نکتهٔ فقهی: کفاره قتل خطایی

کَفّاره عبادتی مخصوص است و در اصطلاح فقهی به عملی گفته می‌شود که برای جبران گناه یا خطایی که شخص مرتکب شده، انجام می‌شود. هدف از کفاره، پاک کردن گناه و رفع اثرات منفی آن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کفاره عملی است که برای جبران گناه یا خطایی که شخص مرتکب شده، انجام می‌شود و هدف آن پاک کردن گناه و رفع اثرات منفی آن است. شاخه: کیفری

کفاره به واجب و مستحب و کفاره واجب به مرتبه، مخیّره، آمیزه‌ای از مخیره و مرتبه، کفاره جمع و کفارة معینه تقسیم می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کفاره واجب به پنج قسم مرتبه، مخیّره، آمیزه‌ای از مخیره و مرتبه، کفاره جمع و کفارة معینه تقسیم می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مراد از کفاره مرتبه این است که مکلف موظف به رعایت ترتیب میان خصال کفّاره (افراد تعیین شده به عنوان کفاره، همچون روزه ، آزاد کردن برده و اطعام ) است؛ بدین‌معنا که با توانایی بر ادای فرد نخست از خصال، کفاره نمی‌تواند فرد دوم را ادا کند؛ چنان که با توانایی بر ادای فرد دوم نمی‌تواند فرد سوم را به جا آورد. بنابراین ادای فرد بعدی مترتب بر ناتوانی از ادای فرد قبلی است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در کفاره مرتبه، مکلف موظف به رعایت ترتیب میان خصال کفّاره است؛ به این معنا که با توانایی بر ادای فرد نخست، نمی‌تواند فرد دوم را ادا کند و همینطور برای افراد بعدی. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

کفّاره مخیّره بر کفاره‌ای اطلاق می‌شود که بر خلاف کفاره مرتبه مکلف از همان آغاز میان ادای هر یک از خصال کفاره مخیّر است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کفّاره مخیّره بر کفاره‌ای اطلاق می‌شود که مکلف از همان آغاز میان ادای هر یک از خصال کفاره مخیّر است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

در کفاره جمع، همه افراد کفاره باید انجام شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در کفاره جمع، همه افراد کفاره باید انجام شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

کفّاره معینه عبارت است از یک عمل به خصوص که به عنوان کفاره بر مکلّف واجب می‌شود، مانند بعضی کفارات حج که در کفارات احرام خواهد آمد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کفّاره معینه عبارت است از یک عمل به خصوص که به عنوان کفاره بر مکلّف واجب می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

کفّاره ظهار که در آن، زوج با تشبیه همسرش به پشت مادر خود، آمیزش با او را بر خود حرام می‌کند، کفاره مرتبه است؛ یعنی ابتدا باید یک برده آزاد کند و در صورت ناتوانی از آن دو ماه پی‌ در پی روزه بگیرد و با ناتوانی از آن، شصت مسکین اطعام کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کفّاره ظهار، که در آن زوج همسرش را به پشت مادر خود تشبیه می‌کند و آمیزش با او را بر خود حرام می‌کند، کفاره مرتبه است و شامل آزاد کردن برده، دو ماه روزه پی‌درپی یا اطعام شصت مسکین می‌شود. شاخه: خانواده

کفّاره افطار عمدی قضای روزه ماه رمضان پس از زوال، مرتبه است که بنابر مشهور، کفاره آن اطعام ده فقیر و با ناتوانی از آن سه روز پی در پی روزه گرفتن است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کفّاره افطار عمدی قضای روزه ماه رمضان پس از زوال، مرتبه است که بنابر مشهور، کفاره آن اطعام ده فقیر و با ناتوانی از آن سه روز پی در پی روزه گرفتن است. شاخه: کیفری

کَفّاره عبادتی مخصوص است و در اصطلاح فقهی به عملی گفته می‌شود که برای جبران گناه یا خطایی که شخص مرتکب شده، انجام می‌شود. هدف از کفاره، پاک کردن گناه و رفع اثرات منفی آن است. این عنوان در قرآن کریم در موضوع قصاص و شکستن قسم و نیز ارتکاب صید در حال احرام به کار رفته است. کفاره، به کفاره واجب و کفاره مستحب تقسیم می‌شود و دارای انواعی است، نیز در اجرای آن احکام و شرایطی مطرح شده است. از مهم‌ترین کفارات، آزادکردن بنده ، اطعام یا پوشاندن فقیر ، روزه گرفتن و قربانی شمرده شده‌اند. برخی از کارهایی که کفاره دارند، عبارت‌اند از: باطل‌کردن عمدی روزه ماه رمضان ، قتل انسان ، شکستن عهد و قسم و نذر و انجام برخی محرمات اِحرام.

کفاره صیغة مبالغه و برگرفته از کَْفر است. کَفر در لغت به معنای پوشاندن است، از این‌رو، به کاری که موجب محو و پوشاندن گناه می‌شود، کفاره اطلاق شده است. منبع: مجمع البحرین، واژۀ «کفر»

عنوان کفاره در قرآن کریم در موضوع قصاص و شکستن قسم و نیز ارتکاب صید در حال احرام به کار رفته است. مقصود از کفاره در اصطلاح عبادتی مخصوص است. برخی آن را به عبادتی ویژه که غالبا اسقاط کننده و یا تخفیف دهنده عقوبت است، تعریف کرده‌اند. قید غالبا در تعریف، بدین‌جهت آمده که برخی کفارات، همچون کفاره قتل خطا عقوبت به شمار نمی‌روند؛ بلکه رویکرد تادیبی و تنبیهی دارند. برخی پس از تعریف لغوی کفاره به ستر و پوشاندن به این جمله که «عبادتی است ویژه و دارای احکام خاص»، بسنده کرده‌اند. منبع: مائده/سوره۵، آیه۴۵ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۶۷ · التنقیح الرائع، ج۳، ص۳۹۱ · مهذب الاحکام، ج۲۲، ص۳۲۶

کفاره به واجب و مستحب و کفاره واجب به مرتبه، مخیّره، آمیزه‌ای از مخیره و مرتبه، کفاره جمع و کفارة معینه تقسیم می‌شود. ۳. ۱ - کفّاره واجب کفّاره واجب به پنج قسم تقسیم شده است. ۳.۱. ۱ - مرتبه مراد از کفاره مرتبه این است که مکلف موظف به رعایت ترتیب میان خصال کفّاره (افراد تعیین شده به عنوان کفاره، همچون روزه ، آزاد کردن برده و اطعام ) است؛ بدین‌معنا که با توانایی بر ادای فرد نخست از خصال، کفاره نمی‌تواند فرد دوم را ادا کند؛ چنان که با توانایی بر ادای فرد دوم نمی‌تواند فرد سوم را به جا آورد. بنابراین ادای فرد بعدی مترتب بر ناتوانی از ادای فرد قبلی است. ۳.۱. ۲ - مخیره کفّاره مخیّره بر کفاره‌ای اطلاق می‌شود که بر خلاف کفاره مرتبه مکلف از همان آغاز میان ادای هر یک از خصال کفاره مخیّر است. ۳.۱. ۳ - آمیزه‌ای از مرتبه و مخیره در این قسم، مکلف ابتدا میان چند فرد از افراد کفاره، مخیر است و با ناتوانی از همه آنها می‌تواند فرد بعدی را به جا آورد. ۳.۱. ۴ - جمع در کفاره جمع، همه افراد کفاره باید انجام شود. ۳.۱. ۵ - معینه کفّاره معینه عبارت است از یک عمل به خصوص که به عنوان کفاره بر مکلّف واجب می‌شود، مانند بعضی کفارات حج که در کفارات احرام خواهد آمد. ۳.۱.۵. ۱ - موجبات کفاره مرتبه ۱. ظهار : کفّاره ظهار که در آن، زوج با تشبیه همسرش به پشت مادر خود، آمیزش با او را بر خود حرام می‌کند، کفاره مرتبه است؛ یعنی ابتدا باید یک برده آزاد کند و در صورت ناتوانی از آن دو ماه پی‌ در پی روزه بگیرد و با ناتوانی از آن، شصت مسکین اطعام کند. ۲. قتل خطایی : کفّاره قتل خطایی نیز به قول مشهور همچون کفاره ظهار، کفّاره مرتبه است. برخی قدما کفاره آن را مخیره دانسته‌اند. ۳. افطار عمدی: کفّاره افطار عمدی قضای روزه ماه رمضان پس از زوال، مرتبه است که بنابر مشهور، کفاره آن اطعام ده فقیر و با ناتوانی از آن سه روز پی در پی روزه گرفتن است. برخی قدما مکلف را میان دو خصلت یاد شده مخیّر دانسته‌اند. برخی دیگر از قدما کفاره آن را کفاره قسم (آمیزه‌ای از مرتبه و مخیره) دانسته‌اند. بعضی دیگر نیز در افطار قضای روزه ماه رمضان کفّاره‌ای ثابت ندانسته‌اند. برخی از آنان نیز کفاره آن را کفاره افطار روزه ماه رمضان (مخیّره) دانسته‌اند. در مسئله اقوال دیگری نیز وجود دارد. ۳.۱.۵. ۲ - موجبات کفاره مخیّره ۱. افطار عمدی: کفّاره افطار عمدی روزه ماه رمضان بنابر قول مشهور مخیّره است؛ یعنی مکلف می‌تواند یک برده آزاد کند یا دو ماه روزه بگیرد و یا شصت مسکین اطعام نماید. در این موجب بنابر مشهور، تفاوتی میان افطار به حلال و حرام نیست. ۲. حنث نذر و عهد: به قول مشهور کفّاره شکستن نذر همانند کفاره افطار عمدی روزه ماه رمضان، مخیّره است. برخی، کفاره آن را همچون کفاره شکستن قسم دانسته‌اند. بعضی تفصیل داده و گفته‌اند کفاره شکستن نذری که متعلقش روزه است، کفاره افطار عمدی و نذری که متعلقش غیر روزه است کفاره قسم م. ب.. در مسئله اقوال دیگری نیز وجود دارد. کفاره شکستن عهد: بنابر قول مشهور، کفاره افطار عمدی؛ یعنی مخیره است؛ بلکه بر این قول ادعای اجماع شده است. برخی در عهدی که متعلقش غیر روزه باشد، کفاره آن را کفاره قسم و در عهدی که متعلقش روزه باشد، کفاره افطار عمدی دانسته‌اند. ۳. آمیزش در اعتکاف: به قول مشهور کفاره آمیزش در حال اعتکاف واجب، همچون کفاره افطار عمدی است. در ثبوت کفاره به سبب ارتکاب دیگر محرمات اعتکاف، اختلاف است. چنانچه آمیزش در حال اعتکاف در ماه رمضان رخ دهد، دو کفاره دارد؛ یکی برای بطلان اعتکاف و دیگری برای روزه همچنین است اگر اعتکاف در قضای روزه ماه رمضان پس از زوال با آمیزش باطل شود. ۳.۱.۵. ۳ - موجبات کفاره مخیّره و مرتبه شکستن قسم: در کفّاره شکستن قسم مکلف می‌تواند یک برده آزاد کند یا ده فقیر را اطعام نماید و یا به آنان لباس بپوشاند و در صورت ناتوانی از هر سه باید سه روز روزه بگیرد. کفاره ایلاء و نیز کفاره کندن زن موهای خود را و خراش وارد کردن به صورت در مصیبت ، همچنین گریبان دریدن مرد در مرگ فرزند و همسرش همانند کفاره قسم است. ۳.۱.۵. ۴ - موجبات کفارة جمع کشتن عمدی مسلمان: کشتن مسلمان از روی عمد و به ناحق اعم از زن، مرد، برده، آزاد، کودک و دیوانه موجب کفاره جمع است؛ یعنی مرتکب شونده باید یک برده آزاد کند، دو ماه روزه بگیرد و شصت مسکین اطعام نماید. برخی کفاره افطار عمدی روزه ماه رمضان با حرام را کفّاره جمع دانسته‌اند؛ لیکن مشهور آن را همانند افطار ب. غ. حرام، مخیره دانسته‌اند. ۳.۱. ۶ - سایر موارد غیر از موارد یاد شده، کارهای دیگری موجب کفاره می‌شود. ۳.۱.۶. ۱ - قسم به برائت سوگند یاد کردن بر امری به برائت از خداوند یا رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و یا امامان معصوم (علیهم‌السّلام) حرام است؛ لیکن در ثبوت کفاره به آن اختلاف است. اکثر متاخران، کفاره‌ای را در آن ثابت ندانسته‌اند. برخی کفاره آن را کفاره ظهار و با ناتوانی از آن، کفاره قسم دانسته‌اند؛ هر چند فرد قسم خود را نشکند. بنابراین، به صرف قسم خوردن، کفاره واجب می‌شود. برخی کفاره آن را در صورت شکستن قسم کفّاره ظهار دانسته‌اند، بدون آنکه اشاره‌ای به فرض ناتوانی بکنند؛ چنان‌که بعضی، کفاره آن را کفاره نذر (کفاره افطار عمدی در ماه رمضان) و بعضی دیگر سه روز روزه و اطعام ده مسکین دانسته‌اند. جمعی نیز کفاره آن را اطعام ده مسکین و استغفار دانسته‌اند. ۳.۱.۶. ۲ - بریدن موها در مصیبت بریدن و قیچی کردن زن موهای خود را در مصیبت به قول مشهور موجب ثبوت کفّاره است؛ لیکن در اینکه کفاره آن آزاد کردن برده یا دو ماه روزه و یا اطعام شصت مسکین به صورت تخییر است یا ترتیب، اختلاف است. ۳.۱.۶. ۳ - آمیزش با حائض در وجوب کفاره بر آمیزش کننده با حائض اختلاف است. قول به وجوب منسوب به مشهور است. قول مقابل مشهور، استحباب آن است. کفّاره آن به قول مشهور یک دینار (۱۸ نخود طلا ) در آمیزش در یک سوم نخست ایام حیض، نصف دینار در یک سوم میانی و یک چهارم دینار در یک سوم پایانی است. برخی کفاره آن را سه مد طعام دانسته‌اند. کفاره تنها بر عهده زوج است و بر زوجه -حتی در صورت رضایت به آمیزش ـ چیزی نیست. ۳.۱.۶. ۴ - ازدواج در عده در ثبوت کفّاره بر کسی که با زنی که در عده است ازدواج کرده، اختلاف است. مشهور میان متاخران، استحباب آن و کفاره‌اش پنج صاع آرد گندم یا جو است. ۳.۱.۶. ۵ - ناتوان از روزه گرفتن کسی که به سبب بیماری نتوانسته روزه ماه رمضان را بگیرد، چنانچه بیماری‌اش تا ماه رمضان بعد استمرار یابد، بنابر قول مشهور، قضای روزه ساقط است؛ لیکن باید برای هر روز یک و بنابر قولی دو مد طعام کفاره بدهد. در عذر مستمر، غیر از بیماری، همچون سفر ، تنها قضا واجب است، بدون ثبوت کفاره؛ هر چند برخی احتیاط را در جمع بین قضا و کفاره دانسته، بلکه برخی به آن فتوا داده‌اند. پیری که روزه برای او مشقت دارد یا زن باردار یا شیردهی که روزه برای نوزادش و یا به قولی برای خودش ضرر دارد، برای هر روز باید یک یا دو مد طعام کفاره بدهد. ۳.۱. ۷ - کفارات احرام کفارات احرام متعدد است که به آنها اشاره می‌شود. ۳.۱.۷. ۱ - آمیزش کفاره آمیزش با همسر در حال احرام یک شتر است و با رضایت زن بر عهده او نیز می‌آید و با عدم رضایت او، هر دو کفاره بر عهده زوج خواهد بود. ۳.۱.۷. ۲ - استمنا کفاره استمنا در حال احرام یک شتر است. ۳.۱.۷. ۳ - استعمال عطر استعمال عطر به بوییدن، خوردن و مالیدن برای محرم، حرام و موجب ثبوت کفّاره است. کفاره آن یک گوسفند م. ب. و بنابر قول مشهور تفاوتی میان انواع عطرها نیست. ۳.۱.۷. ۴ - چیدن ناخن به قول مشهور، کفاره چیدن ناخن هر انگشت یک مد طعام است تا تعداد ناخن‌های چیده شده به ده یا بیست انگشت برسد. در این صورت، چنانچه همه ناخن‌های دست و پا را در یک مجلس بچیند، یک کفّاره (یک گوسفند) واجب می‌شود؛ ۳.۱.۷. ۵ - لباس دوخته کفّاره پوشیدن لباس دوخته برای مرد محرم یک گوسفند است. ۳.۱.۷. ۶ - چیدن مو کفاره تراشیدن و ازاله مو از بدن -جز موهای زیر بغل ـ یک گوسفند یا اطعام ده فقیر؛ هر کدام یک مد و یا شش فقیر هر کدام دو یا یک مد -بنابر اختلاف در مسئله ـ و یا سه روز روزه است. برخی قدما تنها یک گوسفند را به عنوان کفاره ذکر کرده‌اند. بعضی تخییر میان سه مورد یاد شده را در فرض عذر دانسته و در فرض معذور نبودن، کفاره آن را تنها یک گوسفند دانسته‌اند. چنانچه بر اثر کشیدن دست بر سر یا صورت مویی کنده شود، یک کف طعام جهت کفاره به فقیر داده می‌شود. کفّاره ازاله موهای زیر بغل، هر دو طرف، یک گوسفند و یک طرف، اطعام سه فقیر است. ۳.۱.۷. ۷ - استظلال کفاره زیر سایبان قرار گرفتن مرد محرم هنگام حرکت، بنابر قول مشهور یک گوسفند است. ۳.۱.۷. ۸ - پوشاندن سر کفّاره پوشاندن سر بر مرد با پارچه و مانند آن و یا زیر آب فروبردن تمام سر یک گوسفند است. ۳.۱.۷. ۹ - فسوق و جدال کفاره یک بار جدال (گفتن بلی والله یا لا والله برای اثبات یا نفی مطلبی) به دروغ ، به قول مشهور ، یک گوسفند و در صورت تکرار دوباره آن، یک گاو و برای بار سوم یک شتر است؛ چنان‌که کفاره سه بار جدال راست، یک گوسفند است و کمتر از آن کفاره ندارد؛ هر چند به تصریح برخی استغفار و توبه از آن واجب است. به گفته برخی کفاره فسوق یک گاو است؛ لیکن مشهور برای آن کفاره‌ای ثابت ندانسته‌اند؛ هر چند گفته‌اند استغفار از آن واجب است. ۳.۱.۷. ۱۰ - کندن گیاه حرم کفاره کندن درختان حرم جز آنچه استثنا شده، همچون درختان میوه و درختی که در ملک شخصی روییده و گیاه اذخر -بنابر قول مشهور، بلکه بر آن ادعای اجماع نیز شده، در درخت بزرگ، یک گاو و در درخت کوچک یک گوسفند و در قطع بعض آن، قیمت درخت است. ثبوت این کفاره به لحاظ حرمت حرم مکه است؛ از این‌رو، مُحرم و غیر مُحرم را در بر می‌گیرد. ۳.۱.۷. ۱۱ - روغن مالیدن به بدن در اینکه کفاره مالیدن روغن خوش بو به بدن مطلقا یک گوسفند است یا تنها در صورتی که از روی علم و عمد باشد و در صورت جهل ، کفاره‌اش اطعام یک فقیر خواهد بود اختلاف است. برخی در صورت اضطرار به مالیدن کفاره را ثابت ندانسته‌اند. در ثبوت کفاره برای مالیدن روغن غیر خوش بو اختلاف است. ۳.۱.۷. ۱۲ - کشیدن دندان برخی کشیدن دندان را هرچند خون نیاید موجب ثبوت کفّاره و کفاره آن را یک گوسفند دانسته‌اند. ۳.۱.۷. ۱۳ - شکار حیوانات شکار حیوانات وحشی غیر دریایی - جز درندگان؛ اعم از پرنده و غیر پرنده، به استثنای شیر بی آزار که کفاره آن به قول برخی، یک گوسفند نر است- موجب ثبوت کفاره م. ب. کفاره شکار شتر مرغ یک شتر؛ گاو وحشی و نیز بنابر مشهور گورخر ، یک گاو اهلی و هر یک از روباه ، آهو و خرگوش یک گوسفند و شکار جوجه تیغی، سوسمار و موش صحرایی به قول مشهور یک جَدْی (بزغاله نر) است. کفاره کشتن گنجشک ، قُبَّره ( چکاوک ) و صَعوه (پرنده‌ای کوچک، شبیه گنجشک) به قول مشهور یک مد طعام؛ مرغ سنگ خوار، کبک و دُرّاج یک بره نر که از شیر گرفته شده است و می‌چرد؛ کشتن یک ملخ ، به قولی یک دانه خرما و به قولی یک کف طعام و کشتن ملخ‌های فراوان، یک گوسفند است. در صورت اضطرار به کشتن ملخ، کفّاره واجب نیست. به قول مشهور، کفاره کشتن کبوتر در غیر حرم برای مُحرم یک گوسفند و برای مُحِل در حرم یک درهم و برای مُحرم در حرم یک گوسفند به اضافه یک درهم است. تلف کردن تخم جانوران وحشی خشکی در حرم، حرام و موجب ثبوت کفاره است. ثبوت کفّاره برای کشتن زنبور از روی عمد و مقدار آن بر فرض ثبوت، اختلافی است. صدقه دادن به چیزی؛ یک دانه خرما در کشتن یک زنبور و یک مد طعام یا خرما در کشتن زنبورهای بسیار؛ یک کف خرما یا طعام؛ یک کف خرما؛ یک کف طعام در کشتن یک زنبور و یک صاع در کشتن چند زنبور و یک گوسفند در کشتن زنبورهای بسیار، اقوال مطرح در مسئله است. کفاره دیگر حیواناتی که کفاره خاصی برای کشتن آنها تعیین نشده، بهای آنها است. ۳.۱.۷. ۱۴ - سایر کفارات در حج کوچ کردن حاجی از عرفات به مشعر قبل از غروب جایز نیست و در صورت کوچ کردن از روی علم و عمد، کفاره بر او واجب می‌شود. بنابر قول مشهور، کفاره آن یک شتر است. از برخی قدما یک گوسفند نقل شده است. بنابر قول برخی، افاضه از مشعر قبل از طلوع خورشید، موجب کفاره است و کفاره آن یک گوسفند م. ب.. بنابر قول مشهور، کشتن یا‌ انداختن شپشی که بر بدن یا لباس محرم نشسته، موجب کفاره، و کفاره آن یک مشت طعام است که به فقیر صدقه داده می‌شود. جمعی، سایر جانوران بدن، همچون کک و کنه را نیز در حکم یاد شده، به شپش ملحق کرده‌اند. اگر محرم به سبب نگاه به زن نامحرم، جنب شود، کفاره بر او واجب می‌شود و کفاره آن بنابر قول مشهور در صورت ثروتمند بودن، یک شتر، در صورت متوسط بودن، یک گاو و در صورت عدم تمکن مالی، یک گوسفند م. ب. و اگر به سبب نگاه به همسرش جنب شود، چنانچه نگاه از روی شهوت باشد، کفّاره آن یک شتر است. اگر محرم همسرش را ببوسد، در صورتی که که از روی شهوت نباشد کفاره آن یک گوسفند است و اگر از روی شهوت باشد و منی از او خارج شود کفاره‌اش یک شتر است. چنانچه منی از او خارج نشود، بنابر قولی کفاره آن یک گوسفند است. برخی کفاره بوسیدن همسر را مطلقا یک شتر دانسته‌اند؛ خواه با شهوت باشد یا بدون شهوت انزال صورت گیرد یا نه. اقوال دیگری نیز در مسئله وجود دارد. اگر محرم همسرش را از روی شهوت لمس کند و یا او را بر دوش بگیرد، کفاره آن یک گوسفند است و چنانچه به سبب آن انزال کند، کفاره‌اش یک شتر م. ب.. همچنین اگر محرم با همسر خود ملاعبه کند و جنب شود، بر او یک شتر به عنوان کفّاره واجب می‌شود. آیا این کفاره بر زن نیز واجب می‌شود یا نه؟ برخی، تصریح به وجوب آن کرده‌اند. ۳. ۲ - کفاره مستحب در موارد زیر دادن کفاره مستحب است. کسی که برای نماز عشا تا نیمه شب خواب مانده، بنابر قول بسیاری مستحب است روز بعد را به عنوان کفاره روزه بگیرد. جمعی آن را واجب دانسته‌اند. کسی که روزه روز معینی را نذر کرده لیکن از انجام دادن آن ناتوان است، بنابر قول جمعی مستحب است دو یا یک مد غذا به عنوان کفّاره به فقیر بدهد. بنابر این قول، قضای آن روزه بر او واجب خواهد بود. برخی کفاره را واجب دانسته‌اند. برخی افزوده‌اند: در صورت عدم توانایی بر دادن دو مد طعام به فقیر، هر‌ اندازه که می‌تواند صدقه دهد و با ناتوانی از آن نیز استغفار کند. بنابر این قول، قضای روزه واجب نخواهد بود. بعضی تفصیل داده و گفته‌اند: اگر مانع روزه گرفتن چیزی است که امیدی به رفع آن نیست، مانند پیری یا بیماری غیر قابل، درمان کفاره یاد شده باید پرداخت شود؛ اما اگر امید به برطرف شدن مانع می‌رود، مانند سرماخوردگی و تب، تنها قضای آن روز واجب است، بدون ثبوت کفّاره. کفاره کار کردن برای سلطان ظالم برآوردن حاجات برادران دینی است. کفاره هر مجلس آن است که هنگام برخاستن از آن بگوید: «سُبحانَ رَبِّکَ رَبِّ العِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ وسَلامٌ عَلَی المُرسَلِینَ وَ الحَمدُ اللهِ رَبِّ العالمین» کفّاره خندیدن با صدای بلند (قهقهه)، گفتن «اللَّهُمَّ لا تمقتنی» خدایا بر من خشم مگیر؛ غیبت ، استغفار کردن برای غیبت شونده؛ فال بد زدن، توکل بر خدا ؛ لطمه زدن به صورت در مصیبت، استغفار و زدن بیش از حد برده، آزاد کردن او است. منبع: جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۶۹ - ۱۷۱ · شیخ مفید، المقنعه، ص۵۷۰ - ۵۷۱ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۷۲- ۱۷۳ · ج۱۰، ص۱۳-۱۶ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۷۴ - ۱۷۵ · ج۱۰، ص۱۷-۲۲ · غایة المرام، ج۳، ص۲۹۰ · ج۲، ص۹۷ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۷۱ – ۱۷۲ · جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۰۹-۲۱۰ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۷۸ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۷۷ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۸۶ · ج۲، ص۱۲۰ · التنقیح الرائع، ج۳، ص۳۹۵- ۳۹۶ · ج۶، ص۱۹۴ · شیخ طوسی، النهایه، ص۵۷۰ · شیخ مفید، المقنعه، ص۵۵۸ - ۵۵۹ · الوسیلة، ص۳۴۹ · شیخ صدوق، المقنع، ص۴۰۸ · ج۸، ص۱۴۱ · ج٣، ص۱۴ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۸۸ · جواهر الکلام، ج۳، ص۲۳۰ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۸۸- ۱۸۹ · جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۴ - ۳۵ · العروة الوثقی، ج۳، ص۶۲۵ - ۶۲۷ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۳۴۹-۳۶۳ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۳۶۷ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۳۹۵-۳۹۹ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۳۹۹-۴۰۱ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۰۴-۴۰۶ · شیخ مفید، المقنعه، ص۴۳۴ · المراسم العلویة، ص۱۲۰ · مدارک الاحکام، ج۸، ص۴۳۸ - ۴۴۰ · مدارک الاحکام، ج۸، ص۴۴۰ – ۴۴۱ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۱۳-۴۱۴ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۱۵ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۱۸-۴۲۰ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۲۰-۴۲۴ · الجامع للشرائع، ص١٨٩ · سداد العباد، ص۳۹۷ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۲۵ - ۴۲۶ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۲۹- ۴۳۱ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۱۷۴ -۱۷۸ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۱۹۰ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۰۵-۲۰۷ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۰۹-۲۱۰ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۴۳-۲۴۴ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۴۴-۲۴۵ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۴۲-۲۴۳ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۴۸ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۲۸-۲۳۰ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۱۸۳-۱۸۵ · جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۴۸-۲۵۰ · ج۴، ص۲۴۵ · ج۴، ص۲۴۷ · مدارک الاحکام، ج۷، ص۳۴۳ - ۳۴۴ · الحدائق الناضره، ج۱۵، ص۳۹۹ - ۴۰۱ · ج۸، ص۵۵ · ج۸، ص۵۶ · شیخ صدوق، المقنع، ص۲۴۳ · مستند الشیعه، ج۱۳، ص۲۵۷ - ۲۵۸ · ج۱، ص۳۳۸ · ایضاح الفوائد، ج۴، ص۸۳ · الانتصار، ص۳۶۵ · شیخ طوسی، النهایه، ص۵۷۱ · ج۳، ص۶۳۱ · ج۳، ص۷۵ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۹۳ - ۱۹۴ · جواهر الکلام، ج٣٣، ص۲۷۷ - ۲۷۹

در اینکه کفاره، واجب فوری است یا وقت انجام دادن آن وسعت دارد و: تاخیر جایز می‌باشد، مسئله اختلافی است. برخی تفصیل داده و گفته‌اند: اگر منشا وجوب کفاره ارتکاب گناه نباشد، مانند کفاره قتل خطایی، زمان انجام دادن آن فوری نیست؛ اما اگر کفاره اسقاط کننده و یا تخفیف دهنده گناه باشد در وجوب فوری بودن آن یا عدم وجوب، دو احتمال مطرح است. البته بنابر قول به عدم وجوب فوریت، نباید تاخیر به حد سبک شمردن و بی اعتنایی به حکم خدا برسد. منبع: ج۱، ص۲۷۷ · ج۱۰، ص۸ · العروة الوثقی، ج۳، ص۶۰۲

چند خصلت از خصال کفاره شمرده شده است. ۵. ۱ - عتق در کفارات مرتبه، آزاد کردن برده -به عنوان نخستین خصلت از خصال کفاره واجب ــ بر کسی واجب است که یا مالک برده است و یا اگر برده ندارد، امکان خرید برده برای او فراهم م. ب.. ۵.۱. ۱ - شرایط برده برده‌ای که آزاد می‌شود باید شرایط زیر را داشته باشد: ۱. ایمان: مقصود از ایمان ، اسلام است. در برده‌ای که در کفاره قتل، آزاد می‌شود به اتفاق همه فقها اسلام شرط است. اشتراط آن در سایر کفارات بنابر قول مشهور است. آیا ایمان به معنای اقرار به ولایت امامان معصوم (علیهم‌السّلام) شرط است یا نه؟ اختلاف م. ب.. ۲. سلامت: مقصود، سالم بودن برده از است که موجب آزادی قهری وی عیوبی می‌شود. مانند نابینایی جذام، زمین‌گیری، بریده شدن گوش ، بینی و مانند آن توسط مولا. ۳. تام بودن ملکیت: بدین‌معنا که مکاتب نباشد که بخشی از آن آزاد شده باشد. همچنین بنابر قول برخی مُدَبَّره نباشد. ۵.۱. ۲ - شرایط عتق ۱. نیت: آزاد کردن برده با قصد قربت ، شرط صحت عتق است. برخی گفته‌اند تعیین نوع کفاره در صورتی که چند جنس از کفارات بر ذمه مکلف باشد، مانند کفّاره ظهار و قتل خطایی و کفاره قسم، در نیت معتبر است. ۲. خالی بودن از عوض: اگر مولا به برده‌اش بگوید: تو آزادی و در ازای آن بر تو فلان مبلغ است که باید بپردازی کفایت نمی‌کند. همچنین اگر شخصی دیگر به مولا بگوید: برده‌ات را به عنوان کفاره آزاد کن و بر ذمه من در ازای آن فلان مبلغ است، کفایت نمی‌کند. ۳. دخالت نداشتن سبب حرام: آزاد کننده نمی‌تواند با سببی حرام -که در آزادی برده تاثیر دارد ـ برده را به نیت کفاره دادن آزاد کند. بنابراین، اگر ابتدا گوش و بینی برده‌اش را ببرد و سپس نیت کفاره دادن کند، برده به طور قهری آزاد می‌شود و از کفاره کفایت نمی‌کند. ۵. ۲ - روزه در مواردی همچون ظهار قتل خطایی و افطار عمدی روزه ماه رمضان که کفاره آن مرتبه است، مکلف با ناتوانی از آزاد کردن برده باید دو ماه پی در پی روزه بگیرد. مقصود از پی در پی بودن دو ماه این است که باید یک ماه کامل و یک روز از ماه دوم پیاپی و متصل باشد و هیچ روزی را بین آنها بدون عذر شرعی همچون بیماری، حیض ، بیهوشی و سفر ضروری افطار نکند و با پیدایی عذر، پس از رفع آن، بدون فاصله روزه‌ها را ادامه دهد و در صورت افطار بدون عذر باید همه روزه‌ها را از ابتدا بگیرد. در اینکه در موارد وجوب پی در پی بودن روزه، آیا برهم زدن آن معصیت به شمار می‌رود یا نه؟ اختلاف است. اکثر قائل به قول دوم‌اند. هرچند هر دو ماه ناقص (۲۹ روزه) باشد؛ اما اگر از اثنای ماه شروع کند، ملاک در ماهی که شروع کرده، عدد؛ یعنی سی روز است. بنابراین اگر ماه دوم را کامل روزه بگیرد محاسبه آن به هلال خواهد بود؛ یعنی با رؤیت هلال ماه سوم یک ماه محاسبه می‌شود؛ هر چند ۲۹ روزه باشد و تعداد روزهای باقی مانده از ماه نخست تا رسیدن به عدد سی از ماه سوم گرفته می‌شود. برخی گفته‌اند: به مقدار فوت شده از ماه نخست، در ماه سوم روزه می‌گیرد، نه سی روز. بنابراین، در صورت ناقص بودن ماه نخست و نوزده روز روزه گرفتن در آن ماه گرفتن ده روز دیگر از ماه سوم کفایت می‌کند. بعضی دیگر گفته‌اند: ملاک محاسبه هر دو ماه عدد است، نه ماه هلالی، بنابراین، کسی که از نیمه ماه شروع کرده، باید سی روز را از ماه بعد کامل کند، سپس روزه ماه دوم را آغاز و سی روز را از ماه سوم کامل می‌کند. در اینکه پی در پی بودن در همه روزه‌های کفّاره همچون سه روز روزه در صورت ناتوانی از انجام دادن خصال کفّاره یمین واجب است یا اختصاص به دو ماه روزه دارد، اختلاف است. مشهور قائل به تعمیم آن‌اند. ۵. ۳ - اطعام اطعام که در کفاره مرتبه در فرض ناتوانی از گرفتن روزه بر مکلف واجب می‌شود، بنابر قول مشهور عبارت است از دادن یک مد طعام به تعدادی معین از مستحقان. برخی آن را دو مد و در صورت عجز یک مد دانسته‌اند. اطعام کردن به کمتر از شمار تعیین شده کفایت نمی‌کند؛ هر چند در اطعام همان عدد را مراعات کند مانند آنکه یک فقیر را شصت روز اطعام کند، مگر آنکه اطعام عدد معین متعذر باشد. در این صورت بنابر قول مشهور، با رعایت عدد اطعام افرادی کمتر کفایت می‌کند؛ حتی اگر جز یک نفر نیابد، شصت روز کفاره را نسبت به او تکرار می‌کند. اگر چند کفّاره اطعام بر عهده مکلف باشد، می‌تواند از هر یک از کفارات، یک فقیر را اطعام کند؛ هر چند این اطعام در یک روز باشد. واجب است اطعام از آنچه غذا نامیده می‌شود، باشد برخی گفته‌اند: باید از قوت غالب منطقهٔ زندگی یا متوسط غذایی که مکلف به خانواده‌اش می‌خوراند باشد. برخی نیز اطعام متوسط آنچه را که فرد به خانوادهاش می‌خوراند واجب دانسته‌اند. بعضی گفته‌اند: آنچه اطعام نامیده می‌شود کفایت می‌کند. برخی کفاره یمین را از آن استثنا کرده و در آن متوسط آنچه را فرد به خانواده‌اش اطعام می‌کند واجب دانسته‌اند. به قول مشهور، مستحب است به کفّاره اطعام خورشی، مانند گوشت ، سرکه یا نمک اضافه کند. برخی آن را واجب دانسته‌اند. پرداخت کفّاره اطعام به صورت غذا دادن یا تسلیم آن به مستحق؛ هر دو جایز است؛ چنان‌که دادن گندم ، جو ، آرد و نان نیز جایز است. پرداخت قیمت طعام کفایت نمی‌کند؛ لیکن در صورتی که مبلغ غذا را به فقیر بدهد و او را از جانب خود وکیل کند که با آن غذا تهیه نماید و بخورد، کفایت می‌کند. اطعام کودکان در کنار اطعام بزرگسالان اشکال ندارد؛ اما در صورت اطعام آنان به تنهایی بنابر قول مشهور اطعام هر دو کودک یک نفر محاسبه می‌شود. ۵. ۴ - کسوه در بعضی موارد همچون کفاره قسم، پس از ناتوانی از آزاد کردن برده و اطعام کسوه واجب می‌شود در اینکه کسوه (پوشاندن فقیر) باید با دو جامه باشد، مانند پیراهن و شلوار یا پیراهن و مقنعه یا یک جامه کفایت می‌کند، مسئله محل اختلاف است. برخی پوشاندن با دو جامه را لازم دانسته‌اند. برخی دیگر گفته‌اند: در صورت توانایی دو جامه واجب است و در غیر این صورت یک جامه کفایت می‌کند. بعضی بین زن و مرد تفصیل داده، در زن دو جامه را لازم و در مرد یکی را کافی دانسته‌اند؛ لیکن مشهور عدم تفاوت میان زن و مرد در کسوه است. بنابر قول برخی قدما و اکثر متاخران در کسوه، پوشاندن یک جامه کافی است. به تصریح برخی، در کسوه، آنچه جامه نامیده می‌شود، مانند قبا ، پیراهن، شلوار و چادر کفایت می‌کند بنابراین، آنچه عنوان جامه بر آن صادق نیست کفایت نمی‌کند، مانند کفش ، کلاه و کمربند . مستحب است لباس نو باشد؛ لیکن لباس مستعمل شسته و تمیز نیز کفایت می‌کند. لباس کهنه وصله‌دار کافی نخواهد بود. برخی قدما لباس نو را واجب دانسته‌اند؛ مگر آنکه پیدا نشود که در این صورت لباس شسته و تمیز کافی خواهد بود. در کسوه، پوشاندن کودکان، هرچند شیرخواره نیز کفایت می‌کند. دادن پول لباس به فقیر کفایت نمی‌کند؛ بلکه باید خود لباس داده شود؛ مگر آنکه قیمت لباس را به فقیر بدهد و او را وکیل کند که با آن لباس بخرد و بپوشد. ۵. ۵ - دیگر احکام در کفاره مرتبه، ملاک در زمان ناتوانی مکلف هنگام ادای کفاره است نه زمان وجوب آن، بنابراین، چنانچه هنگام تعلّق کفّاره قادر بر آزاد کردن برده بوده و اکنون توان آن را ندارد، باید خصلت بعدی یعنی روزه را جایگزین کند. چنانچه مکلف مالی داشته باشد که غالبا پس از مدتی به دست او می‌رسد و می‌تواند با آن برده آزاد کند، انتقال به خصلت بعدی جایز نیست؛ بلکه باید صبر کند. همچنین اگر توان مالی داشته باشد، اما فعلا برده‌ای یافت نشود و به طور غالب توقع یافت شدن آن برود. به قول مشهور، اگر در کفاره مرتبه به جهت ناتوانی از خصلت نخست، همچون آزاد کردن برده، وارد خصلت بعدی همچون روزه شود و در اثنای آن، توان انجام دادن خصلت قبلی را بیابد، تدارک آن واجب نیست؛ هر چند افضل است. کفاره به کودک و دیوانه داده نمی‌شود؛ بلکه به ولی ایشان داده می‌شود، مگر آنکه اطعام باشد. در این صورت، کفاره دهنده می‌تواند کودک و دیوانه را اطعام کند. کسی که باید دو ماه پی در پی روزه بگیرد، در صورت ناتوانی از آن و نیز از سایر خصال، کفاره به قول مشهور هیجده روز روزه می‌گیرد و با ناتوانی از آن برای هر روز، یک مُدّ غذا به فقیر می‌دهد و با عجز از آن استغفار می‌کند. برخی در صورت ناتوانی از خصال کفاره، شخص را میان صدقه دادن به مقدار ممکن و هیجده روز روزه گرفتن، مخیر دانسته‌اند. آیا هیجده روز روزه باید پی درپی گرفته شود یا به صورت متفرقه نیز کفایت می‌کند؟ مسئله محل اختلاف است. منبع: جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۹۴ · ج۱۰، ص۳۶ - ۳۸ · ج۱، ص۳۷۸ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۰۴ - ۲۱۰ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۲۶ - ۲۳۵ · ج۲، ص۹۸ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۴۹ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۵۵ - ۲۵۶ · ج۱۰، ص۱۰۷ - ۱۰۸ · مستمسک العروه، ج۸، ص۵۲۰ - ۵۲۲ · ج۱۰، ص۹۱ · شیخ طوسی، النهایه، ص۵۶۹ · ج۱۰، ص۹۲ - ۹۳ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۶۱ - ۲۶۲ · ج۳، ص۶۳۹ · المراسم العلویة، ص۱۸۹ · ج۴، ص۵۶۳ · ج۲، ص۷۱۸ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۶۶ · شیخ مفید، المقنعه، ص۵۶۸ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۶۷ · الحدائق الناضره، ج۱۳، ص۲۲۸ · وسیلة النجاة، ص۵۹۴ · الکافی فی الفقه، ص۲۲۷ · ج۸، ص۲۲۶ · غایة المرام، ج۳، ص۳۱۳ · ج۳، ص۷۰ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۷۴ - ۲۷۵ · ج۳، ص۷۲۲ · الوسیلة، ص۳۵۴ · ج۱۰، ص۱۰۴ - ۱۰۵ · ج۱۰، ص۱۰۸ · غایة المرام، ج۳، ص۳۱۳ - ۳۱۴ · ج۱۰، ص۱۱۰ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۸۳ · ج۴، ص۳۹۱ · ج۲، ص۳۸ · ج١، ص۲۷۷ · شیخ مفید، المقنعه، ص۳۴۵ - ۳۴۶

در مستحق کفاره شرایط زیر معتبر است: ۶. ۱ - مسکین بودن به تصریح قرآن کریم ، اطعام شونده به عنوان کفاره باید مسکین باشد؛ یعنی بالفعل یا بالقوه مخارج سال خود و خانواده‌اش را نداشته باشد. آیا عنوان مسکین شامل فقیر نیز می‌شود یا نه؟ بنا بر این دیدگاه که مسکین و فقیر، هر جا از هم جدا ذکر شوند، شامل دیگری نیز می‌شوند، این مقام را نیز در بر می‌گیرد و مسکین شامل فقیر نیز می‌شود؛ اما بنابر این دیدگاه که مسکین و فقیر دو معنای متفاوت دارند و مسکین اخص از فقیر است؛ یعنی از لحاظ مالی و معیشتی، مسکین نسبت به فقیر در تنگنای بیشتری قرار دارد شمول اختلافی است؛ لیکن مشهور شامل می‌دانند؛ بلکه بر آن ادعای اجماع شده است. ۶. ۲ - مسلمان و مؤمن بودن بدون شک، دادن کفاره به مسکین کافر و نیز مسلمان محکوم به کفر همچون ناصبی و غالی جایز نیست؛ برخی ایمان را شرط ندانسته‌اند. بنابراین، دادن کفاره به مسکین غیر مؤمن در صورتی که محکوم به کفر نباشد، جایز خواهد بود. جمعی ایمان را شرط دانسته‌اند؛ لیکن گروهی از اینان گفته‌اند: در صورت دسترس نداشتن به مسکین مؤمن در حد کفایت، می‌توان کمبود را از مستضعفان مخالف جبران کرد. برخی دیگر از آنان گفته‌اند: اگر فقیر مؤمن به تعداد کافی نباشد، باید تا یافتن فقیر مؤمن صبر کند و دادن به مستضعفان مخالف جایز نیست. برخی در مستحق کفاره علاوه بر ایمان، عدالت را نیز شرط دانسته‌اند. ۶. ۳ - واجب النفقه نبودن دادن کفاره به افرادی که نفقه آنان بر کفّاره دهنده واجب است، همچون پدر و مادر و فرزند و همسر ، جایز نیست و به سایر خویشان که واجب النفقه نیستند، جایز بلکه افضل است. ۶. ۴ - هاشمی نبودن بنابر قول جمعی کفاره دهنده غیر‌هاشمی نمی‌تواند به‌ هاشمی کفاره دهد؛ بلکه باید به غیر‌ هاشمی کفاره دهد. قول مقابل، جواز دادن کفاره به‌ هاشمی توسط غیر‌ هاشمی است. منبع: مائده/سوره۵، آیه۸۹ · کشف الغطاء، ج۴، ص۸۵ · اصباح الشیعة، ص۴۸۹ · ج۳، ص۶۳۹ · شیخ طوسی، النهایه، ص۵۶۹ - ۵۷۰ · المهذب، ج۲، ص۴۱۵ · ج۱، ص۴۵۷ - ۴۵۸ · جواهر الکلام، ج۳۳، ص۲۸۷ - ۲۸۹ · محقق حلی، المختصر النافع، ص۱۵۹ · ج۳، ص۱۹۱