وجوه شرعی: لزوم گردآوری خمس

برای لزوم گردآوری خمس، به دلیلهایی می توان استناد جست: ۴. ۱ - قرآن در هفدهم رمضان سال دوم هجری، نخستین درگیری بزرگ مسلمانان و قریشیان تجاوزگر، در کنار چهاههای بدر ، رخ داد. در این جنگ، مسلمانان بر دشمن پیروز شدند و غنیمتهای فراوانی به دست آوردند. در تقسیم غنایم بین مسلمانان: جنگاوران ، نگهبانان شخص پیامبر (ص) و گردآورندگان غنائم، نزاع درگرفت. برابر نقلی، پس از اختلاف این سه گروه درباره غنائم ، آیات آغازین سوره انفال ، فرود آمد و خداوند ، انفال و غنائم را از آن خدا و رسول دانست و به اختلاف، پایان داد. آن گاه، آیه خمس ، بر پیامبر (ص) خوانده شد و مصرف غنائم را روشن کرد: (واعلموا انّما غنمتم من شئ فان للّه خمسه وللرسول ولذی القربی والیتامی والمساکین وابن السبیل...) بدانید، آنچه غنیمت می گیرید، یک پنجم آن، از خدا، رسول خدا و خویشاوندان رسول خدا و یتیمان و بینوایان زمین گیر و در راه ماندگان است. ۴. ۲ - سیره از تاریخ استفاده می شود: دریافت بخشی از غنائم جنگی، توسط فرمانده جنگ ، امری معمولی بوده است. همین قانون ، در اسلام نیز، پذیرفته شد. با این تفاوت که در جاهلیت ، یک چهارم بوده: (مرباع) و در اسلام ، یک پنجم: ( خمس ). ۴.۲. ۱ - سیره رسول اکرم رسول اکرم، به عدی بن حاتم، پیش از آن که به اسلام بگرود، فرمود: (انک لتأکل المرباع وهو لایحل فی دینک.) تو، یک چهارم غنائم را می گیری، در حالی که این، در دین تو، حلال نیست. رسول خدا، در جنگها، دستور می داد که همه غنائم ، حتی نخ و سوزن و مالهای کم ارزش، گردآوری شود، آن گاه، یک پنجم آن را کسر و باقی مانده را بخش کنند. فقهای شیعه بر این نظرند، نه آیه و نه سیره رسول اللّه(ص) به خمس غنائم جنگی محدود نمی شود، بلکه هرگونه در آمد را در بر می گیرد. اینان فرقی بین خمس غنائم ودیگر درآمدها نمی گذارند. برای این دیدگاه دلایلی چند وجود دارد که می توان برای استواری آن، به آنها تمسک جست، از جمله: • از انس بن مالک نقل شده که می گفت: (در خرابه های خیبر، فردی شمش طلا پیدا کرده بود. جریان را به پیامبر اطلاع داد. پیامبر(ص) فرمود: اگر به مقدار دویست درهم برسد، خمس دارد، زیرا گنج است.) می افزاید: (رسول خدا خمس آن مال پیدا شده را گرفت و باقی مانده را به یابنده برگرداند.) • رسول گرامی اسلام ، به کارگزارانی که به مناطق گوناگون می فرستاد، دستور می داد: خمس را دریافت بدارند. • در نامه هایی که به سران قبیله ها و حاکمان می فرستاد، پرداخت خمس را در ردیف زکات و نماز ذکر می فرمود. یادآوری: در بیشتر این نامه ها، تعبیر به خمس در غنائم، یا مغنم شده، ولی در نامه ای که برای جهینه ارسال داشته، پرداخت خمس را در برابر بهره وری از چراگاهها و آبها، لازم شمرده است: (ان لکم بطون الارض بسهولها وتلاع الارض وظهورها علی ان ترعوا نباتی وتشربوا ماءها علی ان تؤدوا الخمس.) به گونه دقیق، مشخص نیست که خمس در این جا، چه خمسی است: خمس سودهای کسبها، غنائم، حق الاقطاع و مالیاتی که بر زمینها بسته می شده و... ۴.۲. ۲ - سیره علی(ع) پس از رحلت رسول خدا(ص)، مسلمانان ، جنگهای فراوانی را از سرگذراندند و غنائم بسیاری فراچنگ آوردند. در این جنگها، روش این بود که خمس غنائم برای خلیفه فرستاده می شد و باقی مانده بین جنگاوران بخش می شد. برابر نقلی، عمر، در ابتدا، سهم خویشان رسول را به بنی هاشم می پرداخت، ولی پس از مدتی، از پرداخت آن به بنی هاشم، سرباز زد. فرماندهان نظامی، وظیفه داشتند، خمس غنائم را برای خلیفه به مدینه ببرند. امیرالمؤمنین (ع)، به خاطر شرایط اجتماعی، نسبت به خمس غنائم، مانند دیگر خلفا ، آن را به سه سهم، تقسیم می کرد. امیرالمؤمنین(ع) بسان رسول خدا(ص) خمس گنج را دریافت می کرد: (ان رجلاً وجد رکازاً فأتی به علیّاً فاخذ منه الخمس واعطی بقیته للذی جده) مردی، گنجی یابید. آن را نزد علی (ع) آورد حضرت، خمس آن را برداشت و باقی را به یابنده برگرداند. امیرالمؤمنین(ع)، افزون بر خمس گنج، خمس مالهای حلال آمیخته به حرام را دریافت می کرد. چندین روایت در این باره از حضرت، نقل شده است. ۴.۲. ۳ - سیره امامان(ع) با پایان دوران خلافت علی (ع) و امام حسن مجتبی (ع) قدرت سیاسی جهان اسلام ، به دست بنی امیه افتاد. بنی امیه، اقتدار خود را گستراندند و تمامی امور را در دست گرفتند و نگذاشتند امام شیعیان، در آنچه که به حکومت مربوط می شد، دخالت ورزد. از جمله دریافت خمس. این شیوه، تا روزگار عمربن عبدالعزیز (خلافت ۹۹ ـ ۱۰۱) ادامه داشت. وی، دست به اصلاحاتی زد و جلو پاره ای از کارهای ناروای بنی امیه را گرفت. از جمله کارهایی که او انجام داد، سهم رسول اللّه و خویشاوندان آن حضرت را برای بنی هاشم، به مدینه فرستاد. این حرکت اصلاحی، همزمان بود با دوران امامت امام باقر (امامت: ۹۵ ـ ۱۱۹) گرچه، آنچه عمربن عبدالعزیز، برای بنی هاشم فرستاد، اندکی از حق آنان بود، ولی کار وی، جامعه را با این اندیشه آشنا ساخت که بنی هاشم، شایستگی دریافت وجوه شرعی را دارند و خمس، حقی است که باید به آنان برسد. با سست شدن بنیاد حکومت بنی امیه و سربرآوردن نیروهای شیعی، زمینه برای دریافت خمس، برای امام باقر (ع) مهیّا شد و آن حضرت اعلام فرمود: بدون پرداخت حق ما، کسی مجاز ننیست از خمس بهره برد: (لایحل لاحد ان یشتری من الخمس شیئاً حتی یصل الینا حقنا.) برای هیچ کس، حلال نیست که چیزی از خمس را بفروشد، مگر این که حق ما را به ما برساند. (فالخمس لنا موفّراً و نحن شرکاء الناس فیما حضرناه فی الاربعة الاخماس.) تمام خمس از ماست و ما با مردم شریکیم، در چهار پنجم آن، در جایی که حضور داریم. یا نقل شده: حکم بن علباء اسری، والی بحرین، پس از گردآوری ثروت فراوان، به مکه می رود و خمس مال خ. ر. ب. امام باقر(ع) تحویل می دهد. امام صادق (ع) بر دریافت خمس، تأکید داشته و از شیعیان، دریافت می کرده است. امام صادق می فرماید: (علی کل امری غنم او اکتسب الخمس.) هر کس که غنیمتی، یا سودی به دست آورد، خمس، واجب است. پس از امام صادق(ع) مسأله خمس در سودهای کسبها، مطرح شد و دریافت و گردآوری آن از سوی ائمه ادامه یافت. دوران امامت موسی بن جعفر(ع) سی و دو سال به درازا کشید (۱۱۶ تا ۱۴۸) و این امر، سبب شد که شیعیان ، آشنایی بیشتری با مبانی حکومتی شیعه پیدا کنند و برابر دستور آن حضرت، خمس مال خویش را به امام و یا نمایندگان ایشان، می رساندند. • نقل شده: علی بن یقطین بخشی از هدایای هارون الرشید را با خمس، برای موسی بن جعفر فرستاد.) • یا، مردی، صد دینار برای حضرت ارسال داشت. یا مردی از خراسان و ری به دیدار آن حضرت آمده اند. • علی بن اسماعیل درباره موسی بن جعفر، به هارون می گوید: (اموالی از شرق و غرب، به جانب وی، می آید. او، مزرعه ای به نام (یسیریه)، به سی هزار دینار خریده است.) در دوران امامت امام رضا(ع)، هم، شیعیان، وظیفه خود می دانستند که خمس را به آن حضرت تحویل دهند. این مسأله، گاه برای افراد، مشکل، پیش می آورد. • نوشته اند: گروهی از مردم خراسان، نزد امام رضا آمدند و گفتند: خمس را بر ما حلال فرما. حضرت فرمود: (لانجعل. لانجعل. لانجعل لاحد منکم فی حلّ.) برای هیچ یک از شما، خمس را حلال نمی کنم. • یا بازرگانان فارس، از حضرت می خواهند که اجازه مصرف خمس را به آنان بدهد. این روش، در روزگار امام جواد (ع) ادامه داشت و شیعیان، زکات مال خ. ر. ب. آنان می پرداختند و آن بزرگواران هم دریافت و هزینه می کردند. • از علی بن مهزیار نقل شده که امام جواد(ع)، در سال ۲۲۰، دستور داد: باید شیعیان، خمس سودهای کسبها و زکات را به آن حضرت برسانند. وی به نامه ای سری اشاره دارد که در ضمن آن آمده است: (ان أسأل موالی اللّه صلاحهم، او بعضهم، قصّروا فیما یجب علیهم فعلمت ذلک فاحببت ان اطهّرهم وازکیهم بما فعلت فی عامی هذا من امر الخمس... ولا اوجب علیهم الاّ الزکاة التی فرضها اللّه علیهم و انما أوجبت علیهم الخمس فی سنّتی هذه فی الذهب والفضة الّتی قد حال علیها الحول... فمن کان عنده شئ من ذلک فلیوصل الی وکیلی ومن کان نائیا بعید الشقة فلیعتمد لایصاله ولو بعد حین.) شیعیان من، از خداوند ، صلاح آنان را می خواهم، در آنچه بر آنان واجب بود، کوتاهی کردند. من این را دانستم. دوست دارم آنان را پاک و تزکیه کنم، با آنچه امسال، در باب خمس انجام می دهم... و واجب نمی کنم مگر زکاتی که خداوند بر آنان واجب کرده است. در این سال، فقط، خمس طلا و نقره را که یک سال بر آن گذشته بر آنان واجب کردم. پس، هر کس، چیزی از آن دارد، باید به نماینده من بدهد و کسی دور است و برای رساندن آن مشکل، باید سعی بورزد آن را به ما برساند، گر چه پس از این باشد. دریافت خمس، به همین شیوه، تا پایان دوران غیبت صغری ادامه داشت و شیعیان، از سر تا سر کشور اسلامی ، خمس مال خ. ر. ب. نمایندگان ویژه امام عصر (عج) تحویل می دادند. نام نمایندگان گردآوری خمس، چه آنان که درست کردار بودند و چه آنان که از راه راست به در افتادند و منحرف شدند، مانند (واقفیه) در تاریخ، ثبت است. منبع: بحارالانوار ج۹۳، ص۲۰۵ · سوره انفال/۸، آیه۴۱ · نهایه ابن اثیر ج۲، ص۱۸۶ · مقدمه مراة العقول, علامه عسکرى · (مغازى) واقدى ج۲، ص۸۰۲ · مکاتیب الرسول على بن حسین على احمدى ص.۳۶۵ · (خراج) ابو یوسف ص۲۰ · سیماى کارگزاران على ابن ابى طالب ج۱، ص۴۶۴ · تاریخ الاسلام ص۴۳۲-۴۳۸ · بحر الزخار ج۲، ص۲۲۶ · وسائل الشیعة ج۶، ص۳۳۷ · مستدرک الوسائل ج۷، ص۲۹۰ · وسائل الشیعة ج۶، ص۳۶۸ · وسائل الشیعة ج۶، ص۳۵۱ · وسائل الشیعة ج۶، ص۳۵۰ · کشف الغمه ج۳، ص۱۴ · کشف الغمه ج۳، ص۳۴ · کشف الغمه ج۳، ص۲۱ · وسائل الشیعة ج۶، ص۳۷۶ · وسائل الشیعة ج۶، ص۳۷۵ · تهذیب الاحکام ج۴، ص۱۴۱ · بیست و پنج رساله فارسى, رساله خمس علامه مجلسی ص۳۵۵ · اختیار معرفة الرجال ص۴۰۵ · کتاب الغیبه ص۳۴۶-۳۵۳