نکتهٔ فقهی: گستره اختیار در خیار رؤیت (خیار رویت)

خیار رؤیت ، ثبوت حقّ خیار به سبب رؤیت کالا بر خلاف آنچه توصیف شده است.

خیار رؤیت عبارت است از ثبوت حقّ خیار براى فروشنده یا خریدار و تسلّط هر یک بر فسخ عقد در صورتى که کالا هنگام عقد با بیان نوع و اوصاف آن- و نه مشاهده - معامله شود؛ لیکن هنگام تحویل و پس از رؤیت آن، خلاف آنچه وصف شده، از کار درآید. به این معنی که ناقص‌تر از آنچه که وصف شده بود باشد. و همچنین در جایی است که آن را بر خلاف آنچه سابقاً دیده بیابد، پس برای او خیار فسخ ‌ ثابت است. و در جایی که چیزی را با توصیف شخص دیگری بفروشد سپس آن را بیش از آن تعریف بیابد یا بیش از آنچه که سابقاً آن را دیده بیابد یا ثمن را بر خلاف تعریفی که شده بود یعنی ناقص‌تر از آن بیابد، که (فروشنده) در این موارد خیار فسخ دارد.» منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۶۱، کتاب البیع، القول فی الخیارات، السادس خیار الرؤیة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش

مورد این خیار، بیع عین مشخصی است که در وقت خریدوفروش، غایب بوده است. و در صحت این معامله، یا دیدن سابق شرط است - درصورتی‌که به بقای آن صفات اطمینان باشد، وگرنه مورد اشکال است - و یا تعریف کردن آن به‌طوری‌که عرفاً جهل را از آن بر طرف کند؛ به اینکه از توصیف او اطمینانی که موجب رفع جهالت است - با ذکر جنس و نوع و صفات آن که با اختلاف آن‌ها، قیمت‌ها و رغبت‌های مردم مختلف می‌شود - حاصل گردد. به دیگر بیان جریان خیار رؤیت در بیع محدود به بیع شخصى ( فروش کالا ى مشخص) است؛ خواه هنگام عقد ، کالا موجود باشد، لیکن مشاهده نگردد یا موجود نباشد و خواه معامله بر اساس مشاهدۀ قبلى باشد و یا بدون آن و تنها با بیان نوع و ویژگیهاى آن، به گونه‌اى که برطرف کنندۀ جهالت باشد؛ چون معامله بدون ذکر نوع و بیان اوصافِ برطرف کنندۀ جهالت، باطل است. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۶۱، کتاب البیع، القول فی الخیارات، السادس خیار الرؤیة، مسالة۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · ارشاد الأذهان ج ۱، ص ۳۷۵

خیار رؤیت گاه براى خریدار است، گاه براى فروشنده و زمانى براى هردو. اوّل، جایى است که کالا فاقد تمامى یا بعض اوصاف ذکر شده باشد. دوم، موردى که کالا از ویژگیهاى بیشتر و برترى نسبت به آنچه توصیف شده برخوردار باشد و سوم، زمانى که هیچ یک، کالا را ندیده باشد و کالا از جهتى پایین‌تر از اوصاف بیان شده و از جهتى برتر از آن اوصاف باشد. قول اوّل، اشهر ، بلکه منسوب به ظاهر کلمات فقها است. خیار رؤیت علاوه بر بیع در هر عقد لازم دیگرى که موضوع آن عین شخصى وصف شده باشد- مانند صلح و اجاره - جارى مى‌گردد. چنان که خیار او با دادن ارش و یا تبدیل آن عین به عین دیگر، ساقط نمی‌شود. البته اگر وصفی را که فاقد است در صحیح بودن (جنس) دخیل باشد، گرفتن ارش به‌خاطر عیب ، موجّه است، نه از جهت تخلف وصف .» بنابر قول مشهور، گسترۀ اختیار در خیار رؤیت یکى از دو امر است: فسخ معامله یا امضا ى آن، مجانی و بدون گرفتن ارش ، مگر آنکه وصف‌ مفقود، دخیل در صحت کالا باشد و بدون آن، کالا معیوب به شمار رود، که در این صورت ثبوت ارش از ناحیۀ ثبوت خیار عیب است نه خیار رؤیت. منبع: ارشاد الأذهان ج۱، ص ۳۷۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۶۲، کتاب البیع، القول فی الخیارات، السادس خیار الرؤیة، مسالة۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · جواهر الکلام ج ۲۳، ص ۹۵ · کتاب المکاسب ج ۵، ص ۲۶۶ · موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۶۱، کتاب البیع، القول فی الخیارات، السادس خیار الرؤیة، مسالة۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · کتاب المکاسب ج ۵، ص ۲۵۳

به بیان تحریرالوسیله «این خیار با شرط سقوط آن در ضمن عقد ساقط می‌شود درصورتی‌که با این شرط اطمینانی که رافع جهالت است از میان نرود وگرنه شرط باطل است و عقد را باطل می‌کند. و با ساقط کردن آن بعد از رؤیت و با تصرف کردن در عین بعد از رؤیت - تصرفی که کشف از رضایت او به بیع کند - و با مبادرت نکردن به فسخ معامله؛ بنابراین که فوریت داشته باشد، ساقط می‌شود.» و به بیان دیگر اسباب سقوط: ۱. اسقاط خیار رؤیت پس از رؤیت. در صحت اسقاط خیار پس از عقد و قبل از رؤیت اختلاف است. ۲. تصرف در کالا پس از رؤیت آن. در سقوط خیار با تصرف قبل از رؤیت اختلاف است. ۳. مبادرت نکردن به فسخ عقد پس از رؤیت، بنابر قول به فوریت داشتن خیار رؤیت. ۴. شرط سقوط خیار در عقد بنابر قول برخى. برخى دیگر، این شرط را فاسد و موجب بطلان عقد و گروه سوم، تنها شرط را فاسد دانسته‌اند. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۵۶۲، کتاب البیع، القول فی الخیارات، السادس خیار الرؤیة، مسالة۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۹ ه ش · نهایة الإحکام ج ۲، ص ۵۰۷ · جواهر الکلام ج ۲۳، ص ۹۶

خیار رؤیت ، ثبوت حقّ خیار به سبب رؤیت کالا بر خلاف آنچه توصیف شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خیار رؤیت، حق فسخ معامله به سبب رؤیت کالا بر خلاف آنچه توصیف شده است، م. ب.. شاخه: مدنی

مورد این خیار، بیع عین مشخصی است که در وقت خریدوفروش، غایب بوده است. و در صحت این معامله، یا دیدن سابق شرط است - درصورتی‌که به بقای آن صفات اطمینان باشد، وگرنه مورد اشکال است - و یا تعریف کردن آن به‌طوری‌که عرفاً جهل را از آن بر طرف کند؛ به اینکه از توصیف او اطمینانی که موجب رفع جهالت است - با ذکر جنس و نوع و صفات آن که با اختلاف آن‌ها، قیمت‌ها و رغبت‌های مردم مختلف می‌شود - حاصل گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خیار رؤیت در بیع عین مشخصی جاری می‌شود که در زمان خرید و فروش غایب بوده و معامله بر اساس مشاهده قبلی یا توصیفاتی که جهالت را برطرف کند، صورت گرفته باشد. شاخه: مدنی

این خیار با شرط سقوط آن در ضمن عقد ساقط می‌شود درصورتی‌که با این شرط اطمینانی که رافع جهالت است از میان نرود وگرنه شرط باطل است و عقد را باطل می‌کند. و با ساقط کردن آن بعد از رؤیت و با تصرف کردن در عین بعد از رؤیت - تصرفی که کشف از رضایت او به بیع کند - و با مبادرت نکردن به فسخ معامله؛ بنابراین که فوریت داشته باشد، ساقط می‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خیار رؤیت با شرط سقوط آن در ضمن عقد (در صورتی که رافع جهالت نباشد)، با اسقاط آن پس از رؤیت، با تصرف در عین پس از رؤیت که دلالت بر رضایت کند، و با عدم مبادرت به فسخ در صورت فوری بودن، ساقط می‌شود. شاخه: مدنی

آیا خیار رؤیت فوری است یا با تراخی هم ثابت است؟ قول اوّل، اشهر ، بلکه منسوب به ظاهر کلمات فقها است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مورد فوری یا تراخی بودن خیار رؤیت اختلاف نظر وجود دارد، اما قول مشهور فقها بر فوریت آن است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

خیار رؤیت علاوه بر بیع در هر عقد لازم دیگرى که موضوع آن عین شخصى وصف شده باشد- مانند صلح و اجاره - جارى مى‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): خیار رؤیت علاوه بر بیع، در هر عقد لازم دیگری که موضوع آن عین شخصی وصف شده باشد، مانند صلح و اجاره، نیز جاری می‌شود. شاخه: مدنی