وجدان اخلاقی: وجدان اخلاقی در قرآن

«... ولکنّ الله حبّب الیکم الایمان و زیّنه فی قلوبکم و کرّه الیکم الکفر و الفسوق و العصیان اولئک هم الرّاشدون؛... ولی خداوند ایمان را برای شما محبوب ساخت و آن را در دلهایتان بیاراست و کفر و نافرمانی و گناه را منفور گردانید، این چنین افرادی، هدایت یافتگان می‌باشند.» چیزهایی که انسان ، خوبی و بدی آنها را در باطن و درون خویش و بدون تعلیم کسی درک می‌کند، و به سان امور غریزی جزء سرشت او به شمار می‌روند، «وجدان اخلاقی» و یا «اخلاق فطری» نامیده می‌شوند، ولی به آن دسته از خوبی‌ها که در نهاد انسان ریشه عمیق دارند، ولی بشر به خوبی و بدی آنها از راه فطرت واقف نشده، بلکه حسن و قبح آنها را در مکتب سفیران وحی و یا رجال بزرگ جهان آموخته است، «اخلاق غیر فطری» و یا تربیتی می‌گویند. در سراسر جهان و در میان همه ملل، ظلم و ستم و ازدواج با محارم زشت و قبیح به نظر می‌رسد؛ البته انسان‌ها زشتی ستم را از طریق فطرت درک کرده و قبح ازدواج با محارم را از طریق تعالیم و شرایع آسمانی فرا گرفته‌اند. ۱. ۱ - نشانه‌های امور فطری برای شناسایی امور فطری از غیر فطری، قواعد و نشانه‌هایی است که با به کار بستن آنها می‌توان این دو را از هم تمیز داد: ۱. امور فطری به نقطه‌ای و یا به صنفی و نژادی اختصاص ندارند و انسان در توجه و فراگیری آنها به کسی نیازمند نیست. ۲. از آن‌جا که خود فطرت هادی و رهبر است، عوامل جغرافیایی و اقتصادی و سیاسی و آموزشی، در پیدایش و توجه انسان به آنها دخالت ندارد. ۳. تبلیغات خلاف، اگر چه از نمو و رشد آنها می‌کاهد، ولی هرگز آنها را ریشه‌کن نمی‌سازد. (برای توضیح بیشتر درباره شناسایی امور فطری به کتاب «عصر بازگشت به ایمان» تألیف نگارنده مراجعه فرمایید.) قرآن با ندای رسا اعلام می‌کند که: خدا در نهاد بشر، میل و رغبت و علاقه به ایمان و عشق به خدای جهان را نهاده و آن را محبوب او ساخته، و کفر و نافرمانی و گناه را منفور گردانیده است، آن‌جا که می‌فرماید: «ولکنّ اللّه حبّب الیکم الایمان و زیّنه فی قلوبکم و کرّه الیکم الکفر و الفسوق و العصیان» خداوند نه تنها حس خداشناسی را به ما مرحمت فرموده و سرشت ما را با اعتقاد به مبدأ آمیخته است، بلکه دل‌های ما را به آن دسته از خوبی‌ها نیز که بدون معلم و مربی، از درون خویش به آنها الهام می‌شویم، آراسته است، و چنین معنای گسترده‌ای را می‌توان از جمله «حبّب الیکم الایمان» استفاده نمود؛ زیرا در جمله دوم، علاوه بر انزجار از کفر، انزجار از فسق و عصیان نیز فطری معرفی شده است؛ بنابراین، مقصود از محبوب گردانیدن ایمان، تنها خداشناسی نیست، بلکه علاوه بر آن، سرشت ما با یک سلسله سجایای اخلاقی به هم آمیخته است، و روح ما به طور ناخودآگاه، به سوی آنان کشیده می‌شود. از جمله آنها: ۱- دین: فطرت الهی در قرآن به ‌معنای دین و در روایات به‌ معنای توحید آمده‌ است. زیرا فطرت اختصاص به توحید ندارد؛ بلکه جمیع معارف حقه‌ای است که خداوند در فطرت بندگان قرار داده است. ۳- حبّ به عدل و خضوع: این دو حب از فطرت اصلی ناشی می‌شوند. در مقابل آن، بغض به ظلم و عدم پیروی از ظلم، از فطرت تبعی نشئت می‌گیرد. ۴- خیر و شر: خیر فطرت مخموره و شر، فطرت محجوبه است اگر فطرت محکوم به احکام طبیعت نشد، نورانیت آن باقی می‌ماند و اگر متوجه طبیعت شد، منشا همه شقاوت‌ها و بدبختی‌هاست. ۵- ایمان: اصول و ارکان ایمان که معرفت، توحید و ولایت است و ایمان به معاد و فرشتگان و کتاب‌های الهی، همه از جمله فطریات به حساب می‌آیند که در این‌ میان معرفت و توحید از فطریات اصلی محسوب می‌شوند. ۶- احکام اسلام: آیات الهی و دستورهای انبیاء و اولیاء (علیهم‌السّلام) طبق فطرت انسانی بنا نهاده شده‌اند و انبیا آمده‌اند تا فطرت را از اشتباه در تطبیق نجات دهند؛ زیرا اگرچه ادراک و حق‌جویی فطرت مطابق واقع است، اما ممکن است انسان در تطبیق آن کمال، خطا کند. ۱. ۳ - مصادیق امور فطری در آیه قرآن اینک به برخی از امور فطری که می‌تواند از مصادیق روشن آیه شریفه باشد، اشاره می‌کنیم: خداشناسی و پیدا کردن سرنخ سلسه وجود و مبدأ پیدایش سیل خروشان جهان هستی و توجه به سازنده این همه مصنوعات شگفت‌انگیز، آن‌چنان فطری است که خمیره انسان با طلب و جستجوی آن، آمیخته است. گذشته از حس خداجویی، علاقه به تمام فضایل اخلاقی و سجایای انسانی با وجود ما، عجین شده است و میل به یک سلسله خوبی‌ها و انزجار از بدی‌ها در ما ریشه فطری دارد. در جهان، ملتی را نمی‌شناسیم که پس دادن امانت را ناپسند، و خیانت به امانت را شرافت بداند، و یا وفاداری به پیمان را کاری زشت و پیمان‌شکنی را کاری نیکو تلقی کند. پدری که به کودک وعده انجام کاری را می‌دهد، اگر به موقع آن را انجام ندهد، مورد سرزنش کودک قرار می‌گیرد و کودک طبق فطرت انسانی خود، چیزی جز این، درک نمی‌کند که باید به «پیمان» عمل کرد. راست‌گویی، با قلم آفرینش بر صحیفه فطرت هر انسانی نوشته شده است، کودک جز راست‌گویی چیزی نمی‌شناسد. پاک‌دامنی و عفت ، جزء خمیره وجود انسان می‌باشد؛ حتی زنان آلوده در نخستین برخورد، کوشش می‌کنند که خود را عفیف و پاک قلمداد نمایند؛ یغماگران و راهزنان هنگام تقسیم اموالی که از مردم به یغما برده‌اند، عدل و انصاف را محور کار خود قرار می‌دهند و انحراف از آن را بد و ناستوده می‌شمارند. بشر تمام این معلومات فطری را در هر دو بخش در دبستان آفرینش آموخته، دستگاه آفرینش، همه این کمالات را در نهاد هر بشری به ودیعت نهاده است. ۱. ۴ - تصریح آیات قرآن قرآن مجید با صراحت هر‌چه تمامتر به این حقیقت مسلم در سوره‌هایی تصریح کرده است، آن‌جا که می‌فرماید: ۱. «و نفس و ما سوّیها فالهمها فجورها و تقویها؛ سوگند به روح و خدایی که آن را آفرید و بدیها و خوبیها را بدان الهام کرد». ۲. «و هدیناه النّجدین؛ راه خیر و شر و حق و باطل را به انسان نشان دادیم». ۳. «انّا خلقنا الانسان من نطفه ‌امشاج نبتلیه فجعلناه سمیعا بصیرا؛ ما انسان را از نطفه مخلوط، آفریده و آزمایش می‌نماییم و او را شنوا و بینا (آشنا به حق و باطل) قرار دادیم.» خداوند نه تنها در سرشت انسان میل به خوبی و انزجار از بدی‌ها را نهاده، بلکه نفس سرزنش ‌کننده‌ای به بشر داده است که هنگامی انسان‌ها از آن گامی فراتر نهادند، آنان را به شدیدترین وضعی ملامت و سرزنش می‌کند، آن‌جا که می‌فرماید: ۴. لا اقسم بیوم القیامه و لا اقسم بالنّفس اللّوامه؛ سوگند به روز رستاخیز و سوگند به روح سرزنش کننده!». ۵. قرآن مجید، ضمن شرح مبارزات پی‌گیر ابراهیم بت‌شکن، در آیه کوتاهی به نیروی وجدان اشاره نموده است و مضمون آیه، مربوط به قضات دادگاهی است که برای محکوم کردن ابراهیم تشکیل شده بود. ابراهیم، بتهای بت‌کده را یکی پس از دیگری شکست و تلّی از چوب در وسط بت‌کده پدید آورد و سپس تبر را بر دوش بت بزرگ نهاد و بت‌خانه را ترک گفت. برای سران قوم از قراین معلوم بود که شکستن بت‌ها کار ابراهیم است و بس؛ وی به دادگاه احضار شد و در برابر هیأت قضات قرار گرفت. وقتی از وی شرح ماجرای بت‌کده را پرسیدند، وی گفت: جریان را از بت بزرگ بپرسید. در این موقع،‌ هیئت دادرسی در بن‌بست عجیبی قرار گرفت؛ زیرا اگر بگویند بت بزرگ درک و شعوری ندارد، ابراهیم به آنان اعتراض خواهد کرد که چگونه موجودی را که چیزی نمی‌فهمد، پرستش می‌کنید. اگر بگوید او می‌فهمد و سخن می‌گوید، خواهد گفت: پس چرا از من می‌پرسید؟! در این موقع وجدان خفته آنان بیدار شد و همدیگر را ملامت کردند و گفتند: شما ظالم و ستمگرید. قرآن مجید این صحنه سرشکستگی و محکومیت وجدانی را چنین نقل می‌کند: «فراجعوا الی انفسهم فقالوا انّکم انتم الظّالمون ثمّ نکسوا علی رؤوسهم لقد علمت ما هؤلاء ینطقون؛ آنان به وجدان خود مراجعه کردند و همدیگر را ملامت نمودند و گفتند: شما ظالم و ستمگر هستید؛ سپس سرهای خود را از شرمندگی به زیر افکندند و گفتند: تو‌ که می‌دانی بت‌ها قدرت بر سخن گفتن ندارند. منبع: حجرات/سوره۴۹، آیه۷ · شرح چهل حدیث، ص۱۸۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · آداب الصلاة، ص۱۱۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح چهل حدیث، ص۱۱۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۷۶-۷۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · دانشنامه امام خمینی، ج۷، ص۵۸۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی · شمس/سوره۹۱، آیه۸ · بلد/سوره۹۰، آیه۱۰ · انسان/سوره۷۶، آیه۲۰ · قیامت/سوره۷۵، آیه۱-۲ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۶۴-۶۵