وجدان اخلاقی: طرح یک سوال

حال این سؤال مطرح می‌گردد که این معیار اخلاقی با معیارهای دیگر اخلاقی مربوط به فلاسفه و اخلاق هندی و افعال طبیعی چه فرق‌هائی دارد؟ پاسخ این است که این نظریه، اخلاق را نه عاطفه می‌داند چنان‌که اخلاق هندی و اخلاق مسیحی می‌دانند و نه عقل و اراده چنان‌که فلاسفه به آن معتقدند بلکه این نظریه، اخلاق را عبارت از الهامات وجدانیِ برخواسته از اعماق نفس انسان‌ها می‌داند یعنی نیروئی است که به آن تکلیف را الهام می‌کند و از درون به آن فرمان می‌دهد که چنین بکن و چنین نکن و این نیرو مربوط به عقل نیست. زیرا اولاً: عقل بیشتر، یک امر اکتسابی است و اما این، یک امر فطری است. ثانیا: عقل نیروئی است که در زمینه مسائل اخلاقی و مسائل دیگر اظهار نظر می‌کند و در صورتی‌که وجدان اخلاقی تنها به مسائل اخلاقی نظر دارد. ثالثا: عقل خوبی و بدی مسائل را بر پایه مصلحت و مفسدت توجهی نمی‌کند و با آنها کاری ندارد. و تنها خوبی و بدی عمل را معین و مشخص می‌کند و رفتار طبق آن را از انسان طلب می‌کند. منبع: فلسفه اخلاق، ص۵۳