نکتهٔ فقهی: وجوب انجام حج پس از استقرار و اهمال (استقرار حج)

«یتحقّق الاستقرار علی الاقوی ببقائها الی‌ زمان یمکن فیه العود الی‌ وطنه؛ بالنسبة الی الاستطاعة المالیّة و البدنیّة و السربیّة.» ... «فیکفی بقاؤه الی‌ آخر الاعمال.» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برای تحقق استقرار حج، بقای استطاعت مالی، بدنی و طریقی تا زمانی که امکان بازگشت به وطن وجود داشته باشد، شرط است. اما در مورد عقل، بقای آن تا پایان اعمال حج کفایت می‌کند. شاخه: اموال و مالکیت

این مقاله درباره استقرار حج یعنی: ثبوت حج بر عهده مکلف به سبب ترک آن پس از استطاعت حج م. ب..

استقرار از ریشه «ق ـ ر ـ ر» به معنای جای گرفتن، آرام گرفتن و ثبوت است. مقصود از استقرار حج در اصطلاح فقیهان شیعه و اهل سنت ثبوت حج بر عهده مکلف در صورت ترک حج با فراهم بودن شرایط وجوب در زمانی معین است. مهم‌ترین نتیجه استقرار حج آن است که حتی با انتفای شرایط وجوب، گزاردن حج در زمان زندگانی بر شخص واجب است و اگر وی در زمان حیاتش آن را به جا نیاورد، واجب است پس از مرگش به نیابت از او حج گزارده شود. منبع: ج۵، ص۷ · ج۷، ص۱۰۲ · ج۴، ص۱۶ · ج۳، ص۲۰۱

بان استُکملت الشرائط، و اهمل حتّی زالت او زال بعضها، وجب الاتیان به بایّ وجه تمکّن، و ان مات یجب ان یقضی عنه ان کانت له ترکة، و یصحّ التبرّع عنه.» کسی که حج‌ بر او مستقر شده است به اینکه شرایط حج کامل باشد و در رفتن به حج اهمال نماید تا اینکه همه شرایط یا بعضی از آن‌ها از دست برود باید به هر شکلی که می‌تواند حج را انجام دهد. از میان فقیهان اهل سنت، برخی به «فور» و شماری به «تراخی» باور دارند. منبع: ج۱۱، ص۲۵ · المقنعه، شیخ مفید، ص۳۸۵ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۴۰۵، کتاب الحج، القول فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة ۵۴ · ج۳، ص۱۹۵

برخی نیز بر جای ماندن شرایط را تا هنگامی که انجام دادن ارکان حج در آن امکان دارد، کافی دانسته‌اند. گروهی دیگر زمانی را معیار دانسته‌اند که در آن، امکان احرام و ورود به حرم باشد. بالنسبة الی الاستطاعة المالیّة و البدنیّة و السربیّة.» لیکن نسبت به مثل عقل می‌فرماید: «فیکفی بقاؤه الی‌ آخر الاعمال.» یعنی اما در تحقق استقرار حج نسبت به مثل عقل، پس بقای آن تا آخر اعمال حج باقی باشد کفایت می‌کند.» و ظاهر آن است که مراد از مثل عقل، حیات است؛ به‌هرحال این دیدگاه از سخن برخی شافعیان نیز استنباط می‌شود. در برابر، شماری دیگر از اهل سنت، بر جای ماندن استطاعت و شرایط دیگر را تا هنگام امکان گزاردن حج، کافی دانسته‌اند. بر پایه نظر شماری از حنفیان ، داشتن استطاعت مالی هنگام بیرون رفتن کاروان از وطن ، ملاک استقرار حج است. منبع: ج۱، ص۴۰۷ · ج۲، ص۱۲۴ · ج۷، ص۱۰۲ · ج۱، ص۳۸۴ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۴۰۵، کتاب الحج، القول فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة ۵۴ · تفصیل الشریعة فی شرح تحریرالوسیلة، ج۱۱، ص۴۸۹ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۴۰۱، کتاب الحج، القول فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة ۴۵ · ج۷، ص۳۱ · ج۴، ص۱۶ · ج۲، ص۱۷۴

گفتنی است که احکام مربوط به استقرار حج شامل عمره نیز می‌شود. گاه هم حج و هم عمره بر عهده مکلف استقرار می‌یابند و گاه یکی از آن دو مستقر می‌گردد. پس «اگر فقط عمره یا فقط حج به عهده او مستقر شود مثل کسی که وظیفه‌اش حج افراد یا قران است، سپس استطاعتش از بین برود به هر وجهی که می‌تواند باید انجام دهد، و در صورت فوت باید از طرف او قضا شود.» بنابراین در حکم یاد شده، تفاوتی میان گونه‌های حج ( تمتع ، قران و افراد) نیست. منبع: ج۵، ص۱۲۳ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۴۰۵، کتاب الحج، القول فی شرائط وجوب حجة الاسلام، مسالة ۵۴ · ج۴، ص۴۵۶

۵. ۱ - اهمال مکلف در گزاردن حج واجب رایج‌ترین و مهم‌ترین سبب استقرار حج، کوتاهی و اهمال مکلف در گزاردن حج واجب پس از حصول شرط وجوب است. بسیاری از فقیهان پیشین و متاخر اهمال مکلف را شرط تحقق استقرار حج دانسته‌اند. نذر و بذل حج نیز ممکن است به استقرار حج بینجامد؛ زیرا به باور بسیاری از فقیهان، ترک حج نذری به رغم توانایی بر آن، موجب استقرار حج است. به باور شماری از فقیهان، با نپذیرفتن حج بذلی از سوی مکلفی که با دریافت هزینه حج مستطیع می‌شود، حج بر عهده او استقرار می‌یابد. نیز به باور شماری از فقیهان، اگر مالی برای گزاردن حج به دو تن یا بیشتر بذل شود تا یکی از آنان حج بگزارد، اگر هیچ یک از آن‌ها این کار را انجام ندهد، حج بر یکایک آن‌ها مستقر می‌گردد. در صورت امکان حج گزاری پس از زوال احصار (← احصار و صد) و نیز پس از امکان آن در فرض بالغ شدن مکلف پیش از وقوف، حج بر شخص استقرار می‌یابد. ۵. ۲ - کوتاهی در آماده کردن مقدمات کوتاهی در فراهم ساختن مقدمات سفر حج نیز از مصداق‌های اهمال به شمار می‌رود. بر این اساس، خود داری از ثبت نام برای حج، گاه موجب استقرار آن می‌شود. مورد دیگر، استطاعت در حال ارتداد است که به باور بسیاری از فقیهان شیعه و اهل سنت موجب استقرار حج است و مرتد باید پس از توبه کردن، حج را به هر صورت ادا نماید. نیز هرگاه شخص ناتوان از گزاردن حج، از گرفتن نایب سر باز زند، حج بر عهده او استقرار می‌یابد. ۵. ۳ - تاخیر از گزاردن حج اگر در یک سال چندین کاروان عازم حج باشند، به باور برخی از امامیان واجب است حج گزار با نخستین کاروان عازم حج شود و اگر به سبب تاخیر، از گزاردن حج در آن سال بازماند، حج بر عهده او مستقر می‌شود. شماری از فقیهان با آن که تاخیر را در این فرض جایز دانسته‌اند، در صورت بازماندن از حج، به استقرار حج حکم کرده‌اند. به باور اینان، مناط استقرار حج، امکان واقعی حج گزاری است، نه عصیان یا اهمال در ترک آن. اما به باور شماری دیگر، جهل و غفلت از وجوب حج ، مانع از استقرار آن نیست. حتی به نظر شماری از فقیهان، گاه اعتقاد به واجب نبودن حج نیز مانع استقرار حج نیست. مثلا اگر شخص بالغی به پندار بالغ نشدن خود، حج را ترک کند، حج بر عهده‌اش مستقر می‌شود. اگر جهل و غفلت مکلف ناشی از تقصیر و کوتاهی او یا از گونه جهل بسیط باشد، برخی به استقرار حج حکم داده‌اند. به باور شماری از فقیهان اهل سنت نیز جهل به استطاعت مالی مانع استقرار حج نیست. همچنین گروهی از آنان ترک حج به گمان وجود مانع در مسیر را، اگر خلاف آن ثابت شود، موجب استقرار حج شمرده‌اند. حتی برخی از ایشان برآنند که امنیت راه حج و امکان پیمودن آن از شرایط گزاردن حج است، نه از شرایط وجوب آن. از این رو، ناامن بودن مسیر، مانع استقرار حج نیست. البته بیشتر فقیهان به سبب آن که بیم از ضرر را در این گونه موارد، مانع تحقق استطاعت امنیتی دانسته‌اند، به استقرار حج باور ندارند. منبع: ج۱، ص۴۰۷ · ج۱، ص۲۱ · ج۸، ص۴۹۴ · ج۳، ص۳۰۷ · ج۴، ص۴۰۴ · ج۸، ص۳۰۶ · ج۷، ص۴۰ · مناسک الحج، فاضل، ص۱۳ · ج۲، ص۲۴ · ج۴، ص۴۴۸ · ج۷، ص۱۹ · ج۴، ص۳۹ · ج۴، ص۳۴۴ · ج۱، ص۲۵ · ج۴، ص۳۸۶ · مناسک الحج، وحید، ص۲۲ · ج۱۲، ص۵ · ج۱، ص۲۲۰ · ج۴، ص۴۲۱ · ج۴، ص۳۸۷ · ج۱، ص۱۳۶ · ج۴، ص۳۲ · ج۷، ص۶۵ · ج۷، ص۳۰ · ج۳، ص۶۸ · ج۴، ص۴۲۰ · ج۱، ص۲۱۰ · ج۷، ص۷۲

پس از استقرار حج، احکام گوناگون بر عهده مکلف یا دیگران نهاده می‌شود که مهم‌ترین موارد آن بدین قرارند: ۶. ۱ - گزاردن حج گزاردن حج بر کسی که حج بر عهده او استقرار یافته، لازم است، حتی اگر استطاعت شرعی را از دست بدهد. به دیگر سخن، تنها وجود استطاعت عقلی برای کسی که حج بر او مستقر شده، کافی است و استطاعت شرعی لازم نیست. البته شماری از آنان در این صورت نیز به لزوم گزاردن حج باور دارند؛ بدین استناد که این حرج از اختیار ناروای خود مکلف پدید آمده است. حتی برخی گفته‌اند: لازم است مکلف با کوشش یا پذیرفتن هدیه، استطاعت خود را برای گزاردن حج بازیابد. شماری از فقیهان اهل سنت نیز تلاش برای فراهم ساختن توشه سفر را بر کسی که حج بر عهده او استقرار یافته، واجب شمرده و در صورت ناتوانی از فراهم کردن آن، تامین هزینه سفر را از محل مصرف زکات و صدقه ، بر او لازم دانسته‌اند. اما نبود وقت پیش از استقرار حج، چنین حکمی را در پی ندارد؛ زیرا مکلف فاقد استطاعت زمانی است. ۶. ۳ - شخص محصور کسی که بر اثر حصر از احرام بیرون آمده، اگر حج بر او مستقر شده باشد، قضای آن در سال دیگر بر او واجب است. ولی اگر حج بر عهده محصور استقرار نیافته باشد، وی تنها با بقای استطاعت تا سال بعد، باید در آن سال حج بگزارد. ۶. ۴ - ناتوانی از حج به باور مشهور امامیان هرگاه کسی که حج بر عهده‌اش مستقر شده، به عللی چون بیماری و پیری، از گزاردن حج کاملا ناتوان گردد، لازم است برای گزاردن حج نایب بگیرد. شماری از فقیهان این کار را حتی اگر نیازمند هزینه بسیار باشد، واجب شمرده‌اند. شماری از فقیهان اهل سنت نیز گرفتن نایب را بر کسی که از گزاردن حج مستقر نا امید شده، واجب دانسته‌اند. بر پایه دیدگاه منسوب به مالک بن انس ، در این صورت، استنابه واجب نیست. شماری دیگر حج نیابتی را در این حال کافی دانسته‌اند. ۶. ۵ - بروز جنون بر حج گزار هرگاه شخصی که حج بر عهده‌اش استقرار یافته، دچار جنون شود، لازم نیست ولی او وی را به حج ببرد. اما اگر او را به حج ببرد و مجنون تا زمان وقوف بهبودی نیابد، ولی وی ضامن هزینه‌های سفر او است و اگر پیش از وقوف بهبودی یابد، ضامن نیست. گروهی از شافعیان نیز در فرض بهبودی مجنون در زمان احرام ، وقوف، طواف و سعی ، ولی را ضامن مخارج او نمی‌دانند. از آن جا که حج پس از استقرار، دینی الهی شمرده می‌شود و مانند دیگر دیون شخصی با جنون ساقط نمی‌گردد، لازم است پس از مرگ مجنون، از اموال او برایش حج به جا آورند. البته شماری از فقیهان در صحت نیابت از مجنون، جز در فرض استقرار حج بر او، تردید کرده‌اند. ۶. ۶ - وصیت بر انجام حج بعد از استقرار اگر کسی پس از استقرار حج، خود موفق به گزاردن حج یا نایب گرفتن برای خویش نشود، لازم است برای به جا آوردن حج وصیت کند. ناقدان این نظر به حدیث‌هایی از پیامبر (صلی الله علیه و اله) استناد کرده‌اند که حج را دینی الهی دانسته و گزاردن آن را از جانب متوفا لازم شمرده است. باورمندان به وجوب استنابه از میت ، در این که آیا باید برای او حج بلدی گزارده شود یا حج میقاتی ، اختلاف دیدگاه دارند. بر پایه نظر مشهور امامیان و به تصریح برخی از اهل سنت، حج میقاتی کافی است، مگر آن که شخص به حج بلدی وصیت کرده باشد. در این صورت، هزینه افزون بر مخارج حج میقاتی از ثلث تامین می‌شود. در برابر، برخی در صورت گنجایش مال، به وجوب حج بلدی باور دارند. ۶. ۷ - عدم لزوم حج نیابتی بعد از میت بر پایه برخی دیدگاه‌های فقهی، انجام دادن حج به نیابت از میت، در این موارد لازم نیست: ا. بر پایه نظر اندکی از امامیان، وقوع مرگ پیش از ورود به حرم موجب برداشته شدن حج نیست. ب. ج. در این صورت، برخی از شافعیان حج را مقدم داشته‌اند. همچنین اگر اموال متوفا هم برای گزاردن حج و هم عمره کافی نباشد، شماری از فقیهان گفته‌اند: وارثان در گزاردن هر یک از آن دو به نیابت از او حق انتخاب دارند. اما شماری دیگر حج را برتر دانسته‌اند. منبع: ج۷، ص۱۱۴ · مناسک الحج، خوئی، ص۳۳ · ج۳، ص۲۰۱ · ج۱، ص۲۵۵ · نهایة المحتاج، ج۳، ص۲۴۷ · ج۳، ص۲۴۷ · ج۲، ص۱۱۰ · ج۴، ص۴۳۴ · ج۲، ص۴۵۹ · ج۲، ص۵۴۶ · ج۲، ص۳۲۴ · ج۱۷، ص۲۸۶ · ج۱، ص۲۱۸ · ج۴، ص۴۳۶ · ج۱، ص۳۰۷ · ج۷، ص۴۲۸ · ج۲، ص۲۴ · ج۲، ص۱۰۳ · ج۱، ص۴۱۹ · ج۴، ص۱۶ · ج۱۱، ص۷۱ · ج۳، ص۱۹۶ · ج۳، ص۱۵۶ · ج۴، ص۱۷ · ج۱، ص۳۰۰ · ج۴، ص۵۷۵ · ج۱۴، ص۱۸۶ · ج۴، ص۴۴۱ · المقنعه، شیخ مفید، ص۴۴۵ · ج۷، ص۱۳۵ · ج۱، ص۷۸ · ج۷، ص۱۱۰ · ج۱، ص۳۲۵ · ج۱، ص۳۰۱ · ج۶، ص۲۳۱ · ج۱۷، ص۳۱۵ · ج۱۱، ص۸۲