نیت: معنای نیت در شرع

• جمعی قائل به قول نخست شده‌اند؛ • بنابر این، نیت در عبادت ، همچون دیگر اعمال مکلف ، از قبیل ایستادن ، نشستن ، خوردن و آشامیدن است که جز با قصد و نیت از عاقل صادر نمی‌شود. • این، امری طبیعی و قهری است؛ به گونه‌ای که تکلیف به صدور فعل از عاقل بدون قصد آن، امری محال خواهد بود. زیرا نیت کاری جز برانگیخته شدن نفس و میل و توجه او به آن که غرضش با آن حاصل می‌شود نیست. بنابر این، نیت آن نیست که مثلا بگوید: وضو می‌گیرم یا نماز می‌گزارم قربه الی الله. به لحاظ معنای آن در ذهن، بدین جهت، قدما در کتب فقهی خود، نیت را ضمن عبادات و احکام آنها مطرح نکرده‌اند. بلکه نیت به طور مطلق آمده است. • برخی گفته‌اند: نیت از معنای لغوی به معنای شرعی نقل شده است؛ از این رو، آن را در عبادات شرط دانسته‌اند نه در معاملات و اگر مراد از نیت همان معنای لغوی باشد، اختصاص آن به عبادات وجهی ندارد؛ زیرا صدور فعل اختیاری اعم از عبادی و غیر عبادی بدون قصد آن ممکن نیست. بنابر این، نیتی که در عبادات شرط م. ب. غیر معنای لغوی و عرفی آن است و آن عبارت است از قصد فعل به جهت اطاعت و امتثال امر خدا با قصد وجه یا غیر آن از سایر شرایط. برخی نیت را به خطور دادن و تصور عمل در ذهن با اوصاف و ویژگیهای آن تعریف کرده‌اند. این معنا به مشهور نسبت داده شده است؛ • لیکن بعضی این را اشتباه دانسته و گفته‌اند مقصود مشهور بر حسب ظاهر از نیت، اراده تفصیلی است که از تصور فعل و غایت آن نشات می‌گیرد. بنابر این، تصور و خطور دادن در ذهن مقدمه نیت است نه خود آن؛ لیکن اختلاف در این است که پس از اراده تفصیلی حاصل از تصور عمل و غایت آن، آنچه از آن در نفس آدمی باقی می‌ماند که متاخران از آن به « داعی » تعبیر کرده‌اند. آیا نیت آن را نیز در بر می‌گیرد یا نه؟ بنابر تعریف نیت به اراده تفصیلی، داعی را نیز در نظر نداشته باشد و بلکه از آثار نیت پیشین می‌باشد؛ اما بنابر تعریف آن به قصد و اراده فعل، نیت شامل داعی بر فعل نیز می‌شود؛ چه اینکه داعی از سنخ اراده به شمار می‌رود. منبع: معتصم الشیعة، ج۱، ص۲۹۹–۳۰۰ · مفتاح الکرامة، ج۱، ص۲۰۵ · لوامع الاحکام، ص۲۸۸–۲۸۹ · مصباح الفقیه، ج۲، ص۱۴۰–۱۴۲