وجدان اخلاقی: وجدان اخلاقی در روایات

در احادیث و روایات اسلامی درباره موضوع وجدان، تذکراتی داده شده است. کسی که برای او واعظ و اندرزدهی از درون نباشد، (که او را از کارهای زشت باز دارد) هرگز برای چنین شخصی،‌پند دادن و نصحیت کردن از خارج سودمند نخواهد افتاد، و گفتار دیگران درباره او مؤثر واقع نخواهد شد. یک چنین ادراکات فطری و جهانی نمی‌تواند مولود منهیات اجتماعی و یا معلول خواهش‌های وا‌پس‌زده و تمایلات سر کوفته باشد. این جاست که حقیقت آیه مورد بحث به طور واضح تجلی نموده و انسان اذعان پیدا می‌کند که به راستی خداوند، روح ما را با ایمان و پاکی‌ها در هم آمیخته و روان ما را از بدی‌ها و پلیدی‌ها مبرا ساخته است . این نیرو به انسان‌ها تکلیف، الهام می‌کند یعنی از درون به انسان‌ها فرمان می‌دهد که چنین کاری را مثلاً بکن و چنان کار را انجام نده و آن را یکی از معیارهای اخلاقی بودن افعال انسان‌ها دانسته‌اند. در این معیار اخلاقی یعنی وجدان اخلاقی مسائل متعددی مطرح می‌گردد: ۱ - وجدان اخلاقی چگونه معیاری است و جنبه‌های مختلف آن کدام است؟ ۲ - وجدان اخلاقی با اخلاق مبتنی بر عاطفه چنان‌که عده‌ای به آن قائل هستند و اخلاق مبتنی بر عقل و اراده چنان‌که فلاسفه به آن معتقدند چه فرق‌هائی دارد؟ و اصولاً با افعال طبیعی انسان‌ها چه رابطه‌ای دارد؟ ۳ - نظر اسلام و قرآن درباره وجدان اخلاقی چیست؟ ۴ - آیا وجدان اخلاقی امری فطری است یا نه؟ در هر صورت چرا؟ وجدان اخلاقی چگونه معیاری است؟ و جنبه‌های مختلف آن کدام است؟ منبع: خطبه ۷۸، ص۷۲