شده را گرفت بر او ضمانی نیست. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): آنچه با عقد فاسد غیر معاوضه‌ای گرفته شده، ضمانی ندارد؛ بنابراین در هبه باطل، شخصی که مال هبه شده را گرفته، ضمانی بر او نیست. شاخه: مدنی