نکتهٔ فقهی: ویژگی عدم تقیید حق مطلق

حق مطلق ، از جمله اصطلاحات موجود در تقسیم‌بندی حقوق در زمینه حقوق بشر است به این معنا است که وجود آن در تمامی زمان‌ها تداوم داشته و با صرف‌نظر از تمامی شرایط و اوضاع و احوال دخیل در آن می‌تواند مورد ادعا و مطالبه قرار گیرد. براین اساس حق مطلق دارای دو ویژگی بارز است: نخست آن‌که حق مطلق، به هیچ‌وجه مقید ، مشروط یا محدود نمی‌گردد. دوم این‌که حق مطلق، غیرقابل تعلیق است، به این معنا که اجرای آن در شرایط اضطراری عمومی متوقف یا معلق نمی‌شود.

حق‌های بشری را از جهات و ابعاد مختلف و به اعتبار‌های گوناگونی می‌توان طبقه بندی نمود، از جمله این‌که: ۱. ۱ - بر مبنای سیر تحول تاریخی حق‌های بشری را بر مبنای سیر تحول تاریخی حقوق بشر بین‌المللی به نسل‌های سه‌گانه (حقوق نسل اول (First Generation of Human Rights) شامل حقوق مدنی و سیاسی، حقوق نسل دوم (second Generation of Human Rights) شامل حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، و حقوق نسل سوم (Third Generation of Human Rights) شامل حقوقی چون حق بر محیط زیست سالم، حق بر صلح و...) تقسیم‌بندی می‌نمایند. ۱. ۲ - بر اساس ضرورت انجام یا عدم انجام عمل همچنین حق‌ها را بر اساس ضرورت انجام عمل (مداخله) یا عدم انجام عمل (عدم مداخله) در جهت تحقق آن‌ها به حقوق مثبت (Positive Rights) و حقوق منفی (Negative Rights) و به اعتبار صاحبان آن‌ها به حقوق فردی (Individuals Rights) و حقوق جمعی یا حقوق مردم (Peoples Rights) و براساس سیر تحول تاریخی حقوق بشر بین‌المللی به نسل‌های سه‌گانه حقوق بشر طبقه‌بندی، می‌کنند. ۱. ۳ - از نظر چرایی تعلق علاوه بر این، حق‌ها را از نظر چرایی تعلق آن به صاحبان آن‌ها به حقوق اخلاقی (Moral Rights) (که ریشه در دلایل اخلاقی دارند) و حقوق قانونی (Legal Rights) (که از قوانین جامعه نشات می‌گیرند) و حقوق عرفی (Customary Rights) (که ریشه در اداب و رسوم عرف دارند) تقسیم‌بندی می‌کنند. ۱. ۴ - از جهت کیفیت انتساب با اقشار مختلف همچنین حق‌ها را از جهت کیفیت انتساب و ارتباط مستقیم آن‌ها با اقشار و گروه‌های مختلف به حقوق کودکان (Children's Rights)، حقوق کارگران (Worker 's Rights)، حقوق زنان (Women' s Rights)، تقسیم‌بندی می‌کنند. این تقسیم‌بندی‌ها محدود به این موارد نمی‌شود. ۱. ۵ - بر مبنای مقید بودن یا عدم تقیید برخی از این تقسیم بندی‌ها هیچ‌گونه ثمره عملی و کاربردی نداشته و صرفا دارای ارزش علمی و آموزشی‌اند، اما بعضی از تقسیم بندی‌ها نیز علاوه‌بر ارزش علمی و آموزشی دارای ثمره عملی و کاربردی‌اند. یکی از تقسیم‌بندی‌های حق‌ها که دارای ارزش علمی و کاربردی می‌باشد، تقسیم بندی آن‌ها بر مبنای مقید بودن یا عدم تقیید یا محدود یا نامحدود بودن حق‌ها در مقایسه با دیگر ارزش‌های اخلاقی یا دیگر حق‌ها است، که براین اساس حق‌ها را به حق‌های مطلق و حق‌های مقید یا محدود طبقه‌بندی می‌نمایند که در این قسمت به‌طور اجمالی به توصیف حق‌های مطلق، مصادیق و جایگاه آن در اسناد حقوق بشر و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پرداخته می‌شود. منبع: see: Waldron , Jeremy , Rights , Ed by. Goo din R. and Pettit P. , A Companion to Political Philosophy , Blackwell Publisher , ۱۹۹۵ , PP. ۵۷۵ – ۵۸۵ · حقوق بشر در جهان معاصر، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ۱۳۸۲، ص۳۹–۳۸ · Werner , Leif , Rights, First published Mon Dec ۱۹, ۲۰۰۵; substantive revision Sat Jul ۲, ۲۰۱۱ ,available at: http://plato.stanford.edu/entries/rights/ · حقوق بشر در جهان معاصر، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ۱۳۸۲، ص۳۲

درباره معنا و مفهوم این اصطلاح (حق مطلق) چنین بیان شده: «حق مطلق، حقی است که وجود آن در تمامی زمان‌ها تداوم داشته و با صرف‌نظر از تمامی شرایط و اوضاع و احوال دخیل در آن می‌تواند مورد ادعا و مطالبه قرار گیرد.» براین اساس حق مطلق دارای دو ویژگی بارز است: نخست آن‌که «حق مطلق، به هیچ‌وجه مقید، مشروط یا محدود نمی‌گردد.» دوم این‌که «حق مطلق، غیرقابل تعلیق است.» به این معنا که اجرای آن در شرایط اضطراری عمومی متوقف یا معلق نمی‌شود.» حق مطلق بشری در مقابل حقوق بشری بدیهی و ظاهری (Prima Facie Human Rights) قرار دارند که می‌توانند مشروط، مقید، محدود یا معلق گردند. به این ترتیب می‌توان گفت: حق‌های مطلق به حق‌هایی اطلاق می‌شود که در مقایسه با دیگر ارزش‌های اخلاقی یا دیگر حق‌ها هیچ‌گونه قید یا محدودیتی ندارند و در هیچ شرایط و اوضاع و احوالی نباید اعمال آن‌ها متوقف یا معلق گردد. از آن‌جایی که حق مطلق همواره حقی غیرقابل تعلیق است، بنابراین یک حق قابل تعلیق نمی‌تواند حقی مطلق محسوب گردد. منبع: Conde, H. Victor, A Handbook of International Human Rights Terminology, Santa Barbara CA: ABC – Clio, ۲۰۰۲, Second Edition, p.۲ · Ibid. see: Ibid , PP. ۱۷۳ – ۱۷۴

در مقایسه با حق‌های مقید، تعداد حق‌های مطلق بسیار‌ اندک است. برخی از مهم‌ترین مصادیق حق‌های مطلق و جایگاه آن‌ها در اسناد حقوق بشری به این شرح است: أ. حق بر آزادی عقیده: حق آزادی عقیده (داشتن هر عقیده‌ای) نه اظهار آن آن‌گونه که در ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸) و بند ۱ ماده ۱۹ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶) و بسیاری از اسناد حقوق بشری مقرر گردیده می‌تواند به‌عنوان حق مطلق و غیرمقید مطرح شود. ب. حق آزادی از بردگی: حق آزادی از بردگی و ممنوعیت بردگی آن‌چنان که در ماده ۴ اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸) و بند ۱ و ۲ ماده ۸ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی(۱۹۶۶) و سایر اسناد حقوق بشری مقرر شده‌اند را نیز می‌توان در زمره حقوق مطلق برشمرد. ج. حق آزادی از شکنجه: حق بر شکنجه نشدن و ممنوعیت شکنجه آن‌چنان که در ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸) و ماده ۷ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶) و بسیاری از اسناد حقوق بشر مقرر گردیده است نیز در زمره حق مطلق بر شمرده می‌شود. بند ۲ ماده ۲ کنوانسیون منع شکنجه و دیگر رفتار‌ها و مجازات‌های ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز (۱۹۸۴) بر مطلق بودن منع شکنجه تصریح دارد. د. حق آزادی فکر، وجدان و مذهب : صرف داشتن حق آزادی فکر، وجدان و مذهب نه ابراز و اظهار آن‌ها، آن‌چنان که در ماده ۱۸ اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸) و ماده ۱۸ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶) و سایر اسناد حقوق بشری مقرر شده‌اند را نیز می‌توان در زمره حقوق مطلق برشمرد. اهمیت و ثمره شناسایی حقی به‌عنوان حق مطلق در اسناد حقوق بشری از این حیث است که، دولت‌های عضو اسناد مربوطه در هیچ شرایطی، حتی در حالت‌های اضطراری که خطر عمومی نظیر جنگ، عدم ثبات سیاسی یا هر وضعیت دیگری کشور را تهدید می‌نماید، نمی‌توانند با استناد به این جهات اقدام به تعلیق و نقض و محدود کردن این حقوق نمایند. منبع: ابراهیمی، محمد، مقاله آزادی عقیده · Universal Declaration on Human Rights ۱۹۴۸, UN. Doc. A/ ۸۱۰, ۱۰ December ۱۹۴۸ · International Covenant on Civil and Political Rights(ICCPR) ۱۹۶۶, UN. Doc. A/۶۳۱۶ (۱۹۶۶) · ابراهیمی، محمد، مقاله اشکال مشابه بردگی · ابراهیمی، محمد، مقاله‌های: آزادی از شکنجه (۱) و (۲) و ممنوعیت شکنجه · Convention Against Torture and other Cruel, inhuman or Degrading treatment or punishment, UN, G. A., Res. ۳۹/۴۶ of Dec.۱۹۸۴ · ابراهیمی، محمد، مقاله حق آزادی مذهب

برخی از مهم‌ترین مصادیق، حق مطلق که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد شناسایی قرار گرفته‌اند عبارتند از: ممنوعیت تفتیش عقیده (صرف داشتن عقیده نه اظهار آن) که اصل بیست و سوم قانون اساسی آن را چنین مقرر نموده است: «تفتیش عقاید ممنوع است و هیچ‌کس را نمی‌توان به صرف داشتن عقیده‌ای مورد تعرض و مواخذه قرار داد.»؛ حق آزادی از شکنجه که اصل سی و هشتم قانون اساسی آن را چنین مقرر نموده است: «هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار و یا کسب اطلاع ممنوع است، اجبار شخص به شهادت ، اقرار یا سوگند مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی فاقد ارزش و اعتبار است...». از آن‌جایی که حقوق مذکور به هیچ‌وجه مقید، مشروط یا محدود نمی‌گردند و اجرای آن‌ها در شرایط اضطراری عمومی متوقف یا معلق نمی‌شود، آن‌ها را می‌توان در زمره حق‌های مطلق برشمرد.

حق مطلق، حقی است که وجود آن در تمامی زمان‌ها تداوم داشته و با صرف‌نظر از تمامی شرایط و اوضاع و احوال دخیل در آن می‌تواند مورد ادعا و مطالبه قرار گیرد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق مطلق، حقی است که وجود آن در تمامی زمان‌ها تداوم داشته و با صرف‌نظر از تمامی شرایط و اوضاع و احوال دخیل در آن می‌تواند مورد ادعا و مطالبه قرار گیرد. شاخه: اساسی

دوم این‌که «حق مطلق، غیرقابل تعلیق است.» به این معنا که اجرای آن در شرایط اضطراری عمومی متوقف یا معلق نمی‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق مطلق غیرقابل تعلیق است، به این معنا که اجرای آن در شرایط اضطراری عمومی متوقف یا معلق نمی‌شود. شاخه: اساسی

از آن‌جایی که حق مطلق همواره حقی غیرقابل تعلیق است، بنابراین یک حق قابل تعلیق نمی‌تواند حقی مطلق محسوب گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حق مطلق همواره حقی غیرقابل تعلیق است و یک حق قابل تعلیق نمی‌تواند حقی مطلق محسوب گردد. شاخه: اساسی

حق مطلق بشری در مقابل حقوق بشری بدیهی و ظاهری (Prima Facie Human Rights) قرار دارند که می‌توانند مشروط، مقید، محدود یا معلق گردند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): حقوق بشری بدیهی و ظاهری (Prima Facie Human Rights) می‌توانند مشروط، مقید، محدود یا معلق گردند. شاخه: اساسی